Nha đam (lô hội) là nguyên liệu quen thuộc trong các món thanh nhiệt và chăm sóc da hàng ngày. Tuy nhiên, nhiều thai phụ băn khoăn liệu món ăn giải nhiệt này có an toàn cho thai nhi hay không. Câu trả lời từ giới chuyên môn là phụ nữ mang thai không nên sử dụng nha đam qua đường uống [1], [2].
Việc dùng nha đam đường uống tiềm ẩn nguy cơ kích thích các cơn co bóp tử cung, đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của thai kỳ [1]. Do đó, thai phụ cần hiểu rõ bản chất hoạt chất và cơ chế tác động trước khi sử dụng loại thảo dược này.
Nguy cơ tiềm ẩn từ anthraquinone và cơn co tử cung
Các cảnh báo y khoa về việc dùng nha đam khi mang thai bắt nguồn từ thành phần anthraquinone, tiêu biểu là aloin và barbaloin [1]. Hợp chất này tập trung chủ yếu ở phần nhựa vàng (mủ) nằm ngay sát dưới lớp vỏ xanh của lá cây. Đây là nhóm chất có tính tẩy xổ cực mạnh, tác động trực tiếp lên hệ tiêu hóa [1], [3].
Theo tài liệu y khoa tổng quan năm 2015, nha đam dùng đường uống không được khuyến nghị trong thai kỳ do khả năng kích thích co bóp tử cung trên mặt lý thuyết [1]. Khi anthraquinone đi vào ống tiêu hóa, nó gây kích ứng nhu động ruột, dẫn tới các cơn co thắt bụng dữ dội [1]. Lực co thắt mạnh tại vùng chậu có thể lan sang cơ tử cung gần kề.
Hiện tượng kích thích tử cung co bóp bất thường làm tăng nguy cơ sảy thai trong những tháng đầu hoặc gây chuyển dạ sớm, sinh non ở giai đoạn sau [1]. Ngoài ra, tác dụng nhuận tràng của hoạt chất này còn kéo theo tình trạng tiêu chảy và mất cân bằng điện giải nghiêm trọng [1]. Mức kali trong máu giảm sút do tiêu chảy không chỉ khiến mẹ bầu kiệt sức mà còn ảnh hưởng đến sự dẫn truyền tim mạch [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính khi dùng đường uống
Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra các tác động bất lợi của nha đam khi dùng toàn thân. Một đánh giá hệ thống năm 2015 về độc tính thảo dược ghi nhận nha đam đường uống có khả năng gây độc cho gan và gây dị tật thai nhi trên động vật thí nghiệm [2]. Báo cáo nêu rõ tác động quái thai (teratogenic effects) đã được ghi nhận khi cho chuột cống dùng liều cao nha đam qua đường tiêu hóa [2].
Đánh giá năm 2015 cũng tổng hợp các ca lâm sàng tổn thương nội tạng ở người [2]. Điển hình là trường hợp một phụ nữ 56 tuổi bị suy giáp sau 11 tháng uống nha đam liều cao, chức năng tuyến giáp hồi phục sau 16 tháng ngừng dùng [2]. Một phụ nữ 73 tuổi bị viêm gan cấp do uống bột nha đam đều đặn 2 đến 3 ngày một lần trong suốt 5 năm, kết quả sinh thiết gan cho thấy tổn thương gan do thuốc và chỉ hồi phục khi ngừng thảo dược này [2]. Một nam thanh niên 24 tuổi cũng bị viêm gan cấp do dùng chiết xuất nha đam dạng uống liên tục 3 tuần, hồi phục sau 7 ngày ngưng [2].
Tại nha khoa, báo cáo tổng quan năm 2015 của nhóm tác giả Kriplani về lợi ích của nha đam chỉ ra rằng dù nha đam có tính kháng khuẩn cao trên mô hình ống tủy, việc sử dụng toàn thân chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ mang thai và đang cho con bú [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh nha đam đường uống gây co thắt bụng, tiêu chảy, tiểu ra máu đỏ, viêm gan, mất kali và dùng kéo dài còn liên quan đến tăng nguy cơ ung thư đại trực tràng [1].
Mặt khác, mức độ độc hại có sự khác biệt lớn giữa phần mủ chứa anthraquinone và phần thạch trong suốt đã lọc sạch [3]. Năm 2013, một nghiên cứu trên chuột B6C3F1 kiểm tra độc tính của gel nha đam thương phẩm dạng nước uống đã loại bỏ mủ [3]. Trong thử nghiệm cấp tính (3 và 14 ngày) và bán trường diễn (13 tuần), chuột uống gel nha đam không cho thấy dấu hiệu gây đột biến gen hay độc tính cơ quan so với nhóm dùng nước [3]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh kết quả an toàn này trái ngược hoàn toàn với các chế phẩm chứa hợp chất phenolic từ mủ nha đam như anthraquinone [3].
Ngoài các rủi ro, một nghiên cứu năm 2022 trên chuột mang thai Swiss albino ghi nhận nha đam có khả năng giảm nhẹ độc tính sinh quái thai do phơi nhiễm fluor nồng độ cao [4]. Chuột dùng 300 mg/kg thể trọng nha đam kết hợp cùng fluor (300 ppm) từ trước thai kỳ đến ngày thứ 18 giúp cải thiện các khiếm khuyết xương và nội tạng của thai chuột so với nhóm chỉ nhiễm fluor [4]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm can thiệp chống nhiễm độc đặc thù trên chuột, không đại diện cho tính an toàn chung của nha đam trên phụ nữ mang thai [4].
Hiểu lầm thường gặp về việc làm mát cơ thể bằng nha đam
Nhiều người lầm tưởng nha đam tự nhiên hoàn toàn lành tính, thai phụ uống nước mát nấu từ cây này sẽ giúp thanh nhiệt hoặc giảm táo bón thai kỳ. Thực tế, táo bón khi mang thai có nguyên nhân do thay đổi nội tiết và áp lực tử cung, việc dùng chất xổ mạnh như nha đam rất nguy hiểm [1], [2].
Một hiểu lầm khác là nấu chín nha đam sẽ loại bỏ hết độc tố. Nấu nhiệt thông thường không phân giải hoàn toàn các anthraquinone độc hại nếu quá trình sơ chế không tách sạch lớp mủ vàng [1], [3]. Do đó, việc tự nấu chè, nước nha đam tại nhà vẫn chứa rủi ro thôi nhiễm aloin vào thực phẩm [1].
Ngoài ra, nhiều người nhầm lẫn giữa việc ăn uống trực tiếp và bôi ngoài da. Bôi ngoài da các sản phẩm dưỡng ẩm chứa gel nha đam có mức độ hấp thu toàn thân không đáng kể và không có chống chỉ định cho thai phụ [2]. Sự kích thích co thắt cơ tử cung chỉ xảy ra khi các hợp chất anthraquinone được dung nạp qua đường tiêu hóa [1], [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn đều được khuyến cáo tránh sử dụng nha đam đường uống nhằm ngăn ngừa nguy cơ kích thích co bóp tử cung, sảy thai hoặc sinh non [1], [2].
Phụ nữ đang cho con bú cũng không nên dùng nha đam đường uống [1], [2]. Bằng chứng y khoa cho thấy các hoạt chất nhuận tràng có thể bài tiết qua sữa mẹ, gây rối loạn tiêu hóa và đau bụng cho trẻ bú mẹ [1].
Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Hành tỏi (Liliaceae) chống chỉ định tuyệt đối với nha đam vì nguy cơ gây dị ứng nặng [1]. Người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh đại trực tràng cần tránh thảo dược này do độc tính tích lũy [1], [2]. Trẻ em dưới 12 tuổi cũng không được khuyến nghị dùng nha đam đường uống [2].
Hướng dẫn chăm sóc và lựa chọn an toàn cho thai phụ
Nếu thai phụ muốn chăm sóc da, các loại gel hoặc mỹ phẩm bôi ngoài da chứa nha đam được đánh giá là an toàn vì phản ứng quá mẫn tương đối hiếm gặp [2]. Dù vậy, mủ nha đam bôi ngoài da vẫn có thể gây nóng rát, mẩn đỏ hoặc ngứa ngáy [1]. Mẹ bầu nên thử bôi một lượng nhỏ lên vùng da cổ tay trước khi dùng rộng rãi [1].
Để giải nhiệt hoặc giảm táo bón thai kỳ thay vì dùng nha đam, phụ nữ mang thai nên uống đủ nước lọc mỗi ngày và tăng cường bổ sung chất xơ hòa tan từ các loại rau quả quen thuộc. Chế độ dinh dưỡng cân bằng cùng vận động nhẹ nhàng là giải pháp tự nhiên và an toàn nhất cho nhu động ruột của thai phụ.
Trường hợp thai phụ vô tình uống phải nước nha đam và xuất hiện các dấu hiệu như đau quặn bụng, tiêu chảy hoặc có cơn co thắt tử cung, cần tới ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản để được theo dõi kịp thời [1]. Mọi loại thực phẩm chức năng hoặc bài thuốc dân gian dùng trong thai kỳ đều cần tham vấn ý kiến của bác sĩ sản khoa.
Nha đam mang lại nhiều công dụng phục vụ đời sống nhưng lại là mối nguy hại tiềm ẩn đối với thai kỳ nếu dùng qua đường tiêu hóa [1], [2]. Hoạt chất anthraquinone có thể gây co bóp tử cung dẫn tới biến cố sảy thai hoặc sinh non ngoài ý muốn [1]. Mẹ bầu cần thận trọng, lựa chọn các giải pháp dinh dưỡng an toàn hơn để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho bản thân và thai nhi.