Ăn rau dền đỏ bị đỏ phân hoặc nước tiểu: có phải xuất huyết không?

Nhiều người giật mình hoảng hốt khi thấy nước tiểu hoặc phân bỗng chuyển sang màu đỏ hồng sau bữa ăn có rau dền đỏ hoặc củ dền. Phản xạ đầu tiên thường là lo sợ cơ thể bị xuất huyết tiêu hóa, chảy máu bàng quang hay tổn thương thận nghiêm trọng.

Tuy nhiên, trong đa số trường hợp, đây hoàn toàn không phải là máu mà chỉ là hiện tượng đào thải tự nhiên của sắc tố thực vật mang tên betalain ^[1]. Cơ thể không chuyển hóa hết hoạt chất này, dẫn đến việc bài tiết sắc tố nguyên vẹn ra bên ngoài qua đường tiểu và phân mà không gây bất kỳ tổn thương nào cho cơ thể [2, 3].

Sắc tố betalain và cơ chế tạo màu đỏ

Màu đỏ sẫm đặc trưng của rau dền đỏ hay củ cải đỏ bắt nguồn từ nhóm sắc tố tự nhiên có tên là betalain [1, 2]. Khi thức ăn đi vào cơ thể, phần lớn các hợp chất dinh dưỡng sẽ được phân giải tại dạ dày và ruột non nhờ hệ enzyme tiêu hóa. Tuy nhiên, các enzyme của niêm mạc ruột và tuyến tụy lại không thể phân hủy được sắc tố betalain ^[1].

Sắc tố betalain hoạt động tương tự như một chất chỉ thị màu oxy hóa - khử ^[1]. Màu sắc của hợp chất này dễ bị phá hủy và khử màu bởi axit clohydric trong dịch vị dạ dày, ion sắt tự do cũng như một số chủng vi khuẩn cư trú tại đại tràng ^[1]. Dù vậy, khi sắc tố này vượt qua được các rào cản phân hủy nói trên, chúng sẽ được hấp thu qua niêm mạc đại tràng đi vào hệ tuần hoàn máu và cuối cùng bài tiết nguyên vẹn qua thận ra nước tiểu [1, 2]. Phần sắc tố không được hấp thu sẽ tiếp tục đi dọc lòng ruột và thoát ra ngoài theo phân, khiến phân có màu đỏ sẫm ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiện tượng đi tiểu đỏ

Hiện tượng nước tiểu có màu đỏ sau khi ăn các loại thực vật chứa sắc tố này được y văn gọi chung là chứng beeturia ^[1]. Các thống kê y khoa ghi nhận rằng hiện tượng này không xảy ra ở tất cả mọi người mà chỉ xuất hiện ở khoảng 10% đến 14% dân số [1, 2, 7].

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 1995 đã đi sâu tìm hiểu cơ chế khử màu của hệ thống tiêu hóa trên cả người và động vật ^[1]. Các nhà khoa học phát hiện rằng trên động vật, việc cho uống betalain đơn thuần không làm xuất hiện beeturia, nhưng tiêm trực tiếp betalain vào màng bụng thì nước tiểu lập tức chuyển đỏ ^[1]. Khi thử nghiệm trên người bình thường vốn không bị đỏ nước tiểu sau khi ăn, các nhà nghiên cứu cho họ dùng betalain đường uống kết hợp với 1 gam axit oxalic ^[1]. Kết quả cho thấy nước tiểu của những người này chuyển sang màu đỏ giống hệt người có cơ địa beeturia ^[1]. Ngược lại, ở những bệnh nhân đã phẫu thuật mở thông hồi tràng ra da, hỗn hợp này đi thẳng ra ngoài mà không làm đỏ nước tiểu ^[1]. Điều này chứng minh sắc tố betalain chỉ được hấp thu thực sự tại đại tràng và axit oxalic đóng vai trò như chất bảo vệ sắc tố khỏi bị khử màu trước khi tới ruột già [1, 2].

Đến năm 2005, một thử nghiệm lâm sàng dạng pilot đã tiến hành theo dõi động học đào thải của betalain qua đường tiết niệu trên 6 phụ nữ khỏe mạnh, không hút thuốc ^[2]. Mỗi người tham gia được cho uống một liều duy nhất 500 mL nước ép củ dền chứa 362,7 mg betalain, đối chứng tuần tự với 500 mL nước máy, sau đó thu thập toàn bộ nước tiểu trong vòng 24 giờ ^[2]. Phương pháp quang phổ kế và sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép khối phổ xác nhận hoạt chất đào thải là betalain nguyên vẹn gồm betanin và isobetanin ^[2].

Kết quả đo đạc từ nghiên cứu năm 2005 cho thấy tổng lượng betalain nguyên vẹn thu hồi được trong nước tiểu trung bình là 1001 ± 273 microgam, tương đương tỷ lệ đào thải thực tế chỉ chiếm khoảng 0,28 ± 0,08% tổng liều nạp vào ^[2]. Tốc độ bài tiết đạt đỉnh tối đa sau khoảng thời gian trung vị là 3,0 giờ (dao động từ 2,5 đến 8,0 giờ) ở mức 91,7 ± 30,1 microgam mỗi giờ ^[2]. Hằng số tốc độ thải trừ cuối cùng là 0,097 ± 0,021 mỗi giờ và thời gian bán thải tương ứng là 7,43 ± 1,47 giờ ^[2]. Dựa trên các thông số này, lượng bài tiết kỳ vọng tính toán được là 1228 ± 291 microgam ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoặc sinh khả dụng của betalain trong cơ thể người là rất thấp, hoặc sự thanh thải qua thận chỉ là con đường đào thải phụ yếu của chất này ^[2].

Ý nghĩa lâm sàng và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hiện tượng đổi màu do thực phẩm với bệnh lý tiểu máu hoặc xuất huyết đường ruột nguy hiểm [1, 6]. Nước tiểu đỏ do bệnh lý thường xuất phát từ việc có hồng cầu trong nước tiểu (tiểu máu), có huyết sắc tố tự do do tan máu nội mạch (tiểu hemoglobin), hoặc do tiêu cơ vân giải phóng myoglobin [1, 6, 7]. Bệnh lý đường tiết niệu dưới cũng là nguyên nhân thường gặp gây nước tiểu màu đỏ hoặc hồng ^[3]. Ngoài ra, nhiễm khuẩn do vi khuẩn Citrobacter sedlakii hay Serratia marcescens cũng có thể khiến nước tiểu đổi sang màu đỏ ^[3].

Để phân biệt rõ ràng giữa màu thực phẩm và tình trạng xuất huyết, xét nghiệm que nhúng nước tiểu là bước thăm dò đầu tiên rất quan trọng ^[3]. Nếu nước tiểu đỏ do thức ăn chứa sắc tố betalain, kết quả que nhúng kiểm tra hemoglobin sẽ hoàn toàn âm tính ^[3]. Ngược lại, nếu que nhúng dương tính với máu, bác sĩ sẽ chỉ định soi cặn nước tiểu dưới kính hiển vi để tìm tế bào hồng cầu, đồng thời làm thêm các xét nghiệm máu như đếm hồng cầu lưới, phết máu ngoại vi, định lượng bilirubin, haptoglobin, lactate dehydrogenase và hemoglobin tự do trong huyết tương để loại trừ nguy cơ tan máu ^[3].

Bên cạnh rau dền hay củ dền, một số thực phẩm và thuốc khác cũng làm thay đổi màu nước tiểu mà không phải do chảy máu [1, 7]. Cây đại hoàng hoặc quả mâm xôi có thể khiến nước tiểu chuyển đỏ ^[4]. Một số loại thuốc điều trị như chloroquine, ibuprofen, nitrofurantoin, phenytoin, rifampicin, vitamin B12, doxorubicin hay thuốc giảm đau đường tiểu phenazopyridine cũng làm đổi màu dịch bài tiết ^[4]. Chất phenolphthalein khi chịu tác động của vi khuẩn đại tràng giải phóng thuốc dạng hoạt tính và môi trường axit hóa cũng gây ra nước tiểu hoặc phân màu đỏ ^[3]. Thậm chí, việc truyền hydroxocobalamin liều cao để giải độc xyanua cũng từng được ghi nhận gây đỏ da và đỏ nước tiểu tạm thời ^[3].

Ai nên thận trọng khi quan sát màu phân và nước tiểu

Mặc dù việc phân hoặc nước tiểu chuyển đỏ sau bữa ăn chứa betalain là vô hại, người dân không nên chủ quan trong một số trường hợp cảnh báo sau:

• Tình trạng đỏ phân hoặc đỏ nước tiểu kéo dài liên tục trên 24 đến 48 giờ sau khi đã ngừng ăn rau dền hoàn toàn, bởi thời gian bán thải của betalain qua thận chỉ khoảng 7,43 giờ ^[2].
• Hiện tượng đổi màu đi kèm với các triệu chứng báo động như đau quặn bụng, sốt, tiểu buốt, tiểu rắt, mệt mỏi suy nhược hoặc chóng mặt sụt cân [1, 8].
• Nước tiểu có màu đỏ thẫm hoặc nâu đen kèm tiền sử chấn thương dập cơ, nhiễm trùng huyết hoặc nghi ngờ ngộ độc hóa chất, thuốc trừ sâu [4, 7].
• Những người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc vừa trải qua phẫu thuật tim mạch cần đặc biệt lưu ý kiểm tra y tế sớm nếu thấy nước tiểu đỏ, nhằm loại trừ nguy cơ tổn thương thận cấp tính do sắc tố heme hoặc bệnh thận liên quan thuốc chống đông ^[5].

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thực hiện xét nghiệm que nhúng nước tiểu và xét nghiệm phân chuyên sâu, tránh tự ý suy đoán ^[3].

Cách xử lý và chế độ ăn uống khoa học

Để theo dõi và kiểm soát hiện tượng này một cách khoa học tại nhà, độc giả có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Ghi nhớ các món ăn trong vòng 24 đến 48 giờ gần nhất. Nếu bữa ăn có củ dền, nước ép củ cải đỏ hoặc rau dền đỏ, khả năng cao màu sắc bất thường là do sắc tố betalain đào thải ra ngoài [2, 3].
• Chú ý sự kết hợp thực phẩm: Tình trạng đỏ nước tiểu có xu hướng tăng lên rõ rệt nếu dùng chung củ dền với các thực phẩm giàu oxalate (như hàu), do axit oxalic bảo vệ sắc tố không bị axit dạ dày khử màu trên đường xuống ruột già [1, 2].
• Duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ quá trình thanh lọc tự nhiên của hệ bài tiết.
• Không tự ý ngừng các thuốc điều trị định kỳ nếu chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa, ngay cả khi nghi ngờ thuốc làm đổi màu nước tiểu ^[4].

Hiện tượng phân hoặc nước tiểu chuyển sang màu đỏ sau khi ăn rau dền đỏ hay củ dền thực chất là phản ứng sinh lý lành tính, bắt nguồn từ việc đào thải sắc tố betalain nguyên vẹn qua hệ tiêu hóa và thận [2, 3]. Tuy nhiên, nếu tình trạng màu đỏ kéo dài kèm theo các dấu hiệu bất thường về thể trạng, người dân cần chủ động thăm khám y tế để làm xét nghiệm que nhúng loại trừ các bệnh lý xuất huyết nguy hiểm ^[3].