Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về cây hoa hiên
Hoa hiên, tên khoa học là Hemerocallis fulva, còn được biết đến với tên gọi hoa kim châm, là một loại thảo dược lâu năm thuộc họ Hemerocallis (hoặc Asphodelaceae) [1], [2]. Loài cây này được trồng phổ biến tại các quốc gia khu vực Đông Á như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản [1]. Từ lâu, hoa hiên vừa được dùng làm thuốc vừa được xem là loại thực phẩm quen thuộc trong đời sống hàng ngày [1].
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, xu hướng chuộng các món ăn tái, sống, nộm từ hoa tươi đã dấy lên mối lo ngại lớn về an toàn thực phẩm. Không ít người nhầm tưởng rằng việc ăn hoa hiên tươi trực tiếp sẽ giữ trọn vẹn dưỡng chất và tăng cường sức khỏe. Thực tế, đã có những cảnh báo y tế về tình trạng đau bụng, tiêu chảy dữ dội sau khi ăn hoa hiên tươi chưa qua nấu nướng. Vậy hoa hiên tươi có thực sự chứa độc tố gây ngộ độc đường tiêu hóa hay không?
Ăn hoa hiên tươi có độc không: Câu trả lời ngắn
Câu trả lời là có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng nếu ăn sống hoặc chưa được xử lý nhiệt đầy đủ. Mặc dù hoa hiên là cây vừa làm thuốc vừa làm thực phẩm [1], nhưng thành phần độc tố colchicine có trong tự nhiên có thể gây tổn thương đường tiêu hóa dữ dội nếu không được kiểm soát [3], [4].
Khi ăn hoa tươi sống, lượng hoạt chất này đi vào cơ thể và tấn công trực tiếp vào hệ thống niêm mạc ruột. Do đó, người dân tuyệt đối không nên ăn hoa hiên ở dạng sống tươi, làm nộm tái hoặc ép nước uống trực tiếp. Việc xử lý qua nhiệt độ sôi là khâu bắt buộc để giảm thiểu rủi ro ngộ độc.
Cơ chế tác động và sự nguy hiểm của colchicine
Colchicine là một hợp chất có thể chiết xuất từ một số loài thực vật tự nhiên [5]. Hợp chất này được ứng dụng trong điều trị nhiều chứng bệnh phức tạp như sốt Địa Trung Hải có tính chất gia đình (FMF), bệnh gout, thoái hóa tinh bột (amyloidosis), hội chứng Behcet, viêm màng ngoài tim, viêm khớp, xơ phổi, viêm mạch máu, xơ gan ứ mật, giả gout và viêm cột sống thể đặc biệt [5].
Mặc dù có nhiều ứng dụng lâm sàng, colchicine lại có chỉ số trị liệu rất hẹp [5]. Điều này đồng nghĩa với việc khoảng cách giữa liều không độc, liều gây độc và liều gây chết người là rất ngắn [5]. Đáng lo ngại hơn, ngộ độc colchicine hiện không có thuốc giải độc đặc hiệu [5]. Khi bị ngộ độc, cơ thể ban đầu sẽ bộc lộ các rối loạn đường tiêu hóa nghiêm trọng như đau quặn bụng dữ dội, tiêu chảy và buồn nôn [3], [4], [5]. Việc nhận diện sớm rất quan trọng vì khi lượng độc tố ngấm sâu, bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng suy đa cơ quan dẫn đến tử vong [5].
Bằng chứng khoa học về ngộ độc colchicine qua các báo cáo lâm sàng
Các biểu hiện ngộ độc colchicine trên lâm sàng đã được ghi nhận chi tiết qua nhiều trường hợp y khoa thực tế. Một báo cáo công bố năm 2014 đã mô tả trường hợp bé gái 9 tuổi, nặng 30 kg, điều trị bệnh FMF bằng colchicine liều 1 mg/ngày trong 4 tháng [3]. Bệnh nhân nhập viện với triệu chứng rối loạn tiêu hóa kéo dài 4 ngày, sau đó diễn tiến suy giảm chức năng gan, thận và gan to [3].
Kết quả xét nghiệm máu ban đầu của bệnh nhi cho thấy nhiều rối loạn huyết học nghiêm trọng: huyết sắc tố 13,6 g/dL, bạch cầu 9,6x10^9/L, tiểu cầu giảm mạnh còn 57x10^9/L, fibrinogen 157 mg/dL, chỉ số đông máu PT 26,1 giây, INR 2,3, men gan AST tăng vọt lên 630 IU/L, men LDH đạt 5329 IU/L, ferritin 2320 microg/L và triglyceride 7,1 mmol/L [3]. Bệnh nhi phải chuyển vào phòng hồi sức tích cực, được truyền vitamin K và huyết tương tươi đông lạnh [3]. Đến ngày nằm viện thứ hai, bệnh nhi sốt cao 39 độ C, lách to, bạch cầu tụt xuống 2,3x10^9/L, bạch cầu trung tính chỉ còn 0,72x10^9/L, tiểu cầu giảm còn 24x10^9/L, ferritin vọt lên 54.632 microg/L và xuất hiện hiện tượng giảm phân thùy ở bạch cầu trung tính (bất thường Pelger-Huet) [3]. Đây là ca bệnh ngộ độc colchicine đầu tiên được ghi nhận có liên quan đến hội chứng thực bào máu (HLH) [3].
Một báo cáo khác năm 1992 ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 29 tuổi mắc FMF và biến chứng thoái hóa tinh bột được điều trị colchicine dài hạn với liều 1 mg/ngày [4]. Bệnh nhân xuất hiện các cơn tiêu chảy và đau bụng kéo dài trùng khớp với thời điểm nồng độ colchicine trong máu đạt ngưỡng ngộ độc [4]. Tình trạng nguy kịch xảy ra sau khi người này dùng thêm thuốc erythromycin dạng uống trong 2 tuần, dẫn đến sốt, tiêu chảy, đau bụng, đau cơ, dị cảm chi dưới, co giật, rụng tóc, giảm toàn thể huyết cầu rồi tăng bạch cầu phản ứng, suy giảm chức năng gan và hạ đường huyết [4].
Năm 2022, một ca lâm sàng khác công bố việc điều trị thành công ngộ độc colchicine bằng phương pháp lọc máu kết hợp thẩm tách máu [5]. Bệnh nhân là một phụ nữ 36 tuổi uống quá liều 20 viên colchicine 1 mg cùng 10 viên paracetamol 500 mg, nhập viện sau 2 giờ trong tình trạng buồn nôn và nôn mửa dữ dội [5]. Nhờ áp dụng các biện pháp hỗ trợ lọc máu sớm, bệnh nhân đã vượt qua được tình trạng suy đa cơ quan và xuất viện [5]. Các báo cáo lâm sàng này cho thấy rõ độc tính tiêu hóa là dấu hiệu cảnh báo sớm nhất và nguy hiểm nhất của hoạt chất này [3], [4], [5].
Các hoạt tính sinh học khác của cây hoa hiên
Bên cạnh nguy cơ độc tính nếu ăn sống, hoa hiên vẫn là đối tượng nghiên cứu tiềm năng trong y học nhờ các hợp chất có lợi khi được chiết xuất đúng cách. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tối ưu hóa quy trình chiết xuất flavonoid từ lá cây hoa hiên (Hemerocallis fulva) bằng sóng siêu âm kết hợp mô hình hóa bề mặt đáp ứng [1]. Điều kiện chiết xuất tối ưu được xác định là nồng độ ethanol 70,6%, tỷ lệ dung môi/mẫu là 43,9:1 mL/g và nhiệt độ chiết xuất ở mức 61,7 độ C [1].
Nghiên cứu trên 8 giống hoa hiên cho thấy giống H. fulva var. kwanso Regel có hàm lượng flavonoid tổng số cao nhất [1]. Thử nghiệm độc tính tế bào bằng bộ kit CCK-8 chứng minh dịch chiết ở nồng độ dưới 1,25 mg/mL không gây độc đáng kể cho dòng tế bào sừng HaCaT [1]. Đồng thời, dịch chiết thể hiện khả năng dọn gốc tự do ABTS và OH mạnh mẽ, có tác dụng bảo vệ tế bào trước tổn thương oxy hóa do H2O2 ở nồng độ 1,25 mg/mL bằng cách giảm mức ROS xuống 106,681 ± 9,733% so với mức 163,995 ± 6,308% ở nhóm đối chứng [1]. Bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), nhóm nghiên cứu xác định được 5 loại flavonoid trong dịch chiết, mở ra tiềm năng ứng dụng làm chất chống oxy hóa trong công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm và y học [1].
Ở phương diện sinh học khác, nghiên cứu năm 1998 trên chuột dòng C57BL cho thấy khi cho chuột ăn hoa hiên đông khô thuộc phân loài Hemerocallis fulva L. var. sempervirona M. Hotta, giấc ngủ sóng chậm và giấc ngủ nghịch ngôn tăng lên đáng kể trong thời gian tối (p < 0,05) [6]. Tuy nhiên, chế độ ăn này không làm thay đổi thời gian ngủ vào ban ngày, do đó tỷ lệ thời gian ngủ trong toàn bộ chu kỳ 24 giờ không biến động đáng kể [6].
Về mặt di truyền học, nghiên cứu năm 2019 đã giải trình tự toàn bộ hệ gen lục lạp của Hemerocallis fulva với tổng kích thước 155.855 cặp base, bao gồm 112 gen (79 gen mã hóa protein, 29 gen tRNA và 4 gen rRNA), cho thấy mối quan hệ phân loại gần gũi nhất với các loài chi Lô hội (Aloe) trong họ Asphodelaceae [2]. Nghiên cứu năm 2006 cũng làm rõ đặc tính nở hoa của Hemerocallis fulva thường diễn ra từ 4:30 đến 7:30 sáng, khác biệt với loài hoa hiên đêm nở từ 16:30 đến 20:30 [7].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng việc cây có chứa dưỡng chất chống oxy hóa với việc có thể ăn sống trực tiếp tùy tiện. Dù dịch chiết lá hoa hiên có hoạt tính dọn gốc tự do tốt [1], các nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên mô hình ống nghiệm hoặc tế bào sừng phân lập [1]. Tương tự, tác động lên giấc ngủ chỉ mới được thử nghiệm trên loài chuột trong phòng thí nghiệm bằng dạng hoa đông khô, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người mất ngủ [6].
Nhiều người cũng tin rằng các loại thảo dược tự nhiên thì không có độc. Đây là quan điểm hết sức sai lầm vì colchicine tự nhiên có phạm vi an toàn rất hẹp [5]. Khi tích tụ trong cơ thể, độc chất này có thể khởi phát từ cơn đau quặn bụng, tiêu chảy cấp rồi nhanh chóng dẫn tới biến chứng độc cơ, thiếu máu tán huyết, suy tủy xương gây giảm toàn thể huyết cầu, tổn thương gan, thận nặng nề [3], [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa hiên?
Do hoa hiên chứa các hoạt chất có dược tính mạnh, những người có tiền sử mắc các bệnh lý về đường tiêu hóa như viêm dạ dày, viêm đại tràng, tiêu chảy mạn tính nên hết sức thận trọng khi sử dụng loại thực vật này. Những người có chức năng gan hoặc thận suy giảm cần tránh dùng thực phẩm có nguy cơ tích tụ độc tính vì gan và thận là hai cơ quan chịu tổn thương nặng nề nhất khi cơ thể bị quá tải chất độc [3], [4].
Đặc biệt, dữ liệu lâm sàng cho thấy colchicine có thể gây tương tác nguy hiểm với một số loại kháng sinh như erythromycin, làm tăng vọt nồng độ độc chất trong máu dẫn đến suy đa tạng [4]. Do đó, người đang dùng kháng sinh hoặc các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa hoa hiên vào khẩu phần ăn. Phụ nữ mang thai, người cho con bú và trẻ nhỏ cũng là nhóm đối tượng không nên tự ý dùng hoa tươi nếu không có chỉ định y khoa.
Hướng dẫn sử dụng hoa hiên an toàn trong đời sống
Để phòng ngừa nguy cơ ngộ độc đường tiêu hóa do độc tố tự nhiên gây ra, khâu chế biến hoa hiên phải được thực hiện hết sức nghiêm ngặt. Người dân tuyệt đối không ăn sống hoa tươi, không dùng để trộn gỏi tái hay xay sinh tố tươi sống dưới mọi hình thức.
Biện pháp an toàn nhất là làm sạch phần nhụy hoa, ngâm rửa kỹ bằng nước sạch và bắt buộc phải nấu chín kỹ ở nhiệt độ sôi. Nhiệt độ nấu nướng thông thường giúp phân giải và làm giảm đáng kể nguy cơ từ các hợp chất bất lợi. Bên cạnh đó, chỉ nên sử dụng hoa hiên với lượng vừa phải như một món rau nấu canh, xào chín tới và không nên lạm dụng ăn liên tục trong nhiều ngày. Khi mua hoa hiên khô trên thị trường, cần chọn mua từ các cơ sở uy tín, tránh các sản phẩm bảo quản bằng hóa chất độc hại.
Tổng kết lại, hoa hiên là loại thực vật vừa có giá trị cảnh quan vừa là món ăn truyền thống bổ dưỡng nếu biết chế biến đúng cách [1]. Tuy nhiên, người dân cần nâng cao cảnh giác trước nguy cơ ngộ độc từ độc tố colchicine có khoảng trị liệu hẹp [5]. Hãy luôn ghi nhớ nguyên tắc nấu chín kỹ trước khi ăn, đồng thời tham khảo ý kiến chuyên gia y tế nếu có bệnh nền hoặc xuất hiện các triệu chứng bất thường sau bữa ăn.