Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng mủ cây ba đậu tây bôi lên nốt vảy nến hoặc mụn cóc để làm rụng tổn thương. Nhựa cây được ví như một loại thuốc tẩy u nhú tự nhiên nhờ khả năng ăn mòn cực mạnh. Tuy nhiên, đằng sau lời đồn thổi là những ca cấp cứu vì bỏng da, viêm loét nghiêm trọng.
Việc tự ý dùng nhựa ba đậu tây chữa bệnh ngoài da là hành vi cực kỳ nguy hiểm và phản khoa học. Nhựa cây này chứa hàng loạt độc tố gây viêm da tiếp xúc kích ứng nặng, dị ứng toàn thân và phá hủy mô lành thay vì điều trị bệnh tận gốc.
Cơn sốt truyền miệng và nguồn gốc cây ba đậu tây
Ba đậu tây, tên khoa học là Hura crepitans, là loài cây thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [1]. Loài cây này phân bố rộng rãi tại rừng nhiệt đới Amazon và các đồn điền ở khu vực châu Phi cận Sahara [2]. Ở Việt Nam, cây đôi khi được trồng làm bóng mát hoặc mọc hoang dại ở một số vùng nông thôn.
Trong dân gian, nhiều người thấy mủ cây có tính chất ăn mòn mạnh nên lầm tưởng có thể đốt chân mụn cóc hoặc làm bong mảng vảy nến. Một số bài thuốc truyền miệng hướng dẫn bẻ cành lấy mủ trắng chấm trực tiếp vào vết thương hở. Đây là quan niệm sai lầm khiến da bị tổn thương kép, dẫn đến bội nhiễm và hoại tử mô.
Cơ chế gây hại: Độc tố hủy hoại tế bào da
Nhựa mủ màu trắng đục của cây ba đậu tây là một hỗn hợp phức tạp chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học rất cao [2]. Phân tích hóa thực vật cho thấy nhựa cây chứa các diterpene loại daphnane, tiêu biểu là huratoxin, cùng các cerebroside và elasterol [2]. Nhựa cây này còn chứa các este phorbol, dầu croton, lectin và nhiều terpene độc tính [1].
Các este phorbol và dầu croton kích hoạt phản ứng viêm dữ dội trên bề mặt tiếp xúc [1]. Khi bôi lên da người, các hoạt chất này gây độc trực tiếp lên màng tế bào, kích hoạt hệ miễn dịch bẩm sinh gây viêm da tiếp xúc kích ứng [3]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm xác nhận các dịch chiết từ mủ ba đậu tây có hoạt tính gây độc tế bào và kìm hãm tế bào mạnh mẽ trên các dòng tế bào thử nghiệm như Caco-2, Jurkat và HeLa [2]. Khi bôi lên da người sống, tính chất gây độc này không chọn lọc tế bào bệnh mà hủy hoại toàn bộ tế bào biểu bì lành lặn.
Nghiên cứu khoa học: Từ sốc dị ứng đến phá hủy mô
Các tài liệu y khoa quốc tế ghi nhận rõ ràng tính độc hại của cây ba đậu tây đối với cơ thể người.
Năm 2002, một báo cáo lâm sàng mô tả trường hợp bệnh nhân nữ 36 tuổi bị phù mạch giống như phù Quincke kèm theo viêm kết mạc mũi kéo dài suốt 1 năm chỉ xuất hiện tại nhà riêng [1]. Tiền sử bệnh nhân không liên quan đến thức ăn, phụ gia thực phẩm, thuốc hay dị nguyên đường thở [1]. Các triệu chứng bùng phát ngay lập tức mỗi khi tiếp xúc với cây ba đậu tây (Hura crepitans) đặt trong căn hộ [1]. Thử nghiệm lẩy da cho kết quả dương tính gấp hai lần đối với lá và thân cây ba đậu tây, trong khi 5 người thuộc nhóm chứng hoàn toàn âm tính [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận phản ứng mang bản chất dị ứng, đồng thời cảnh báo các phản ứng nhiễm độc thực vật và dị ứng thực vật từ họ Euphorbiaceae cần được đưa vào chẩn đoán phân biệt da liễu [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2001 trên chuột không lông nhằm tìm hiểu bệnh lý kích ứng tích lũy do dầu croton—thành phần độc tố có trong cây họ ba đậu [1, 4]. Chuột được bôi dầu croton lên da lưng 3 lần một tuần trong vòng 2 tuần bằng buồng Finn [4]. Kết quả mô bệnh học nhuộm H&E, nhuộm Luna và hóa mô miễn dịch cho thấy nồng độ dầu croton 1% gây ra tình trạng tăng sinh biểu bì rõ rệt kèm thâm nhiễm viêm nghiêm trọng, vượt trội so với chất kích ứng thông thường như sodium lauryl sulfate 0,25% [4]. Dù ở nồng độ thấp, kích ứng lặp đi lặp lại vẫn tạo ra biến đổi mô học tăng sản biểu bì [4].
Về cơ chế miễn dịch, nghiên cứu năm 2003 trên mô hình chuột chỉ ra rằng phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng có thể bùng phát dữ dội chỉ sau một lần tiếp xúc duy nhất với dị nguyên [5]. Một liều đơn hapten bôi ngoài da đã đủ kích hoạt tế bào T hiệu ứng CD8+ tiết interferon-gamma tại hạch bạch huyết vào ngày thứ 5 và di chuyển đến vị trí da bôi thuốc vào ngày thứ 6 [5]. Dị nguyên tồn lưu trong lớp biểu bì tới 14 ngày, duy trì phản ứng viêm da kéo dài mà không cần tiếp xúc lại lần hai [5]. Điều này lý giải vì sao người chấm mủ ba đậu tây dù chỉ một lần vẫn phải chịu cảnh viêm loét dai dẳng nhiều tuần.
Nguy cơ viêm da tiếp xúc: Kích ứng và dị ứng
Y học phân loại viêm da tiếp xúc thành hai thể chính: kích ứng và dị ứng [3, 5]. Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra do tác nhân phá hủy trực tiếp hàng rào bảo vệ da, kích hoạt miễn dịch bẩm sinh mà không cần giai đoạn mẫn cảm trước đó [3, 5]. Trong khi đó, viêm da tiếp xúc dị ứng là phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào T của hệ miễn dịch thu được sau khi da nhận diện hapten ngoại lai [3, 5]. Cả hai cơ chế này đều hiện diện khi da tiếp xúc với mủ ba đậu tây [1, 3].
Các nghiên cứu bệnh nghề nghiệp cho thấy viêm da tiếp xúc là bệnh da liễu phổ biến nhất, trong đó thực vật là nguồn dị nguyên tự nhiên thường gặp [6, 7]. Khi bôi nhựa ba đậu tây, bệnh nhân đối mặt với đợt bùng phát cấp tính đặc trưng bởi dát đỏ, phù nề ranh giới rõ, ngứa rát dữ dội, mụn nước và bọng nước lớn [6]. Trường hợp nặng hình thành các vết loét trợt trợt rỉ dịch, nứt nẻ và hóa sừng dày [6]. Nếu dịch mủ bắn vào mắt hoặc hít phải hạt bụi cây, bệnh nhân có thể bị viêm kết mạc, sưng phù mí mắt hoặc phù mạch đường hô hấp [1].
Những hiểu lầm tai hại về mẹo dân gian
Nhiều người nhầm lẫn cảm giác bỏng rát khi chấm mủ cây là biểu hiện "thuốc đang phát huy tác dụng tiêu diệt mụn cóc". Thực chất, đó là phản ứng hoại tử hóa học do các diterpene và phorbol ester phá hủy mô biểu bì [1, 2]. Mụn cóc do virus HPV gây ra nằm sâu dưới lớp đáy thượng bì; việc chấm mủ độc chỉ làm cháy lớp da phía trên, tạo vết thương hở sâu khiến virus phát tán rộng hơn hoặc bội nhiễm vi khuẩn mủ.
Đối với bệnh vảy nến, đây là bệnh viêm tự miễn mạn tính toàn thân. Bôi một chất kích ứng mạnh như nhựa ba đậu tây lên mảng vảy nến sẽ kích hoạt hiện tượng Koebner—tức tổn thương vảy nến mới bùng phát ngay trên nền da bị chấn thương hóa học. Vết thương không những không khỏi mà còn lan rộng, chuyển dạng vảy nến mủ hoặc đỏ da toàn thân đe dọa tính mạng.
Một hiểu lầm khác là cho rằng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính. Các terpene, lectin và dầu croton tự nhiên trong nhựa cây là vũ khí tự vệ sinh học của thực vật, có độc tính tế bào tương đương các hóa chất độc hại [1, 2].
Xử trí khi dính phải nhựa ba đậu tây
Nguyên tắc hàng đầu trong điều trị viêm da tiếp xúc là loại bỏ ngay lập tức và triệt để tác nhân gây bệnh [5, 6, 7]. Nếu vô tình để nhựa cây dính vào da, người dân cần thực hiện ngay các bước cấp cứu tại chỗ:
Rửa vùng da tiếp xúc dưới vòi nước chảy liên tục trong 15-20 phút bằng xà phòng dịu nhẹ để làm trôi độc tố dính trên bề mặt. Tuyệt đối không dùng tay cào gãi hay chà xát mạnh vì sẽ đẩy các hapten và phân tử diterpene thấm sâu hơn vào cấu trúc biểu bì [5]. Tránh bôi thêm các loại lá cây, kem đánh răng hay dầu mỡ dân gian lên vùng da tổn thương.
Khi xuất hiện nốt đỏ khu trú, phác đồ y khoa thường sử dụng corticoid bôi tại chỗ có hoạt lực trung bình hoặc mạnh như triamcinolone 0,1% hoặc clobetasol 0,05% để dập tắt phản ứng viêm [6]. Trường hợp viêm da tiếp xúc lan rộng trên 20% diện tích bề mặt cơ thể, bệnh nhân phải dùng liệu pháp corticoid toàn thân, mang lại hiệu quả cải thiện trong 12 đến 24 giờ [6]. Khi dùng prednisone đường uống liều cao, bác sĩ cần giảm liều từ từ trong 2 đến 3 tuần để phòng ngừa hiện tượng viêm da bùng phát trở lại [6]. Mọi can thiệp thuốc bắt buộc phải do bác sĩ chuyên khoa da liễu chỉ định và theo dõi.
Ai cần tuyệt đối tránh xa ba đậu tây?
Tất cả mọi người đều không nên tiếp xúc với nhựa cây ba đậu tây dưới bất kỳ hình thức nào. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đối diện rủi ro biến chứng nguy hiểm hơn:
Người mắc bệnh chàm hoặc viêm da cơ địa tuyệt đối không chạm vào cây này. Nghiên cứu xác nhận viêm da cơ địa có mối liên hệ mật thiết làm tăng nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng do hàng rào bảo vệ da vốn đã bị suy yếu [7].
Bệnh nhân có tiền sử dị ứng, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng rất dễ bị phản ứng chéo, dẫn đến sốc phản vệ, phù mạch hoặc co thắt phế quản cấp tính khi tiếp xúc với các terpene bay hơi của cây [1]. Trẻ em và người cao tuổi có làn da mỏng manh, nguy cơ hoại tử mô và nhiễm trùng máu thứ phát rất cao nếu dính phải độc chất này.
Nhựa ba đậu tây là chất độc gây hủy hoại tế bào và viêm da tiếp xúc cấp tính, hoàn toàn không phải phương thuốc trị bệnh ngoài da [1, 2, 5]. Độc giả không tự ý sử dụng các loại cây chứa mủ độc theo lời đồn dân gian. Khi gặp các bệnh lý mạn tính như vảy nến hoặc mụn cóc, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa Da liễu để được thăm khám và điều trị bằng các phác đồ y học chuẩn mực, an toàn.
