Nỗi ám ảnh mảng đỏ bong tróc và xu hướng tìm đến thảo dược
Vảy nến là bệnh lý da liễu mạn tính dạng viêm và tăng sinh tế bào biểu bì có tính chất di truyền [1]. Người mắc bệnh thường xuất hiện những mảng tổn thương màu đỏ sẫm, giới hạn rõ kèm theo các lớp vảy sừng màu trắng bạc [1]. Bệnh có thể bùng phát ở các vùng tì đè, da đầu hoặc khu vực lòng bàn tay và lòng bàn chân dưới dạng các mảng dày sừng nứt nẻ [1].
Căn bệnh viêm qua trung gian miễn dịch này hiện ảnh hưởng đến khoảng 2% đến 3% dân số toàn cầu [2]. Đáng chú ý, các quan sát dịch tễ học ghi nhận sự liên quan mật thiết giữa chỉ số khối cơ thể (BMI) với tình trạng mắc bệnh vảy nến [1].
Việc điều trị bằng các phác đồ dược lý thông thường đôi khi bị hạn chế về mặt hiệu quả hoặc tiềm ẩn các tác dụng không mong muốn [2]. Các loại thuốc bôi chứa hoạt chất chống viêm mạnh như corticoid có thể gây teo da, giãn mạch nếu lạm dụng thời gian dài. Do đó, người bệnh thường có xu hướng tìm kiếm các giải pháp bổ trợ từ tự nhiên nhằm giảm bớt sự khó chịu trên da [2]. Trong số các thảo dược bôi ngoài da, nha đam (Aloe vera) là cái tên nổi bật hàng đầu nhờ đặc tính làm dịu truyền thống [3].
Gel nha đam có thực sự làm dịu viêm đỏ và tróc vảy?
Câu trả lời ngắn gọn là gel nha đam có mang lại tác dụng hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm đỏ và bong tróc, nhưng hiệu quả lâm sàng giữa các chế phẩm có sự chênh lệch rất lớn. Chiết xuất nha đam bôi ngoài da đã được xếp vào nhóm các thảo dược bôi ngoài da có nhiều bằng chứng nghiên cứu nhất cùng với Mahonia aquifolium và thanh đại (indigo naturalis) [3].
Một số thử nghiệm lâm sàng ghi nhận chiết xuất nha đam dạng kem ưa nước có thể làm sạch các mảng bám vảy nến một cách rõ rệt [4]. Thậm chí, trong một nghiên cứu so sánh kéo dài 8 tuần, kem nha đam bôi tại chỗ cho thấy hiệu quả giảm chỉ số diện tích và độ nặng vảy nến (PASI) vượt trội hơn cả thuốc bôi chứa triamcinolone acetonide 0,1% [5].
Tuy nhiên, giới khoa học vẫn duy trì sự thận trọng nhất định khi đưa ra kết luận chung [6]. Tác dụng thực tế phụ thuộc rất nhiều vào công thức bào chế, nồng độ hoạt chất cũng như đặc điểm thể bệnh của từng bệnh nhân [2]. Trong khi các chiết xuất chuẩn hóa nồng độ mang lại kết quả tích cực, một số chế phẩm dạng gel thương mại thuần túy lại không thể hiện được tính ưu việt rõ ràng so với giả dược [7].
Cơ chế sinh học: Nha đam tác động thế nào lên làn da vảy nến?
Cây nha đam (tên khoa học là Aloe vera Linne hoặc Aloe barbadensis Miller) thuộc họ nhật quỳ Liliaceae, gồm hơn 400 loài khác nhau và sinh trưởng phổ biến ở các vùng nhiệt đới khô hạn [8]. Phần gel nhầy bên trong lá nha đam từ lâu đã được nhiều nền văn hóa ứng dụng rộng rãi để bôi ngoài da [5].
Đối với bệnh vảy nến, tổn thương cốt lõi nằm ở hàng rào bảo vệ da bị suy giảm và phản ứng viêm mất kiểm soát [5]. Nha đam sở hữu các đặc tính dưỡng ẩm tự nhiên vô cùng hữu ích trong việc phục hồi chức năng hàng rào biểu bì đang bị tổn thương [5]. Lớp màng bảo vệ này giúp giữ nước cho da, từ đó làm mềm các lớp vảy sừng dày và giảm thiểu cảm giác căng rát khó chịu [5].
Ở cấp độ phân tử, hoạt chất aloesin chiết xuất từ nha đam đóng vai trò điều hòa phản ứng miễn dịch rất tích cực [5]. Hoạt chất này tác động lên các đại thực bào, điều hòa quá trình giải phóng các cytokine và yếu tố tăng trưởng quan trọng bao gồm IL-1beta, IL-6, TGF-beta1 và TNF-alpha [5]. Đây đều là những chất trung gian hóa học có liên quan trực tiếp đến cơ chế bệnh sinh của phản ứng viêm trên da [5].
Bên cạnh đó, aloesin còn thúc đẩy sự hình thành mạch máu mới tại các tế bào nội mô HUVEC [5]. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy hoạt chất này kích hoạt các protein truyền tín hiệu Smad và MAPK, những yếu tố then chốt giúp tế bào di chuyển, tái tạo mô và đóng miệng vết thương nhanh chóng [5]. Nha đam cũng được chứng minh có khả năng kháng khuẩn, kháng nấm và đóng vai trò như một chất dẫn sinh học tự nhiên [8].
Bằng chứng lâm sàng: Những con số đối lập giữa các thử nghiệm
Hiệu quả của chiết xuất nha đam trên bệnh vảy nến thể mảng được minh chứng rõ rệt qua một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện năm 1996 [4]. Nghiên cứu này theo dõi 60 bệnh nhân (gồm 36 nam và 24 nữ) trong độ tuổi từ 18 đến 50 với thời gian mắc bệnh trung bình là 8,5 năm [4]. Tất cả các bệnh nhân đều bị vảy nến thể mảng mạn tính mức độ nhẹ đến trung bình, có điểm số PASI ban đầu từ 4,8 đến 16,7 [4].
Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm, tự bôi kem chiết xuất nha đam nồng độ 0,5% trong nền kem ưa nước hoặc kem giả dược 3 lần mỗi ngày, liên tục 5 ngày mỗi tuần trong tối đa 4 tuần [4]. Quá trình theo dõi kéo dài 16 tuần và bệnh nhân được tái khám hàng tháng trong 12 tháng tiếp theo [4]. Kết quả cho thấy kem chiết xuất nha đam 0,5% đã chữa lành cho 83,3% bệnh nhân (25/30 người), trong khi nhóm giả dược chỉ đạt tỷ lệ 6,6% (2/30 người) [4].
Tỷ lệ làm sạch các mảng tổn thương vảy nến ở nhóm dùng nha đam đạt 82,8% (328/396 mảng), vượt trội hoàn toàn so với tỷ lệ 7,7% (28/366 mảng) ở nhóm giả dược [4]. Điểm PASI trung bình của nhóm dùng hoạt chất giảm mạnh xuống còn 2,2 và không có bất kỳ tác dụng phụ nào liên quan đến thuốc [4]. Thêm vào đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi kéo dài 8 tuần khác cũng xác nhận nha đam bôi ngoài da làm giảm điểm PASI ở vảy nến thể mảng tốt hơn hoạt chất chống viêm triamcinolone acetonide 0,1% [5].
Tuy nhiên, bức tranh lâm sàng không hoàn toàn màu hồng khi xuất hiện những kết quả trái ngược. Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược năm 2005 trên 41 bệnh nhân vảy nến thể mảng ổn định đã kiểm tra một loại gel nha đam thương mại [7]. Nghiên cứu áp dụng thiết kế đối đầu nửa người trái - phải, bôi ngày 2 lần trong 4 tuần sau 2 tuần rửa trôi thuốc [7].
Dữ liệu phân tích trên 40 người bệnh cho thấy tổng điểm viêm đỏ, thâm nhiễm và bong tróc chỉ giảm ở 72,5% vị trí bôi gel nha đam, trong khi vị trí bôi giả dược giảm tới 82,5% [7]. Kết quả nghiêng về phía giả dược với ý nghĩa thống kê rõ ràng [7]. Đáng chú ý, có tới 55% bệnh nhân báo cáo gặp tác dụng phụ tại chỗ, chủ yếu là tình trạng khô căng da ở vùng thử nghiệm gel nha đam [7].
Hiệu quả khi kết hợp nha đam và keo ong trên thể bệnh khó trị
Vảy nến ở vị trí lòng bàn tay và lòng bàn chân (palmoplantar psoriasis) là một trong những thể bệnh vô cùng dai dẳng, gây đau đớn và cản trở vận động [1]. Thể bệnh này thường biểu hiện dưới dạng các mảng vảy trắng nứt nẻ, trợt đỏ hoặc nổi mụn mủ mạn tính [1]. Để tìm kiếm giải pháp mới, liệu pháp sử dụng sản phẩm từ ong kết hợp thảo dược đã được đưa vào nghiên cứu [1].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2018 đã theo dõi trên quy mô lớn gồm 857 bệnh nhân vảy nến lòng bàn tay và bàn chân từ mức độ trung bình đến nặng [1]. Đối tượng tham gia có độ tuổi dao động từ 9 đến 62 tuổi, bao gồm 503 nam và 354 nữ [1]. Phác đồ can thiệp kéo dài 12 tuần bằng dạng thuốc mỡ phối hợp giữa 50% keo ong và 3% chiết xuất nha đam [1].
Sau 12 tuần điều trị liên tục, tỷ lệ đáp ứng lâm sàng tổng thể đạt tới 86% [1]. Trong đó, có 62% bệnh nhân ghi nhận kết quả điều trị xuất sắc và 24% bệnh nhân đạt kết quả tốt qua đánh giá mô học và lâm sàng [1]. Nghiên cứu này chứng minh sự kết hợp giữa keo ong và chiết xuất nha đam 3% dạng thuốc mỡ là hướng đi có giá trị trị liệu cao đối với tình trạng vảy nến [1].
Các quan sát lâm sàng đi kèm cũng khẳng định chế phẩm mỡ phối hợp này không gây ra bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào [5]. Người bệnh chỉ cảm thấy đôi chút khó chịu nhẹ do cảm giác nhờn dính của dạng thuốc mỡ hoặc có cảm giác ngứa ngáy thoáng qua trong thời gian ngắn [5].
Góc nhìn từ các tổng quan hệ thống: Bằng chứng vẫn còn nhiều lỗ hổng
Khi xem xét tổng thể bức tranh y văn thế giới, các nhà khoa học nhận thấy bằng chứng về nha đam vẫn còn nhiều điểm chưa đồng nhất [6]. Một phân tích hệ thống vào năm 1999 từ bốn cơ sở dữ liệu y khoa lớn đã chỉ ra rằng, dù nha đam bôi ngoài da có tiềm năng đối với bệnh vảy nến và herpes sinh dục, hiệu quả lâm sàng của nó vẫn chưa được định lượng đầy đủ [6]. Nghiên cứu này cũng làm rõ việc bôi nha đam hoàn toàn không có tác dụng phòng ngừa các tổn thương da do xạ trị [6].
Một đánh giá tổng quan da liễu năm 2009 dựa trên 40 công trình nghiên cứu đã bổ sung thêm thông tin về phổ tác dụng của nha đam [8]. Thảo dược này có thể mang lại lợi ích trong viêm da tiết bã, chốc lở, vết bỏng, vết thương hở hay viêm da nói chung [8]. Dẫu vậy, tổng quan này nhấn mạnh nha đam không hề có tác dụng bảo vệ da trước ánh nắng mặt trời hay ngăn ngừa cháy nắng [8]. Hiệu quả lâm sàng toàn diện của nha đam dạng bôi tại chỗ vẫn cần được nghiên cứu một cách tỉ mỉ và chặt chẽ hơn [8].
Năm 2015, một đánh giá hệ thống khác tập trung riêng vào tính dược lý lâm sàng của nha đam trên bệnh vảy nến qua bốn thử nghiệm đạt chuẩn [2]. Các chuyên gia kết luận việc thoa nha đam nhìn chung được dung nạp tốt, không gây độc tính nghiêm trọng nhưng kết quả điều trị giữa các nghiên cứu vẫn còn mâu thuẫn [2]. Khoảng trống về phương pháp luận và thiếu dữ liệu chuẩn hóa khiến giới y khoa chưa thể đưa ra khuyến nghị lâm sàng chắc chắn [2].
Báo cáo tổng quan năm 2017 về các thảo dược trị vảy nến dựa trên 27 thử nghiệm lâm sàng cũng đưa ra nhận định tương tự [3]. Mặc dù chiết xuất nha đam nằm trong nhóm thảo dược hiệu quả nhất, số lượng và chất lượng của các bằng chứng hiện có vẫn còn nhiều hạn chế [3]. Các tác dụng phụ ghi nhận tại chỗ từ thảo dược bôi ngoài da thường gặp gồm kích ứng, ban đỏ, ngứa, cảm giác châm chích bỏng rát và đau rát nhẹ [3].
Những đối tượng cần thận trọng và tác dụng phụ tiềm ẩn
Mặc dù chiết xuất nha đam trong nền kem ưa nước dung nạp rất tốt và không gây biến cố bất lợi [4], người bệnh không nên chủ quan khi dùng các dạng gel trôi nổi trên thị trường. Chế phẩm gel thương mại không chuẩn hóa có thể gây tác dụng phụ tại chỗ lên tới 55% trường hợp, chủ yếu là làm khô rát da và khiến mảng vảy nến tróc vảy nặng hơn [7].
Những người có cơ địa viêm da tiếp xúc hoặc dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Liliaceae cần hết sức thận trọng khi tiếp xúc với gel nha đam [8]. Một số bệnh nhân khi bôi hỗn dịch thảo dược có thể xuất hiện tình trạng kích ứng da cục bộ, ngứa ngáy thoáng qua, nổi ban đỏ hoặc cảm giác nóng rát tại vùng tổn thương [5], [3].
Đặc biệt, không nên tự ý dùng nhựa nha đam tươi tự nhiên chưa qua tinh chế để đắp trực tiếp lên các vùng da đang bị nứt nẻ, rỉ dịch hoặc chảy máu. Nhựa nha đam tươi chứa nhiều tạp chất có thể gây viêm da tiếp xúc kích ứng mạnh, khiến phản ứng viêm bùng phát dữ dội hơn. Người bệnh có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị ức chế miễn dịch đường toàn thân luôn cần tham vấn ý kiến của bác sĩ da liễu trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình thảo dược nào.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để tận dụng tối đa đặc tính dưỡng ẩm phục hồi mà không làm tổn thương hàng rào da, người bệnh nên ưu tiên lựa chọn các sản phẩm kem bôi chuẩn hóa chứa chiết xuất nha đam nồng độ khoảng 0,5% trong nền kem ưa nước [4]. Các dạng kem này giúp giữ ẩm tốt hơn rất nhiều so với gel cồn làm bay hơi nước gây khô căng da [7]. Dạng thuốc mỡ kết hợp chiết xuất nha đam 3% và keo ong cũng là một lựa chọn đáng cân nhắc cho các vùng da chai dày ở bàn tay, bàn chân [1].
Về tần suất sử dụng, người bệnh có thể thoa một lớp kem mỏng đều đặn 2 đến 3 lần mỗi ngày lên vùng da tổn thương mà không cần băng kín [4], [7]. Thời điểm thoa kem lý tưởng nhất là ngay sau khi tắm hoặc vệ sinh vùng da sạch sẽ, thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm để dưỡng chất khóa ẩm hiệu quả nhất. Không nên chà xát mạnh tay làm bong tróc vảy cưỡng bức, vì hành động này kích thích tổn thương lan rộng theo hiện tượng Koebner.
Tóm lại, chiết xuất nha đam là một giải pháp bôi ngoài da tiềm năng giúp giảm đỏ, làm mềm mảng vảy sừng và hỗ trợ khôi phục hàng rào bảo vệ da an toàn [4], [5]. Dù vậy, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát triệu chứng chứ không thể chữa khỏi hoàn toàn căn bệnh mang tính chất di truyền và miễn dịch này [1], [2]. Người bệnh nên nhìn nhận nha đam như một liệu pháp phối hợp dưỡng ẩm dịu nhẹ, luôn tuân thủ phác đồ y khoa chính thống và thảo luận kỹ với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn lâu dài.
