Nhiều thai phụ truyền tai nhau dùng a giao (cao da lừa) để an thai, bồi bổ khí huyết và phòng ngừa thiếu máu. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu dạng keo đặc trong giai đoạn nhạy cảm này tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Liệu phương thuốc cổ truyền có thực sự an toàn và hiệu quả cho mẹ bầu dưới góc nhìn khoa học hiện đại?

Câu trả lời ngắn gọn: Thai phụ không nên tự ý dùng a giao nếu không có chỉ định từ bác sĩ. Dù y học cổ truyền xem a giao là vị thuốc bổ huyết, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên phụ nữ mang thai còn rất hạn chế. Việc dùng sai cách có thể gây rối loạn tiêu hóa nặng, tương tác thuốc hoặc ảnh hưởng thai nhi.

A giao là gì và cơ chế tác động theo nghiên cứu

A giao (tên khoa học: Colla corii asini, hay E'jiao) là loại keo chế biến từ da lừa đã làm sạch lông và ninh kỹ [1], [2]. Vị thuốc này được sử dụng trong y học cổ truyền phương Đông hơn 2.000 năm qua để dưỡng sinh và hỗ trợ trị các bệnh về máu [2].

Phân tích thành phần hóa học cho thấy a giao chứa nhiều acid amin, protein/gelatin, polysaccharide, các chất bay hơi và hợp chất vô cơ [2]. Nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận a giao có các hoạt tính sinh học như tạo máu, hỗ trợ ức chế bệnh huyết học, điều hòa miễn dịch, chống viêm, chống mệt mỏi, hỗ trợ phục hồi xương và làm chậm lão hóa [3], [2].

Về cơ chế kích thích tạo máu, các nhà khoa học đã phân lập được các peptide có nguồn gốc từ collagen trong a giao [4]. Hai peptide (được định danh là peptide 11 và 16) từ phân đoạn A11 có khả năng tác động lên các tế bào tiền thân tạo máu từ tủy xương, bao gồm các đơn vị tạo cụm dòng hồng cầu (CFU-E) và các đơn vị tạo cụm dòng hạt - bạch cầu đơn nhân (CFU-GM) [4].

Nghiên cứu lâm sàng thực tế trên phụ nữ mang thai

Đến nay, bằng chứng trực tiếp về a giao trên người mang thai rất hạn chế. Nghiên cứu lâm sàng hiếm hoi được công bố năm 2019 tập trung khảo sát tác động của dược liệu này trên thai phụ mắc chứng tan máu bẩm sinh thể nhẹ (beta-thalassemia) [1].

Nghiên cứu này tuyển chọn 20 phụ nữ mang thai mắc beta-thalassemia, chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm theo tỷ lệ 3:1 (nhóm can thiệp và nhóm chứng không dùng) [1]. Nhóm can thiệp được cho uống 15g bột a giao mỗi ngày, liên tục trong 4 tuần [1]. Kết quả phân tích trước và sau can thiệp cho thấy bột a giao giúp cải thiện tình trạng thiếu máu và làm tăng nồng độ hemoglobin ở thai phụ [1].

Phân tích phiên mã thông lượng cao cho thấy tác động rõ rệt nhất ở nhóm mang kiểu gen beta CD 41-42(-TTCT)/betaA [1]. A giao kích thích tăng biểu hiện hai gen ZNF471 và THOC5, lần lượt liên quan đến con đường protein ngón tay kẽm chứa KRAB và con đường phức hợp THO tiểu đơn vị 5 [1]. Cơ chế này liên quan đến điều hòa dịch mã tổng hợp spectrin, giúp ổn định màng tế bào và kéo dài tuổi thọ của hồng cầu [1].

Bằng chứng trên động vật về khả năng tạo máu

Khả năng hỗ trợ tạo máu của a giao trước đó đã được kiểm chứng trên các mô hình động vật thí nghiệm [4]. Nghiên cứu năm 2016 gây tổn thương tạo máu trên chuột cái ICR bằng thuốc 5-FU (liều 150 mg/kg thể trọng) hoặc chiếu xạ tia gamma 4MV toàn thân [4].

Khi cho chuột uống phân đoạn A chiết xuất từ a giao qua đường sonde dạ dày với liều 1 g/kg và 2 g/kg thể trọng (uống trong 12 ngày với mô hình 5-FU và 25 ngày với mô hình bức xạ), số lượng hồng cầu (RBC) và bạch cầu (WBC) trong máu ngoại vi đều tăng lên rõ rệt [4]. Máu được theo dõi định kỳ mỗi 3 ngày ở mô hình hóa chất và mỗi 5 ngày ở mô hình chiếu xạ [4].

Dù kết quả tạo máu trên động vật khả quan, các dữ liệu này không thể xem là căn cứ để phụ nữ mang thai tự ý áp dụng [4]. Cơ thể thai phụ có huyết động học và chuyển hóa rất khác biệt so với mô hình thí nghiệm.

Các tác dụng sinh học khác được ghi nhận

Ngoài tác dụng tạo máu, a giao được nghiên cứu trên nhiều khía cạnh khác trong phòng thí nghiệm. Năm 2017, nghiên cứu phát hiện chiết xuất cồn của a giao (CEE) có hoạt tính kháng khuẩn đối với vi khuẩn Salmonella typhimurium [5]. Dược liệu ức chế vi khuẩn trên đĩa thạch với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,78 mg/ml và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) là 1,56 mg/ml [5].

Chiết xuất này làm giảm sự xâm nhập của vi khuẩn vào tế bào nhờ ức chế các protein xâm nhập SipA, SipB, SipC, đồng thời ngăn chặn vi khuẩn tấn công ruột non (hồi tràng) trên chuột thí nghiệm [5].

Nghiên cứu năm 2019 trên chuột hít bụi mịn nhân tạo (aPM2.5) cho thấy a giao giúp giảm tổn thương phổi, hạn chế suy giảm chức năng hô hấp và điều hòa phản ứng viêm thông qua ức chế enzym Arg-1 sau 11 tuần theo dõi [6]. Tổng quan năm 2025 cũng nhắc đến tiềm năng của a giao trong điều hòa stress oxy hóa và viêm đường thở ở bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính [3]. Tuy vậy, các tác dụng này chưa được thử nghiệm trên người mang thai.

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng a giao là thảo dược lành tính, ăn càng nhiều càng bổ dưỡng thai nhi. Thực tế, a giao là sản phẩm gelatin từ động vật [1], [2]. Dược liệu này giàu đạm khó tiêu, dễ gây đầy trướng, chán ăn, táo bón – những vấn đề vốn đã rất phổ biến ở thai phụ.

Hiểu lầm thứ hai là a giao có thể thay thế viên sắt hoặc thuốc dưỡng thai hiện đại. Nghiên cứu năm 2019 chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ (20 thai phụ) với nhóm bệnh lý đặc thù là beta-thalassemia, theo dõi trong vỏn vẹn 4 tuần [1]. Kết quả này hoàn toàn chưa đủ căn cứ để kết luận a giao an toàn hay có tác dụng "an thai" cho mọi thai phụ bình thường.

Thêm vào đó, mối quan hệ chính xác giữa các hoạt chất hóa học cụ thể và hoạt tính sinh học của a giao vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ [2]. Bằng chứng lâm sàng còn khoảng trống lớn, đòi hỏi phải nghiên cứu sâu rộng hơn trước khi đưa vào ứng dụng thường quy [2].

Những đối tượng thai phụ cần đặc biệt thận trọng

Thai phụ tuyệt đối không được xem a giao là món ăn vặt hay vị thuốc tự dùng. Những nhóm sau cần tránh xa hoặc bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa:

  • Thai phụ có hệ tiêu hóa yếu, thường xuyên đầy bụng, tiêu chảy, phân sống hoặc trào ngược dạ dày thực quản.
  • Thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc tăng cân quá mức, bởi các món chế biến từ a giao thương mại thường độn nhiều đường, mật ong hoặc rượu ngâm.
  • Thai phụ đang dùng các thuốc chống đông, thuốc tim mạch hoặc sản phẩm bổ sung vi chất khác, nhằm tránh nguy cơ tương tác chất chưa được kiểm chứng.
  • Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ – giai đoạn phôi thai đang phân chia nhạy cảm, việc nạp các chế phẩm động vật đậm đặc chưa kiểm soát tạp chất có thể tiềm ẩn rủi ro.

Lưu ý thực tế nếu được bác sĩ chỉ định dùng

Nếu thai phụ được bác sĩ y học cổ truyền thăm khám và kê đơn có a giao, cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn sau:

  • Nguồn gốc dược liệu: Thị trường có nhiều loại a giao giả làm từ da heo, da bò kém chất lượng hoặc chứa kim loại nặng. Chỉ mua sản phẩm có kiểm nghiệm y tế rõ ràng.
  • Liều lượng: Tuân thủ tuyệt đối đơn thuốc. Nghiên cứu trên thai phụ thalassemia áp dụng liều 15g bột mỗi ngày trong 4 tuần có giám sát y khoa [1]. Tuyệt đối không tự ý dùng liều cao kéo dài.
  • Cách chế biến: A giao thường được tán bột hòa tan vào nước ấm, chưng cách thủy hoặc nấu cùng cháo loãng để giảm tải cho đường tiêu hóa. Tránh ngâm cùng rượu hay kết hợp các phụ gia khó tiêu.
  • Theo dõi cơ thể: Ngừng dùng ngay lập tức nếu xuất hiện triệu chứng nóng trong, nổi mụn, táo bón nặng, đau bụng hoặc dị ứng.

Tóm lại, a giao có một số hoạt tính sinh học hỗ trợ tạo máu đáng chú ý trên mô hình nghiên cứu [1], [4]. Tuy nhiên, thai kỳ là giai đoạn cần sự an toàn tuyệt đối. Mẹ bầu không nên tự ý tìm mua a giao để an thai mà cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, khám thai định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.