Cây ba gạc từ lâu đã được lưu truyền trong dân gian như một phương thuốc giúp ổn định huyết áp cho những người mắc chứng tăng huyết áp mạn tính. Nhiều người vì tin vào nguồn gốc thảo dược tự nhiên nên thường tự ý tìm mua thân, rễ cây về sắc uống mỗi ngày với hy vọng trị dứt điểm bệnh mà không cần dùng thuốc tây.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy cây ba gạc thực sự có tác dụng hạ huyết áp rất mạnh nhờ hoạt chất reserpine, nhưng dược liệu này lại tiềm ẩn ranh giới an toàn vô cùng mong manh [1], [2]. Việc tùy tiện sử dụng các bài thuốc dân gian từ thảo mộc này khi chưa hiểu rõ cơ chế và độc tính có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe tâm thần và hệ tuần hoàn [3], [4].
Hoạt chất đặc thù trong cây ba gạc
Cây ba gạc (tên khoa học thuộc chi Rauvolfia, phổ biến như Rauvolfia verticillata hay Rauvolfia serpentina) là loài thực vật chứa nhiều alkaloid có hoạt tính sinh học cao [1], [3]. Trong y học cổ truyền Trung Quốc, loài cây này được gọi là Luofumu và thường dùng cho người bị tăng huyết áp [1].
Một nghiên cứu phân tích vào năm 2013 bằng các phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao và sắc ký khí khối phổ đã chỉ ra rằng trong cây ba gạc chứa ít nhất 5 alkaloid indole sinh học quan trọng, bao gồm sarpagine, yohimbine, ajmaline, ajmalicine và reserpine [1]. Trong số này, reserpine được xác định là thành phần chủ chốt chịu trách nhiệm cho khả năng làm giãn mạch và tụt huyết áp mạnh mẽ [1], [5].
Dù mang lại tác dụng hạ áp rõ rệt, thành phần hóa học của cây ba gạc biến thiên rất lớn và phức tạp [1]. Cây còn chứa hơn 39 hợp chất bay hơi khác nhau được phát hiện qua hệ thống thư viện chuẩn [1]. Do sự hiện diện đồng thời của nhiều loại alkaloid có tác động đa chiều lên hệ thần kinh và tim mạch, việc dùng trực tiếp cây tươi hoặc nước sắc thô rất khó kiểm soát nồng độ dược chất đưa vào cơ thể [1].
Cơ chế tác động của reserpine lên huyết áp
Khả năng hạ huyết áp của reserpine bắt nguồn từ tính chất ức chế hệ thần kinh giao cảm (antinoradrenergic) [6]. Bình thường, các chất dẫn truyền thần kinh như noradrenaline và dopamine được tích trữ trong các túi synap để chuẩn bị giải phóng khi cơ thể chịu căng thẳng hoặc kích thích, từ đó làm co mạch máu và tăng nhịp tim [3], [6].
Reserpine tác động bằng cách khóa các chất vận chuyển monoamine dạng túi, đồng thời ức chế không hồi phục quá trình đưa dopamine vào lưu trữ bên trong synap [6]. Khi các chất dẫn truyền thần kinh nhóm catecholamine bị cạn kiệt ở ngoại vi, trương lực giao cảm giảm xuống rõ rệt [3], [7]. Mạch máu ngoại vi giãn rộng, dẫn đến việc giảm sức cản của dòng chảy và trực tiếp kéo tụt áp lực động mạch [6].
Tuy nhiên, cơ chế tác động của reserpine không chỉ diễn ra ở các mạch máu ngoại vi [3]. Phân tử reserpine tự nhiên rất dễ dàng vượt qua hàng rào máu não để đi sâu vào hệ thần kinh trung ương [3], [4]. Tại đây, nó làm cạn kiệt toàn bộ các chất amin sinh học quan trọng gồm noradrenaline, dopamine và serotonin của não bộ [3]. Tác động trung ương kép này vừa hỗ trợ làm hạ huyết áp, nhưng đồng thời lại là nguồn gốc gây ra các rối loạn tâm thần kinh nguy hiểm [3], [4].
Bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Reserpine từng được đưa vào điều trị bệnh tăng huyết áp và tâm thần phân liệt từ thập niên 1950 [3]. Dù vậy, những dữ liệu nghiên cứu chuẩn mực về liều lượng và hiệu quả của nó vẫn luôn được giới y khoa theo dõi chặt chẽ [2].
Một phân tích tổng quan hệ thống công bố năm 2009 đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đánh giá khả năng hạ áp của reserpine ở bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát [2]. Phân tích gom được 4 thử nghiệm RCT với tổng số 237 bệnh nhân đáp ứng các tiêu chuẩn lựa chọn [2]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng reserpine đơn trị liệu giảm huyết áp tâm thu trung bình 7,92 mmHg (khoảng tin cậy 95%: từ -14,05 đến -1,78 mmHg) so với nhóm dùng giả dược [2].
Tác dụng hạ huyết áp tâm thu trong tổng quan trên được ghi nhận xuất hiện rõ rệt ở mức liều từ 0,5 mg/ngày trở lên [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ liều - đáp ứng rõ ràng do số lượng thử nghiệm còn ít [2]. Đồng thời, do tính không đồng nhất cao giữa các thử nghiệm, nghiên cứu không thể xác định được hiệu quả có ý nghĩa thống kê của thuốc đối với huyết áp tâm trương, huyết áp động mạch trung bình và nhịp tim [2]. Đáng chú ý, dữ liệu từ thử nghiệm dùng dịch chiết Rauwiloid của cây Rauwolfia serpentina đã không thể gộp chung với reserpine tinh khiết vì thành phần alkaloid của dịch chiết tự nhiên có sự khác biệt [2].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát tiềm năng của reserpine trên nhóm bệnh nhân tăng huyết áp kháng trị (huyết áp vẫn từ 130/80 mmHg trở lên dù đã dùng phối hợp từ 5 nhóm thuốc) [7]. Nghiên cứu tuyển chọn ban đầu 45 bệnh nhân nghi ngờ kháng trị, xác định 21 người tuân thủ điều trị tối đa, trong đó 7 người đồng ý tham gia và 6 người hoàn tất thử nghiệm lâm sàng nhãn mở trong 4 tuần [7]. Các bệnh nhân được dùng reserpine liều thấp 0,1 mg mỗi ngày sau khi đã giảm dần và ngừng các thuốc ức chế giao cảm khác [7].
Kết quả sau 4 tuần dùng reserpine 0,1 mg/ngày cho thấy sự sụt giảm huyết áp rất ấn tượng: huyết áp đo tự động tại phòng khám giảm trung bình 29,3 mmHg đối với số tâm thu và giảm 22,0 mmHg đối với số tâm trương [7]. Huyết áp lưu động 24 giờ cũng giảm tương ứng 21,8 mmHg tâm thu và 15,3 mmHg tâm trương [7]. Nghiên cứu này khẳng định reserpine có hiệu lực hạ áp cực kỳ mạnh mẽ đối với các trường hợp huyết áp khó kiểm soát do hệ giao cảm hoạt động quá mức [7].
Giới hạn an toàn và tác dụng phụ nghiêm trọng
Mặc dù có khả năng làm tụt huyết áp rõ rệt, reserpine đã dần bị thay thế bởi các nhóm thuốc tân dược an toàn hơn vào cuối thập niên 1970 [3]. Lý do chính khiến giới chuyên môn thu hẹp chỉ định của hoạt chất này là các phản ứng phụ nghiêm trọng trên hệ thần kinh trung ương [3], [4].
Khi thâm nhập vào mô não và làm suy kiệt dopamine cùng serotonin, reserpine thúc đẩy sự khởi phát của bệnh trầm cảm nặng và làm xuất hiện các hội chứng ngoại tháp tương tự như bệnh Parkinson [3], [4]. Bệnh nhân dùng reserpine liều cao hoặc dài ngày thường xuyên đối mặt với trạng thái an thần quá mức, ngủ lơ mơ, chậm chạp vận động và giảm khả năng né tránh phản xạ có điều kiện [4]. Một nghiên cứu năm 2004 trên động vật ghi nhận liều reserpine 5 mg/kg làm tăng mạnh nồng độ đào thải các chất chuyển hóa VMA, 5-HIAA và HVA qua nước tiểu, minh chứng cho sự thất thoát ồ ạt các amin dẫn truyền thần kinh của cả cơ thể lẫn não bộ [3].
Để khắc phục nhược điểm này, các nhà khoa học đã nỗ lực tổng hợp các chất phái sinh bậc bốn như reserpine methonitrate (RMN) hay reserpine methiodide (RMI) [3], [4]. Các dẫn xuất này bị cản trở qua hàng rào máu não nên bảo toàn được nồng độ amin trong mô thần kinh trung ương và không gây ra trạng thái ức chế hành vi ở chuột thí nghiệm [3], [4]. Tuy vậy, những hợp chất cải tiến này cũng bị suy giảm một phần lực tiếp cận các mô đích ở ngoại vi, đòi hỏi liều lượng cao hơn mới đạt được hiệu quả tụt áp tương đương [4]. Cho đến nay, các dạng thuốc dân gian từ cây ba gạc tự nhiên vẫn chứa nguyên vẹn phân tử reserpine tự do, mang theo toàn bộ nguy cơ độc thần kinh [1], [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây ba gạc
Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây ba gạc là thảo dược tự nhiên nên có thể dùng nấu nước uống thay trà nhằm phòng ngừa đột quỵ lâu dài. Thực tế, không có một loài thảo mộc chứa alkaloid mạnh nào lại an toàn tuyệt đối khi dùng tự do [1], [3]. Việc tự ngâm rượu hay sắc rễ ba gạc uống khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng quá liều mà không hề hay biết [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước sắc ba gạc tốt hơn thuốc tây vì không có tá dược hóa học. Phân tích thực nghiệm cho thấy dịch chiết thô từ cây ba gạc là một hỗn hợp của hàng chục hợp chất khác nhau như ajmaline, yohimbine cạnh tranh tác động sinh học [1], [2]. Dịch chiết toàn phần như Rauwiloid không thể kiểm soát hoạt lực tương đương với phân tử tinh chế, dẫn tới đáp ứng huyết áp khó lường trước [2].
Một ngộ nhận khác là cho rằng cứ hạ được huyết áp là thuốc tốt. Cây ba gạc hạ áp rất sâu nhờ ức chế giao cảm ngoại vi và trung ương, nhưng sự giảm sút đột ngột này dễ kéo theo hạ huyết áp thế đứng, ngất xỉu và làm suy sụp tinh thần trầm trọng do cạn kiệt monoamine [3], [7], [6].
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người có tiền sử hoặc đang mắc các rối loạn tâm lý như trầm cảm, lo âu, rối loạn lưỡng cực tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng các chế phẩm thô từ cây ba gạc [3], [4]. Tác động ức chế amine trung ương của reserpine trong cây có thể kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm các cơn trầm cảm nguy hiểm [3].
Người cao tuổi có biểu hiện sa sút trí tuệ, run chân tay hoặc mắc bệnh Parkinson cũng là đối tượng chống chỉ định hàng đầu [3], [4]. Các triệu chứng ngoại tháp do reserpine gây ra có thể làm suy giảm nghiêm trọng khả năng phối hợp vận động và làm gia tăng nguy cơ ngã [4].
Người đang điều trị bệnh lý tim mạch, người có nhịp tim chậm hoặc đang dùng nhiều loại thuốc hạ áp khác cần hết sức cảnh giác [2], [7]. Sự phối hợp tùy tiện giữa cây ba gạc và các thuốc giãn mạch hoặc ức chế thần kinh giao cảm sẵn có (như clonidine) có thể dẫn tới tụt huyết áp quá mức và suy tuần hoàn cấp tính [7]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân mắc các bệnh gan, thận nặng tuyệt đối không tự ý dùng dược liệu này.
Khuyến nghị áp dụng thực tế và an toàn
Trong y học thực chứng hiện đại, các chuyên gia tim mạch chỉ cân nhắc sử dụng reserpine tinh khiết ở liều lượng cực kỳ nhỏ (chẳng hạn 0,1 mg/ngày) cho những ca tăng huyết áp kháng trị đặc biệt ngoan cố, dưới sự giám sát chặt chẽ qua máy đo huyết áp lưu động 24 giờ [7]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý hái rễ, lá hoặc mua các loại bột cây ba gạc trôi nổi về tự chế biến [1].
Nếu gia đình có trồng cây ba gạc làm cảnh hoặc làm thuốc, tuyệt đối không dùng rễ cây để đun nước uống hàng ngày nhằm thay thế thuốc hạ áp đã được kê đơn. Để bảo vệ thành mạch và ổn định chỉ số tim mạch, người bệnh cần ưu tiên lối sống lành mạnh đã được xác lập: giảm muối trong khẩu phần ăn, duy trì tập luyện thể lực đều đặn, ngủ đủ giấc và kiểm soát tốt căng thẳng.
Khi phát hiện huyết áp tăng cao, bước đầu tiên và quan trọng nhất luôn là đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán nguyên nhân và xây dựng phác đồ thuốc an toàn. Nếu có ý định bổ sung bất kỳ thảo dược hay sản phẩm đông y nào, người bệnh phải mang toàn bộ mẫu thuốc đến trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm.
Cây ba gạc chứa reserpine là một dược liệu có tác dụng hạ huyết áp mạnh mẽ được chứng minh qua cả nghiên cứu kinh điển lẫn hiện đại [2], [7], [6]. Tuy nhiên, do phạm vi an toàn hẹp và nguy cơ gây trầm cảm cũng như rối loạn vận động nghiêm trọng, loại thảo mộc này không phù hợp để tự điều trị tại nhà [3], [4]. Sự hiểu biết thấu đáo về mặt lợi và mặt hại của cây ba gạc sẽ giúp người bệnh tăng huyết áp đưa ra những quyết định sáng suốt để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
