Bà bầu có nên uống trà bòng bong thanh nhiệt?

Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các loại trà thảo mộc dân gian với mong muốn thanh nhiệt, giải độc và giảm cảm giác nóng trong người. Trong số các bài thuốc truyền miệng, cây bòng bong (thường gọi là hải kim sa) hay được nhắc đến như một thức uống mát gan, lợi tiểu. Thói quen sử dụng thảo dược tự nhiên theo cảm tính khiến không ít thai phụ lầm tưởng rằng cây cỏ luôn lành tính và không gây hại.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khuyến cáo bà bầu không nên tự ý uống trà bòng bong để thanh nhiệt. Nguyên nhân cốt lõi là loài cây này hoàn toàn thiếu vắng các dữ liệu an toàn độc tính học trên phụ nữ mang thai và thai nhi.

Khoảng trống nghiên cứu độc tính sinh sản

Việc đánh giá an toàn của bất kỳ hoạt chất nào đối với thai kỳ là vấn đề đặc biệt quan trọng và phức tạp. Phụ nữ mang thai thuộc nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, đòi hỏi các quy trình thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt nhằm bảo vệ tối đa sức khỏe của cả người mẹ lẫn thai nhi ^[1]. Việc sử dụng các sản phẩm chưa rõ độc tính có thể dẫn đến nguy cơ gây độc cho thai, làm rối loạn quá trình phát triển trong tử cung, gây dị tật bẩm sinh hoặc thậm chí dẫn đến thai chết lưu ^[1].

Từ năm 1979, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã ban hành hệ thống phân loại mức độ độc tính của thuốc trong thai kỳ theo các mức A, B, C, D và X ^[1]. Nhóm nghiên cứu phát triển cơ sở dữ liệu PregTox vào năm 2022 cũng nhấn mạnh rằng phần lớn các loại thuốc và hợp chất tự nhiên hiện nay vẫn chưa được làm rõ nguy cơ độc tính đối với thai nhi do hạn chế về thử nghiệm dược lý lẫn lâm sàng ^[1]. Do đó, phụ nữ mang thai không thể thử nghiệm các loại nước lá dân gian khi chưa có dữ liệu kiểm chứng.

Cơ chế ức chế tạo mạch: Lợi cho gan nhưng rủi ro cho thai

Các nghiên cứu hiện đại về cây bòng bong chủ yếu tập trung vào chiết xuất của loài Lygodium flexuosum trên mô hình động vật bệnh lý, chứ không chứng minh độ an toàn trên cơ thể mang thai. Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất n-hexane từ Lygodium flexuosum ở chuột cống Wistar bị gây nhiễm độc gan bằng hợp chất N-nitrosodiethylamine (NDEA) ^[2]. Thí nghiệm được thực hiện trên cả hai mô hình phòng ngừa (dùng NDEA trong 20 tuần kết hợp liều chiết xuất bòng bong 200 mg/kg mỗi ngày từ trước đó 1 tuần) và mô hình điều trị (cho dùng chiết xuất 200 mg/kg trong 28 ngày sau 20 tuần nhiễm độc) ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất bòng bong ở liều 200 mg/kg đã phục hồi các men gan như gamma-GT, AST, ALT, LDH và mức MDA, GSH về trạng thái bình thường ^[2].

Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2006 ghi nhận chiết xuất Lygodium flexuosum làm giảm đáng kể mức biểu hiện của các yếu tố sinh mạch angiopoietin 1 (Ang-1), angiopoietin 2 (Ang-2), thụ thể Tie-2 và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) vốn bị kích thích quá mức trong gan chuột nhiễm độc ^[2]. Tác dụng ức chế tạo mạch này rất có lợi trong việc kiểm soát tổn thương gan hoặc ngăn ngừa xơ hóa mô bệnh lý ^[2].

Thế nhưng, đối với một thai kỳ đang tiến triển, quá trình hình thành mạch máu mới lại đóng vai trò sống còn để xây dựng mạng lưới mạch màng đệm, bánh nhau và nuôi dưỡng phôi thai. Nếu một loại thảo mộc có đặc tính can thiệp hay ức chế các yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu như VEGF hoặc các thụ thể tạo mạch, nó có thể tiềm ẩn rủi ro cản trở sự phát triển của hệ tuần hoàn phôi thai. Việc sử dụng bòng bong qua đường uống khi chưa rõ liều lượng gây độc phôi là điều hết sức mạo hiểm.

Nghiên cứu bảo vệ gan không đồng nghĩa với an toàn thai kỳ

Một thử nghiệm khác cũng công bố vào năm 2006 đã đánh giá tác dụng phòng ngừa và chữa trị của Lygodium flexuosum trên chuột đực Wistar bị gây xơ gan bằng carbon tetrachloride (CCl4) ở liều 150 microlit/100g trọng lượng, dùng 2 lần mỗi tuần trong 10 tuần ^[3]. Chuột được điều trị phòng ngừa bằng chiết xuất n-hexane của cây bòng bong với liều 200 mg/kg đường uống mỗi ngày trong 10 tuần, hoặc điều trị hồi phục với liều 200 mg/kg trong 2 tuần sau khi mô hình xơ hóa 10 tuần đã hình thành ^[3]. Kết quả ghi nhận chiết xuất bòng bong giúp cải thiện sự sụt giảm trọng lượng cơ thể và gan, hạ nồng độ men gan AST, ALT, LDH, đồng thời ngăn ngừa tích tụ hydroxyproline trong mô gan chuột đực một cách có ý nghĩa thống kê (p <= 0.05) ^[3].

Dù chứng minh được đặc tính bảo vệ tế bào gan trước hóa chất độc hại, các dữ liệu này chỉ được thực hiện trên chuột đực trưởng thành ^[3]. Nghiên cứu hoàn toàn không cung cấp bất kỳ thông tin nào về dược động học, khả năng phân bố qua hàng rào nhau thai, hay độc tính trên hệ sinh sản của giống cái. Việc suy diễn tác dụng bảo vệ gan ở chuột đực thành sự an toàn cho thai phụ là sai lầm nghiêm trọng về mặt khoa học.

Độc tính tế bào chưa được kiểm chứng chuyên sâu

Ngoài các tác dụng trên mô gan, các loài cùng chi bòng bong còn cho thấy hoạt tính sinh học phức tạp trên tế bào. Một nghiên cứu năm 2013 kiểm tra hoạt tính của loài Lygodium venustum thuộc họ Bòng bong (Lygodiaceae) nhằm tìm kiếm giải pháp điều trị bệnh ký sinh trùng Leishmania và Chagas ^[4]. Phân đoạn chiết xuất methanol ở nồng độ 500 microgam/mL cho tỷ lệ ức chế 63% đối với trùng roi promastigote và 68% đối với epimastigote ^[4].

Quan trọng hơn, nghiên cứu chỉ ra rằng các phân đoạn ethyl acetate và methanol của loài bòng bong này thể hiện tiềm năng gây độc tế bào (cytotoxic potential) ở mức cao trong thử nghiệm in vitro ^[4]. Dữ liệu này là lời cảnh báo rằng các hoạt chất tự nhiên chứa trong các loài thuộc chi thảo dược này có khả năng tương tác và tiêu diệt cấu trúc tế bào sống. Do chưa có công trình nào sàng lọc xem các hợp chất này có qua được hàng rào nhau thai hay gây hại cho tế bào mầm của phôi người hay không, thai phụ cần tránh xa việc sử dụng trực tiếp.

Những hiểu lầm tai hại về việc thanh nhiệt bằng thảo mộc

Sai lầm phổ biến nhất của các bà bầu là quan niệm "uống nước lá cây rừng thì không có tác dụng phụ". Thực tế, bất kỳ thảo dược nào có dược tính sinh học đều có thể chứa độc tính tiềm ẩn nếu dùng sai đối tượng, sai liều lượng hoặc chưa qua tinh chế loại bỏ tạp chất. Việc tự hái hoặc mua các bó bòng bong khô không rõ nguồn gốc bán trôi nổi trên thị trường còn đối mặt với nguy cơ nấm mốc, tồn dư kim loại nặng hoặc thuốc bảo vệ thực vật.

Một hiểu lầm khác là dùng trà bòng bong để trị chứng tiểu buốt, tiểu rắt hay nóng trong người khi mang thai. Cảm giác nóng trong người hay tiểu nhiều lần phần lớn bắt nguồn từ sự thay đổi nội tiết tố và áp lực của tử cung to dần chèn ép lên bàng quang. Đây là những thay đổi sinh lý tự nhiên, không thể tùy tiện điều trị bằng các bài thuốc dân gian lợi tiểu mạnh. Sử dụng bòng bong có thể gây mất cân bằng điện giải, ảnh hưởng gián tiếp đến thể tích dịch ối và lưu lượng tuần hoàn mẹ - thai.

Ai cần tuyệt đối tránh xa trà bòng bong?

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh sử dụng trà bòng bong bao gồm:

• Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, đặc biệt là trong 3 tháng đầu thai kỳ - giai đoạn nhạy cảm nhất khi các cơ quan thai nhi đang biệt hóa.
• Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, do chưa có dữ liệu về việc các hoạt chất có bài tiết qua sữa mẹ hay gây độc cho hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ sơ sinh hay không.
• Người có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai hoặc thai lưu không rõ nguyên nhân.
• Những người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu khác, tránh nguy cơ tương tác thuốc chưa rõ rệt.

Giải pháp thanh nhiệt an toàn cho thai phụ

Thay vì mạo hiểm sử dụng trà bòng bong hay các loại cây cỏ truyền miệng, thai phụ có thể áp dụng các biện pháp làm mát cơ thể an toàn đã được y khoa chứng minh:

• Cung cấp đủ nước cho cơ thể: Uống đều đặn từ 2 đến 2,5 lít nước ấm hoặc nước lọc sạch mỗi ngày, chia nhỏ thành nhiều lần uống để hỗ trợ bài tiết và duy trì lượng ối ổn định.
• Bổ sung thực phẩm tươi mát tự nhiên: Tăng cường ăn các loại rau củ có tính thanh mát lành tính như mồng tơi, rau dền, canh bí đao, dưa chuột và các loại trái cây giàu vitamin C.
• Hạn chế thực phẩm sinh nhiệt: Giảm bớt các món chiên xào nhiều dầu mỡ, đồ ăn cay nóng, đồ ngọt nhiều đường tinh luyện và các chất kích thích như cà phê, trà đặc.
• Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như nóng sốt kéo dài, tiểu rắt buốt ra máu, mẩn ngứa nghiêm trọng, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và chỉ định điều trị an toàn, tuyệt đối không tự ý uống nước lá để chữa bệnh.

Dù cây bòng bong bước đầu cho thấy một số tiềm năng sinh học trong các thử nghiệm mô hình chuột đực phòng ngừa độc gan ^[2], ^[3], thảo dược này hoàn toàn chưa được kiểm chứng về độc tính sinh sản trên người. Sự thiếu hụt bằng chứng an toàn đồng nghĩa với nguy cơ khôn lường đối với thai nhi. Thai phụ hãy lựa chọn chế độ dinh dưỡng lành mạnh, uống đủ nước và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào trong thai kỳ.