Nhiều người có thói quen tìm đến một tô bún bò cay nồng hoặc bát cháo rắc nhiều tiêu ớt mỗi khi bị cảm cúm nghẹt mũi. Cảm giác cay xè dường như giúp hốc mũi bừng sáng, dịch mũi chảy ồ ạt tạo ảo giác đường thở vừa được khai thông tức thì. Tuy nhiên, liệu giải pháp ẩm thực này có thực sự chữa nghẹt mũi hay chỉ là phản ứng kích ứng tự nhiên của cơ thể?
Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa là ăn cay chỉ mang lại cảm giác thông mũi tạm thời, nhưng thực chất lại kích thích phản ứng tiết dịch và làm tăng tình trạng sung huyết sau đó. Hợp chất capsaicin trong ớt tạo ra xung đột thần kinh tại chỗ, đánh lừa cảm giác của người bệnh trước khi kéo theo một đợt kích ứng niêm mạc rõ rệt.
Capsaicin và cơ chế tác động lên niêm mạc mũi
Capsaicin (8-methyl-N-vanillyl-6-nonenamide) là hoạt chất chính tạo nên vị cay nóng đặc trưng của các loại ớt thuộc chi Capsicum [1], [2]. Khi tiếp xúc với niêm mạc, capsaicin liên kết và kích hoạt thụ thể tiềm tàng TRPV1 (transient receptor potential cation channel subfamily V member 1) [2]. Các thụ thể này phân bố chủ yếu trên các sợi thần kinh cảm giác thụ cảm cơn đau tại đường hô hấp trên và đường tiêu hóa trên [3], [2].
Khi capsaicin kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác sinh ba, một chuỗi phản ứng phản xạ thần kinh đối giao cảm lập tức được kích hoạt [4], [3]. Các sợi thần kinh giải phóng các neuropeptide, thúc đẩy hoạt động xuất bào của các tuyến dưới niêm mạc [4]. Quá trình kích thích thần kinh này ban đầu tạo ra sự hưng phấn thần kinh mạnh mẽ, kéo theo hiện tượng chảy dịch mũi dạng nước và cảm giác rát bỏng [5], [1], [6].
Mặc dù người bệnh có thể cảm thấy đường thở thông thoáng trong vài phút đầu do sự biến đổi luồng khí tạm thời, phản ứng phản xạ thực sự lại là kích thích tuyến tiết dịch mũi hoạt động quá mức. Khi tác dụng ức chế thần kinh chưa kịp hình thành, niêm mạc mũi đã phải đối mặt với một đợt viêm thần kinh hoặc tăng tiết chất nhầy để đào thải chất kích ứng [5], [6].
Hiện tượng viêm mũi vị giác: Vì sao ăn cay lại chảy nước mũi?
Hiện tượng chảy nước mũi ròng rã ngay sau khi ăn đồ ăn nóng, cay hoặc uống rượu được y học gọi là "viêm mũi vị giác" (gustatory rhinitis hay gustatory rhinorrhea) [4], [3]. Tình trạng này khởi phát rất nhanh, thường chỉ vài phút sau khi thức ăn tiếp xúc với niêm mạc miệng và hầu họng [3].
Đặc điểm điển hình của viêm mũi vị giác là chảy nước mũi lỏng ở một hoặc cả hai bên, hoàn toàn không kèm theo ngứa mũi, hắt hơi hay đau nhức vùng mặt [3]. Đây là một phản ứng thuần túy mang tính chất không miễn dịch, không liên quan đến kháng thể dị ứng [3]. Cơ chế chính được xác định là do sự kích thích các đầu tận cùng thần kinh cảm giác sinh ba ở đường tiêu hóa - hô hấp trên, kéo theo phản xạ đối giao cảm thông qua các thụ thể muscarinic cholinergic nhạy cảm với atropine [3].
Bên cạnh capsaicin trong ớt, các chất kích hoạt họ thụ thể TRP khác như cồn, dầu mù tạt và một số thành phần trong tỏi cũng có thể gây ra hiện tượng tương tự [4]. Dù dịch tiết chảy ra nhiều khiến người bệnh tưởng rằng các xoang đang được tống khứ chất nhầy, thực chất đây chỉ là dịch tiết tuyến do phản xạ thần kinh tạo ra mà không giúp giải quyết tận gốc nguyên nhân nghẹt mũi [6].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về capsaicin trên mũi người?
Để làm rõ tác động trực tiếp của capsaicin lên niêm mạc đường thở, nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người đã được tiến hành qua nhiều năm.
Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã thử nghiệm xịt capsaicin nồng độ 20 micromol/L vào mũi của 8 tình nguyện viên gồm 4 người khỏe mạnh và 4 người bị viêm mũi dị ứng quanh năm [6]. Kết quả ghi nhận chất này gây ra cảm giác bỏng rát, chảy nước mũi và chảy nước mắt [6]. Tổng hàm lượng protein trong dịch rửa mũi tăng vọt từ mức ban đầu lên 172 ± 55 microg/ml so với 46 ± 29 microg/ml ở nhóm dùng giả dược (p < 0.001) [6]. Lượng lactoferrin - chỉ dấu của sự tiết dịch từ tuyến niêm mạc - tăng rõ rệt (p < 0.005), trong khi hàm lượng albumin không đổi (p = 0.86) [6]. Khi đặt đĩa chứa capsaicin 6 mmol/L ở một bên mũi, dịch tiết tăng đáng kể cả ở bên tiếp xúc (21.3 ± 4.2 mg so với 4.9 ± 2.1 mg, p < 0.01) lẫn bên đối diện (18.2 ± 4.4 mg so với 7.4 ± 1.9 mg, p < 0.04) [6]. Điều này chứng minh capsaicin kích thích phản xạ thần kinh trung ương và gây tăng tiết dịch tuyến chứ không làm rò rỉ huyết tương qua mạch máu [6].
Năm 1995, một nghiên cứu khác đánh giá tác động của capsaicin bôi tại chỗ ở nồng độ 30-300 ng/ml trên bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa [7]. Kết quả chỉ ra capsaicin gây đau rát mũi đáng kể và thậm chí gây tắc nghẽn mũi muộn vào cuối mùa phấn hoa [7]. Khác với mô hình nghiên cứu trên động vật (như chuột lang hay chuột cống), capsaicin hoàn toàn không gây thoát quản huyết tương (không tăng albumin trong dịch rửa mũi) ở người [7]. Do đó, phản ứng nghẹt và phù nề sau khi tiếp xúc capsaicin chủ yếu là do kích ứng thần kinh hơn là viêm mạch máu [7].
Đáng chú ý, một nghiên cứu mù đôi ngẫu nhiên chéo công bố năm 1997 trên 10 tình nguyện viên bị viêm mũi dị ứng hoạt động đã sử dụng capsaicin xịt mũi ở các liều 1 microg, 10 microg và 100 microg, cách nhau 1 tuần giữa các liều [5]. Kết quả cho thấy capsaicin gây ra các triệu chứng nóng rát, nghẹt mũi và chảy nước mũi [5]. Ở liều thấp 1 microg, số lượng bạch cầu, nồng độ albumin và lysozyme không đổi [5]. Tuy nhiên, ở liều 10 microg, số lượng bạch cầu tăng đáng kể sau 1 giờ (p < 0.05) và 4 giờ (p = 0.008) [5]. Ở liều 100 microg, bạch cầu tăng ở cả 30 phút (p = 0.009), 1 giờ (p = 0.007) và 4 giờ (p = 0.007) [5]. Đồng thời, nồng độ albumin và lysozyme đều tăng mạnh sau 30 phút ở cả hai liều 10 microg và 100 microg (p = 0.005) [5]. Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng: ở liều đủ cao, capsaicin kích nổ phản ứng viêm thần kinh phụ thuộc liều lượng, gây rò rỉ huyết tương và kích thích tuyến tiết dịch kéo dài nhiều giờ [5].
Mặt khác, một báo cáo ca lâm sàng năm 2011 mô tả một nữ công nhân nhà máy 44 tuổi tiếp xúc với capsaicin trong 4 năm đã phát triển bệnh viêm mũi nghề nghiệp [8]. Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng nghẹt mũi tiến triển, ngứa mũi và chảy nước mũi [8]. Khi làm test kích thích mũi với capsaicin, điểm triệu chứng mũi và số lượng bạch cầu ái toan tăng lên chỉ sau 10 phút và phải mất 1 đến 3 giờ mới giảm dần [8]. Tình trạng này khẳng định tiếp xúc với ớt có thể gây viêm đường hô hấp trên thông qua cơ chế không miễn dịch [8].
Lợi ích y khoa có thể và giới hạn của bằng chứng
Capsaicin không hoàn toàn là chất có hại. Trong y học, hoạt chất này sở hữu một đặc tính độc đáo: sau giai đoạn hưng phấn thần kinh dữ dội ban đầu, thụ thể TRPV1 sẽ bước vào một thời kỳ trơ kéo dài [1], [2]. Nếu được dùng lặp đi lặp lại với phác đồ y khoa chuẩn hóa, capsaicin làm suy giảm chức năng sợi thần kinh cảm giác đau trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, giúp dập tắt tình trạng tăng phản ứng của niêm mạc [2].
Nhiều đánh giá y khoa xác nhận capsaicin dùng xịt tại chỗ mang lại lợi ích rõ rệt cho bệnh nhân viêm mũi vô căn (idiopathic rhinitis) - một dạng viêm mũi không dị ứng [1], [2]. Việc điều trị giúp giảm biểu hiện của thụ thể TRPV1 trên niêm mạc mũi của những người này [1]. Một tổng quan Cochrane cũng ghi nhận capsaicin là một lựa chọn hợp lý để thử nghiệm dưới sự giám sát y tế chặt chẽ đối với các ca viêm mũi không dị ứng khó trị [1].
Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng giới hạn rõ ràng: capsaicin không có hiệu quả đối với viêm mũi dị ứng, viêm mũi thể viêm có tăng bạch cầu ái toan, viêm mũi ở người già hay viêm mũi do hút thuốc [1], [2]. Việc ứng dụng capsaicin trong thực hành lâm sàng hiện vẫn còn rất hạn chế do thiếu bằng chứng thống nhất, phác đồ điều trị đa dạng và đặc biệt là tác dụng phụ gây cay rát cực kỳ khó chịu khi sử dụng [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đồ cay trị ngạt mũi
Hiểu lầm phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa phản ứng kích ứng xì mũi với hiện tượng "thông xoang". Khi ăn ớt cay, capsaicin kích hoạt thụ thể nhiệt và đau, cơ thể nhận diện đây là tác nhân kích thích xâm nhập nên lập tức huy động phản xạ tiết dịch ồ ạt để pha loãng và tống khứ dị vật [5], [6]. Nước mũi chảy ra giàn giụa cùng phản xạ hắt hơi chỉ là cơ chế tự vệ đơn thuần, không đồng nghĩa với việc các ổ xoang bị viêm nhiễm đã được giải phóng hay hết dịch mủ.
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng ăn càng cay thì mũi càng nhanh khỏi. Các nghiên cứu đã chứng minh capsaicin nồng độ cao kích thích giải phóng chất gây viêm thần kinh, làm tăng số lượng bạch cầu và rò rỉ huyết tương kéo dài tới 4 giờ [5]. Sau cảm giác thông mũi thoáng qua, niêm mạc mũi có xu hướng phù nề hơn, khiến cảm giác nghẹt mũi tái phát dữ dội hơn ban đầu [5], [7].
Cuối cùng, việc ăn đồ cay qua đường tiêu hóa không tương đương với việc sử dụng các chế phẩm capsaicin y tế chuẩn liều. Trong khi capsaicin y tế được bào chế xịt cục bộ có kiểm soát để tạo thời kỳ trơ thần kinh [1], [2], việc ăn cay chỉ kích thích viêm mũi vị giác ngắn hạn và gây tác động kích ứng toàn thân không mong muốn [4], [3].
Những ai nên thận trọng với thức ăn cay khi đang ốm?
Viêm mũi vị giác do thức ăn cay có thể gây phiền toái trong sinh hoạt và thậm chí làm giảm lượng dinh dưỡng nạp vào cơ thể [4]. Những nhóm người sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:
Người cao tuổi: Nhóm dân số cao tuổi thường xuyên gặp phải tình trạng đa bệnh lý và sử dụng nhiều loại thuốc [4]. Thống kê cho thấy người trên 65 tuổi chiếm chưa đầy 15% dân số nhưng tiêu thụ hơn một phần ba lượng thuốc kê đơn; có đến 57% phụ nữ Mỹ trên 65 tuổi dùng từ 5 loại thuốc trở lên và 12% dùng từ 10 loại trở lên [4]. Các thuốc tác động lên hệ tim mạch (như thuốc chẹn alpha, beta, thuốc hạ áp trung ương) có thể gây viêm mũi do phá vỡ trương lực giao cảm duy trì co mạch tại chỗ [4]. Khi niêm mạc mũi vốn đã nhạy cảm hoặc đang dùng thuốc, việc kích thích thêm bởi capsaicin từ thức ăn cay dễ làm tăng nặng triệu chứng chảy dịch và tắc mũi [4], [3].
Người bị viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn: Capsaicin không điều trị được viêm mũi dị ứng và có thể gây co thắt đường thở, gây ho dữ dội phụ thuộc vào liều hít phải [1], [8], [2]. Bệnh nhân dị ứng có tình trạng tăng phản ứng thần kinh cảm giác, khiến cơn đau rát và nghẹt mũi sau khi ăn cay trầm trọng hơn người bình thường [7].
Người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản hoặc viêm loét dạ dày: Capsaicin kích thích đầu dây thần kinh đường tiêu hóa trên [3], có thể làm trầm trọng thêm các cơn trào ngược axit lên vùng tai mũi họng, khiến niêm mạc họng và cuốn mũi phù nề dai dẳng.
Áp dụng thực tế: Chăm sóc mũi nghẹt an toàn, khoa học
Thay vì tìm đến các món ăn cay nồng với hy vọng "thông mũi", bạn nên áp dụng các biện pháp chăm sóc khoa học, an toàn đã được chứng minh:
Tránh xa thực phẩm cay kích thích: Nếu nhận thấy bản thân thường xuyên chảy nước mũi ròng rã mỗi khi ăn cay (viêm mũi vị giác), biện pháp can thiệp đầu tiên là chủ động tránh hoặc hạn chế tối đa các loại gia vị nóng cay như ớt, tiêu, mù tạt [3].
Tận dụng hơi nước ấm thay vì độ cay: Để làm loãng dịch nhầy tự nhiên, hãy uống đủ nước, sử dụng máy tạo ẩm không khí hoặc xông mũi bằng hơi nước ấm đơn thuần. Hơi ẩm ấm giúp làm mềm vảy mũi và tạo cảm giác dễ thở mà không gây kích ứng thần kinh hay làm rò rỉ huyết tương như capsaicin [5].
Rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý: Đây là biện pháp cơ học an toàn nhất để làm sạch chất nhầy ứ đọng, loại bỏ tác nhân gây dị ứng bám trên niêm mạc và giảm nghẹt mũi hiệu quả mà không kích hoạt phản xạ đối giao cảm [3].
Hỏi ý kiến bác sĩ khi nghẹt mũi kéo dài: Khi triệu chứng nghẹt mũi, chảy dịch không thuyên giảm sau nhiều ngày, hãy đi khám chuyên khoa tai mũi họng để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân (dị ứng, viêm xoang nhiễm trùng hay viêm mũi không dị ứng) [1]. Đối với các trường hợp viêm mũi vị giác nghiêm trọng, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định thuốc xịt kháng cholinergic tại chỗ như atropine trước khi ăn [3]. Tuyệt đối không tự ý dùng bột ớt xịt mũi hay áp dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng.
Ăn đồ cay có thể tạo ra ảo giác thông mũi tức thì nhờ kích hoạt luồng khí và phản xạ xì mũi ban đầu. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy capsaicin kích thích dây thần kinh cảm giác, gây tiết dịch tuyến ồ ạt và có thể dẫn đến phù nề niêm mạc phản ứng kéo dài nhiều giờ [5], [6]. Thay vì lạm dụng ớt cay khiến mũi thêm kích ứng, duy trì chế độ dinh dưỡng thanh đạm, rửa mũi bằng nước muối sinh lý và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế là giải pháp đúng đắn giúp bạn hồi phục đường thở an toàn.
