Ăn củ dền bị đầy hơi chướng bụng: Nguyên nhân do đâu?

Củ dền là loại củ quen thuộc trong bữa ăn của nhiều gia đình nhờ màu sắc bắt mắt và giá trị dinh dưỡng cao. Tuy nhiên, không ít người gặp phải tình trạng bụng căng cứng, ấm ách khó chịu hoặc ợ hơi liên tục chỉ sau một bữa ăn chứa loại thực phẩm này. Hiện tượng này thường khiến nhiều người hoang mang, không rõ hệ tiêu hóa của mình đang gặp vấn đề gì.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này không bắt nguồn từ việc thực phẩm bị hư hỏng hay ngộ độc, mà do củ dền chứa hàm lượng carbohydrate lên men cao, đặc biệt là nhóm fructan [4, 8]. Khi đi vào đường tiêu hóa của những người có cơ địa nhạy cảm, fructan nhanh chóng trở thành mục tiêu lên men của vi khuẩn đường ruột, sinh ra lượng khí lớn gây chướng bụng [2, 7].

Fructan trong củ dền: Thủ phạm gây trướng khí đường ruột

Fructan là một chuỗi phân tử đường thuộc nhóm carbohydrate chuỗi ngắn được gọi chung là FODMAP [4, 7]. Nhóm chất này có đặc tính rất khó hấp thu hoặc hấp thu chậm tại ruột non [2, 7]. Điều này đồng nghĩa với việc phần lớn lượng chất này sẽ di chuyển nguyên vẹn xuống đại tràng ^[1].

Ống tiêu hóa của con người hoàn toàn không có loại men hydrolase để phân giải fructan [2, 7]. Do thiếu hụt enzyme tiêu hóa chuyên biệt, cơ thể không thể cắt nhỏ chuỗi phân tử này để thẩm thấu qua thành ruột như các loại đường thông thường khác [2, 7].

Khi lượng fructan nguyên vẹn này trôi xuống đại tràng, hệ vi sinh vật thường trú tại đây sẽ phân hủy chúng thông qua quá trình lên men tự nhiên ^[1]. Quá trình chuyển hóa vi sinh này diễn ra rất nhanh, giải phóng một lượng lớn khí ga vào lòng ruột, gây hiện tượng đầy hơi, sôi bụng và căng tức vùng bụng dưới [2, 7].

Cơ chế kéo nước và giãn nở lòng ruột

Sự khó chịu sau khi ăn củ dền không chỉ dừng lại ở việc sinh khí gas trong đường tiêu hóa thừa thãi. Các phân tử fructan chưa tiêu hóa còn tạo ra một áp lực thẩm thấu đáng kể bên trong lòng ruột [6, 7].

Theo các phân tích sinh học, FODMAP kích hoạt hai cơ chế gây triệu chứng song song ^[1]. Đầu tiên, do áp suất thẩm thấu cao, chúng hút và giữ một lượng nước lớn vào lòng ruột non, dẫn đến hiện tượng căng chướng ruột và gây cảm giác óc ách [2, 6]. Tiếp đó, khi lượng cơ chất này xuống đến đại tràng, vi khuẩn lên men cấp tốc sinh khí, tiếp tục làm căng giãn đại tràng và thúc đẩy các cơn đau thắt hoặc xì hơi ^[1].

Đồng thời, sự hiện diện của fructan còn làm gia tăng áp lực dạ dày sau khi ăn ^[2]. Nó cũng kích thích làm tăng nhu động ruột non và thể tích khí ở đại tràng lên, khiến cảm giác chướng bụng càng trở nên rõ rệt ^[3].

Bằng chứng khoa học về phản ứng của cơ thể với fructan

Tác động gây chướng bụng của fructan đã được kiểm chứng thông qua nhiều nghiên cứu can thiệp lâm sàng nghiêm ngặt.

Năm 2022, một nghiên cứu chéo, mù đôi, ngẫu nhiên sử dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ (MRI) não và bụng đã so sánh phản ứng khi truyền trực tiếp vào dạ dày 40 g fructan (pha trong 500 mL nước muối sinh lý), 40 g glucose, hoặc dung dịch muối đối chứng trên 13 bệnh nhân hội chứng ruột kích thích (IBS) và 13 người khỏe mạnh ^[3]. Kết quả chụp MRI bụng cho thấy fructan làm tăng thể tích khí đại tràng lên và tăng nhu động ruột non ở cả hai nhóm ngang nhau ^[3]. Tuy nhiên, nhóm IBS ghi nhận mức độ đau quặn bụng, đau bụng, đầy hơi và buồn nôn cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng ^[3]. Khác biệt về lượng khí đại tràng giữa việc dùng fructan và nước muối tương quan trực tiếp với mức độ chướng bụng (P = 0.008) và quặn bụng (P = 0.035) ở người bệnh ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2018 kiểm tra phản ứng vận động đường tiêu hóa trên 20 người khỏe mạnh và 20 bệnh nhân IBS bằng phương pháp đo áp lực độ phân giải cao kết hợp truyền dịch dạ dày ^[2]. Kết quả ghi nhận fructan làm tăng áp lực dạ dày sau ăn cao hơn đáng kể so với glucose trên cả hai nhóm ^[2]. Dù vậy, nhóm bệnh nhân có đường ruột nhạy cảm lại báo cáo các triệu chứng đầy hơi, ợ hơi, đau bụng, xì hơi và co thắt nhiều hơn hẳn người bình thường ^[2].

Ảnh hưởng này cũng được ghi nhận trên những người mắc bệnh viêm ruột (IBD) ở giai đoạn thuyên giảm ^[4]. Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện các đợt thử thách carbohydrate lên men kéo dài 3 ngày trên bệnh nhân IBD không hoạt động cho thấy: chỉ có 62,1% người dùng fructan (liều 12 g/ngày) ghi nhận việc cải thiện triệu chứng, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ 89,7% khi dùng đường đối chứng glucose (P = 0.033) ^[4]. Fructan đã làm bùng phát các triệu chứng chức năng đường ruột trong khi các chất thử khác như GOS hay sorbitol liều 6 g/ngày thì không gây tác động tương tự ^[4].

Vì sao cùng ăn nhưng người đau bụng, người bình thường?

Nhiều người thắc mắc tại sao cùng một món ăn từ củ dền, có người tiêu hóa hoàn toàn êm đẹp nhưng người khác lại bị trướng bụng dữ dội. Điều này được lý giải bởi sự khác biệt trong dẫn truyền tín hiệu giữa ruột và não bộ ^[3].

Nghiên cứu hình ảnh học thần kinh chỉ ra rằng trục não - ruột đóng vai trò then chốt trong việc tiếp nhận triệu chứng ^[3]. Mặc dù quá trình lên men fructan sinh ra lượng khí và làm căng giãn đại tràng tương đương nhau giữa người khỏe mạnh và người có hội chứng ruột kích thích, não bộ của người ruột nhạy cảm lại phản ứng hoàn toàn khác biệt ^[3].

Các vùng não liên quan đến cảm nhận cơn đau như tiểu não, hồi trên bờ, vỏ não đai trước và giữa, vỏ đảo và đồi thị bị kích hoạt mạnh hơn nhiều lần khi có sự xuất hiện của fructan ở nhóm bệnh nhân này ^[3]. Sự nhạy cảm quá mức của hệ thần kinh nội tạng khiến người bệnh cảm thấy đau quặn và khó chịu nặng nề, dù thể tích khí sinh ra không nhiều hơn người bình thường ^[3]. Ngoài ra, phản ứng với carbohydrate này còn kéo theo các cảm xúc tiêu cực như gia tăng mức độ tức giận và giảm cảm xúc tích cực ở người bệnh ^[2].

Giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Dù mối liên hệ giữa fructan và triệu chứng đầy hơi đã được ghi nhận rõ, các tài liệu y khoa cũng nhấn mạnh một số điểm hạn chế [3, 4, 7].

Phần lớn các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế thường được thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ (từ 13 đến vài chục người), đòi hỏi phải có thêm các thử nghiệm quy mô lớn hơn để khái quát hóa toàn diện [1, 5, 6]. Bên cạnh đó, các hướng dẫn lâm sàng của Hiệp hội Tiêu hóa Anh nhận định rằng dù chế độ ăn hạn chế FODMAP giúp giảm triệu chứng chung và đau bụng, chất lượng bằng chứng tổng thể vẫn ở mức rất thấp với khuyến cáo mức độ yếu ^[5].

Thực phẩm không được coi là căn nguyên gốc rễ gây ra bệnh đường ruột, mà chỉ đóng vai trò là yếu tố kích hoạt triệu chứng ^[6]. Do đó, việc không dung nạp củ dền không đồng nghĩa với tổn thương thực thể vĩnh viễn ở ruột.

Những ai cần thận trọng khi ăn củ dền?

Từ các cơ sở khoa học trên, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi đưa củ dền vào thực đơn hàng ngày:

• Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS): Đây là nhóm dễ bị bùng phát các cơn đau thắt bụng, đầy trướng, ợ hơi và thay đổi thói quen đại tiện nhất do trục não - ruột tăng tính nhạy cảm với khí sinh ra từ fructan [1, 5].
• Người mắc bệnh viêm ruột (IBD) như viêm loét đại tràng: Ngay cả khi bệnh đã ở giai đoạn ổn định hoặc thuyên giảm nhẹ, khoảng 1/3 bệnh nhân vẫn xuất hiện các triệu chứng giống IBS và việc tiêu thụ fructan có thể kích hoạt cảm giác khó chịu này [6, 8].
• Người có tiền sử kém dung nạp carbohydrate lên men: Những ai thường xuyên bị sôi bụng, nặng bụng sau khi dùng các thực phẩm giàu chất xơ hòa tan hoặc đường chuỗi ngắn nên cân nhắc lượng dùng [4, 7].

Gợi ý cách sử dụng củ dền để giảm thiểu đầy bụng

Nếu bạn yêu thích củ dền nhưng ngại cảm giác nặng nề sau ăn, có thể áp dụng các nguyên tắc điều chỉnh dinh dưỡng đã được khuyến nghị:

• Ăn với khẩu phần nhỏ: Tránh ăn một lượng lớn củ dền trong một bữa ăn; chia nhỏ lượng dùng giúp giảm mật độ fructan nạp vào ruột cùng một thời điểm, giảm tải áp lực lên men cho vi khuẩn đại tràng ^[7].
• Áp dụng nguyên tắc tiếp cận từng bước: Việc cắt giảm hoàn toàn các nhóm chất có thể gây lo ngại về dinh dưỡng [3, 8]. Bạn có thể áp dụng phương pháp tiếp cận từ dưới lên (bottom-up), tức là chỉ cần giảm bớt hoặc hạn chế riêng nhóm củ dền và các thực phẩm giàu fructan quen thuộc trong vài ngày để theo dõi đáp ứng của cơ thể [4, 7].
• Thử nghiệm lại theo ngưỡng dung nạp: Nếu đang thực hiện chế độ ăn kiểm soát FODMAP theo 3 giai đoạn (loại bỏ từ 6-8 tuần, thử thách lại từng nhóm, duy trì cá nhân hóa), hãy thử lại củ dền với một lượng nhỏ để tìm ra mức dung nạp tối ưu của riêng mình [4, 8].
• Tham khảo chuyên gia y tế: Việc kiêng khem quá mức mà không có chỉ dẫn có thể dẫn đến thiếu hụt dưỡng chất [3, 8]. Do đó, nếu các triệu chứng chướng bụng diễn ra dai dẳng, người bệnh nên tìm đến các chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn lộ trình ăn uống cân bằng, khoa học [4, 8].

Tình trạng đầy hơi sau khi ăn củ dền là phản ứng sinh học bình thường của hệ tiêu hóa trước hàm lượng fructan khó tiêu hóa, đặc biệt rõ rệt ở những người có cơ địa nhạy cảm. Thay vì lo lắng hoặc loại bỏ hoàn toàn thực phẩm này khỏi thực đơn, việc lắng nghe cơ thể, điều chỉnh lượng ăn vừa phải và tham vấn ý kiến chuyên gia sẽ giúp bạn tận hưởng trọn vẹn dinh dưỡng mà vẫn bảo vệ đường ruột êm dịu.