Nhiều người thường tìm đến các loại thực phẩm bổ sung chiết xuất từ quả việt quất đen với hy vọng tăng cường thị lực, đặc biệt là khả năng nhìn rõ trong bóng tối. Lời đồn về việc hoạt chất anthocyanin trong loại quả này giúp mắt sáng rõ như cú vèo ban đêm đã lan truyền rộng rãi trong nhiều thập kỷ qua các chiến dịch quảng cáo [1].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực tế lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Tổng hợp từ các đánh giá hệ thống và thử nghiệm lâm sàng đối chứng nghiêm ngặt khẳng định hiệu quả cải thiện thị lực ban đêm của việt quất đen ở người khỏe mạnh là rất hạn chế và hầu như không mang lại tác dụng vượt trội như lời đồn [2].

Lời đồn "mắt sáng trong đêm" bắt nguồn từ đâu?

Việt quất đen từ lâu đã được y học dân gian sử dụng và ghi nhận khả năng hỗ trợ thị giác, đặc biệt là thị lực ban đêm [3]. Hoạt chất sinh học chính tạo nên danh tiếng này chính là anthocyanin – nhóm sắc tố tự nhiên tạo màu xanh tím đậm đặc trưng của quả [3].

Tại châu Âu và khu vực Đông Á như Nhật Bản, chiết xuất anthocyanin từ việt quất đen được sử dụng phổ biến làm dược phẩm hoặc thực phẩm bổ sung cho mắt [4]. Nhịp sống hiện đại với sự bùng nổ của điện thoại thông minh, máy tính cùng áp lực thị giác gia tăng khiến nhu cầu tìm kiếm các giải pháp tự nhiên cho mắt ngày càng lớn [4]. Tuy nhiên, việc anthocyanin có thực sự giải quyết được các rối loạn về mắt hay không vẫn chưa có bằng chứng rõ ràng [4].

Cơ chế sinh học: Lý thuyết đầy hứa hẹn

Về mặt lý thuyết sinh học, anthocyanin có cơ sở đáng kể để hỗ trợ chức năng thị giác [2]. Mặc dù sinh khả dụng của anthocyanin khá thấp, chất này vẫn được ghi nhận ở dạng nguyên vẹn cùng nhiều chất chuyển hóa, có khả năng vượt qua hàng rào máu - thủy dịch và hàng rào máu - võng mạc [4].

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã chỉ ra một số cơ chế tích cực:

  • Thúc đẩy tái tổng hợp rhodopsin: Rhodopsin là sắc tố thị giác cực kỳ nhạy cảm với ánh sáng nằm ở tế bào que võng mạc. Anthocyanin được chứng minh đẩy nhanh quá trình tái tạo rhodopsin ở đoạn ngoài tế bào que của ếch [4] cũng như trên các mô hình thử nghiệm [2], [3].
  • Khả năng chống oxy hóa và bảo vệ mô: Hoạt chất này giúp chống lại stress oxy hóa, điều hòa hoạt động của enzyme võng mạc, ổn định collagen và chống viêm [2].
  • Cải thiện tuần hoàn mao mạch: Anthocyanin hỗ trợ dinh dưỡng võng mạc, phục hồi cơ chế tự bảo vệ của mô [3] và hỗ trợ tuần hoàn máu võng mạc ở bệnh nhân tăng nhãn áp góc mở có áp lực nội nhãn bình thường [4].
  • Giãn cơ thể mi: Nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy anthocyanin giúp thư giãn cơ thể mi – yếu tố quan trọng trong việc can thiệp cận thị và tăng nhãn áp [4]. Hoạt chất này cũng ức chế kéo dài trục nhãn cầu ở mô hình gà con bị cận thị do đeo kính phân kỳ [4].

Mặc dù có nhiều cơ chế sinh học hợp lý, câu hỏi đặt ra là liệu các tác động tế bào này có chuyển hóa thành lợi ích thị lực thực tế khi con người sử dụng hay không [2].

Đánh giá có hệ thống và các thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Để đánh giá thực hư, nhiều nghiên cứu lâm sàng trên người đã được tiến hành nhưng kết quả thu được lại đầy mâu thuẫn [2], [1]. Một tổng quan năm 2004 phân tích 30 thử nghiệm lâm sàng về chiết xuất việt quất đen giàu anthocyanoside cho thấy trong 12 thử nghiệm có đối chứng giả dược, có tới 4 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng không ghi nhận lợi ích đáng kể [1]. Đánh giá hệ thống công bố năm 2004 kết luận rằng chiết xuất việt quất không cải thiện thị lực ban đêm ở mắt bình thường, khỏe mạnh [2].

Cụ thể, các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra các con số thực tế:

  1. Thử nghiệm liều thấp và liều cao (Đánh giá hệ thống 2022) Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy việc dùng anthocyanin tiêu chuẩn hóa ở liều tương đối thấp (12-150 mg mỗi ngày) không chứng minh được bất kỳ tác dụng có lợi nào đối với thị lực ban đêm [2]. Khi nâng liều lên rất cao (lên đến 720 mg/ngày), một vài khía cạnh đo lường của thị giác ban đêm có ghi nhận cải thiện, nhưng chưa bao giờ đủ mạnh để xem nghiên cứu đó thành công trọn vẹn [2].

  2. Thử nghiệm trên 40 phi công quân sự Một nghiên cứu kiểm tra tác động trên 40 phi công quân sự sử dụng 400 mg anthocyanin từ việt quất đen trước chuyến bay [2]. Kết quả cho thấy các đối tượng cảm thấy giảm mỏi mắt chủ quan và giảm hiện tượng lưu ảnh sau khi bị chói sáng [2]. Tuy nhiên, các chỉ số nhãn khoa đo lường khách quan lại hoàn toàn không có sự khác biệt so với nhóm không dùng [2].

  3. Thử nghiệm chéo mù đôi năm 2000 tại Mỹ Nghiên cứu của các nhà khoa học năm 2000 sử dụng thiết kế mù đôi, đối chứng giả dược và bắt chéo trên những nam thanh niên có thị lực tốt [5]. 8 người nhận giả dược và 7 người dùng viên nang chứa hoạt chất trong 3 tuần [5]. Mỗi viên chứa 160 mg chiết xuất việt quất đen (25% anthocyanosides), uống 3 lần mỗi ngày trong 21 ngày (tương đương 480 mg chiết xuất mỗi ngày), sau đó là 1 tháng đào thải thuốc trước khi đổi nhóm điều trị thêm 3 tuần [5]. Kết quả kiểm tra xuyên suốt 3 tháng cho thấy không có sự khác biệt nào về độ sắc nét thị giác ban đêm (VA) cũng như độ nhạy tương phản ban đêm (CS) ở cả giá trị trung bình lẫn thời điểm đo cuối cùng [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận: liều cao chiết xuất việt quất dùng trong thời gian đủ dài vẫn thất bại trong việc cải thiện thị lực ban đêm ở người có thị lực tốt [5].

  4. Thử nghiệm năm 2014 về thị giác bóng tối và phục hồi sau chói sáng Hai thử nghiệm trên người được công bố năm 2014 tiếp tục củng cố thực tế này [6]. Thử nghiệm ngắn hạn S2 trên 72 người kéo dài 3 tuần can thiệp (kèm 3 tuần đào thải) với 2 mức liều anthocyanin (271 mg và 7,11 mg) so với giả dược [6]. Thử nghiệm dài hạn L1 trên 59 người kéo dài 12 tuần (kèm 8 tuần đào thải) dùng liều 346 mg so với giả dược [6].

Cả hai thử nghiệm S2 và L1 đều chỉ ra: việc bổ sung anthocyanin không cải thiện khả năng thích ứng trong tối hay thị giác chức năng ban đêm [6]. Điểm tích cực duy nhất là anthocyanin giúp đẩy nhanh tốc độ phục hồi thị lực sau khi bị chiếu sáng chói (ở thử nghiệm S2 cả hai liều đều có hiệu quả với P = 0,014; thử nghiệm L1 phục hồi tốt hơn ở tuần thứ 8 với P = 0,027 và tuần thứ 12 với P = 0,030) [6]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh vẫn chưa rõ liệu sự phục hồi nhanh hơn sau chói sáng này có tạo ra khác biệt thực tế nào trong đời sống hàng ngày hay không [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù việc "nhìn thấu màn đêm" bị bác bỏ, anthocyanin không hoàn toàn vô giá trị. Khoa học ghi nhận hoạt chất này giúp rút ngắn thời gian phục hồi của mắt sau khi tiếp xúc với nguồn sáng mạnh gây lóa [2], [6]. Một số thử nghiệm cho thấy việc bổ sung anthocyanin giúp giảm cảm giác mỏi mắt chủ quan và hạn chế dịch chuyển cận thị tạm thời do làm việc căng thẳng [2], [4].

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là hầu hết các nghiên cứu phủ định hiệu quả đều thực hiện trên người trẻ, có đôi mắt hoàn toàn khỏe mạnh [2], [5]. Khoa học vẫn đang đối mặt với sự thiếu hụt nghiêm trọng các thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ trên những bệnh nhân thực sự bị suy giảm thị lực ban đêm hoặc có bệnh lý mắt chẩn đoán từ trước, điển hình là thoái hóa hoàng điểm [2]. Ngoài ra, việc chiết xuất việt quất có đặc tính nào vượt trội hơn hẳn các chất chống oxy hóa khác từ thực vật hay không vẫn là điều cần tiếp tục làm sáng tỏ [2].

Hiểu lầm thường gặp về thực phẩm bổ sung cho mắt

Nhiều người tiêu dùng tin rằng cứ uống viên bổ sung chiết xuất việt quất là mắt sẽ sáng rõ mọi lúc. Đây là hiểu lầm lớn. Các bệnh lý mắt có rất nhiều nguyên nhân và triệu chứng phức tạp; một chất bổ sung đơn lẻ như anthocyanin không thể giải quyết được tất cả vấn đề nhãn khoa [4].

Một vấn đề nghiêm trọng khác nằm ở chất lượng sản phẩm trên thị trường. Một nghiên cứu kiểm định năm 2010 phân tích 5 mẫu thực phẩm chức năng và thuốc bổ mắt chứa việt quất mua tại các hiệu thuốc cho thấy hàm lượng anthocyanin dao động cực kỳ lớn, từ 0,01% đến 4,2% [3]. Đáng lưu ý, có mẫu sản phẩm chứa sắc tố có hồ sơ sắc ký hoàn toàn không tương thích với việt quất đen, cho thấy nguồn nguyên liệu bị thay thế bằng chất khác [3]. Điều này khiến người tiêu dùng dễ mua phải sản phẩm kém chất lượng, không đạt hàm lượng hoạt chất như công bố.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người tiêu dùng không nên kỳ vọng thực phẩm bổ sung việt quất có thể thay thế kính thuốc, phẫu thuật hoặc các phác đồ điều trị mắt chuyên khoa. Những người đang gặp tình trạng suy giảm thị lực nghiêm trọng, quáng gà bệnh lý hoặc nghi ngờ mắc bệnh võng mạc không được tự ý dùng viên uống việt quất để tự điều trị.

Các bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa mắt trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm chứa anthocyanin liều cao nào.

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ mắt

Để chăm sóc mắt một cách khoa học mà không tốn kém vào những lời đồn thổi, bạn đọc có thể tham khảo các nguyên tắc sau:

  • Ưu tiên nguồn thực phẩm tự nhiên: Thay vì phụ thuộc vào viên uống đắt tiền, hãy bổ sung các loại quả mọng như việt quất, dâu tây hoặc rau củ sẫm màu vào chế độ ăn để nhận nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên, vitamin và chất xơ cân bằng.
  • Kiểm tra chất lượng nếu dùng thực phẩm bổ sung: Nếu muốn sử dụng chiết xuất việt quất để hỗ trợ giảm mỏi mắt, hãy lựa chọn các sản phẩm đã được tiêu chuẩn hóa hàm lượng anthocyanin từ các thương hiệu uy tín nhằm tránh tình trạng hoạt chất quá thấp hoặc bị làm giả [3].
  • Thực hiện vệ sinh thị giác: Áp dụng quy tắc nghỉ ngơi cho mắt khi làm việc với màn hình máy tính hay điện thoại kéo dài; giữ khoảng cách nhìn hợp lý và làm việc trong môi trường đủ ánh sáng để hạn chế mỏi mắt [4].
  • Khám mắt định kỳ: Thăm khám bác sĩ nhãn khoa định kỳ là cách duy nhất để phát hiện sớm các tật khúc xạ hoặc bệnh lý đáy mắt nguy hiểm.

Hy vọng các dữ liệu khoa học khách quan sẽ giúp bạn đọc có cái nhìn tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng, từ đó có lựa chọn chăm sóc thị lực thông minh và an toàn cho bản thân.