Bắp cải và nỗi lo trào ngược dạ dày thực quản
Bắp cải là loại rau quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam nhờ vị ngọt thanh và dễ chế biến. Tuy nhiên, nhiều người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) thường băn khoăn liệu ăn loại rau này có làm bệnh tình nặng thêm hay không. Không ít người cảm thấy đầy hơi, trướng bụng sau khi ăn các món chế biến từ bắp cải.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng nào chứng minh bắp cải trực tiếp gây hại hay chữa khỏi bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Bệnh nhân có thể ăn bắp cải ở lượng vừa phải, nhưng không nên ăn quá thường xuyên hoặc ăn quá nhiều trong một bữa nếu cơ thể dễ bị đầy hơi. Việc lắng nghe phản ứng tiêu hóa của bản thân là yếu tố quan trọng nhất.
Trào ngược dạ dày thực quản không chỉ dừng lại ở cảm giác ợ chua hay nóng rát sau xương ức. Dữ liệu y khoa cho thấy trào ngược còn biểu hiện qua các tổn thương phức tạp như viêm thực quản bào mòn, thực quản Barrett và làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô tuyến thực quản [1]. Do đó, việc kiểm soát chế độ ăn uống nhằm giảm bớt áp lực tiêu hóa là điều cần thiết.
Cơ chế tác động: Áp lực sinh khí và cơ thắt thực quản
Để hiểu vì sao bắp cải gây băn khoăn cho người bệnh, cần xem xét cơ chế hoạt động của cơ thắt thực quản dưới. Đây là chiếc van cơ học ngăn không cho dịch vị và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản. Một thiết bị nhân tạo như vòng Angelchik khi phẫu thuật có thể làm tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới để ngăn chặn trào ngược bất thường mà không làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày với thức ăn đặc hay lỏng [2].
Tuy nhiên, các loại rau họ cải, trong đó có bắp cải, chứa nhiều hợp chất sinh khí trong quá trình lên men ở ruột. Khi khí ứ đọng nhiều trong đường tiêu hóa trên, áp lực bên trong dạ dày tăng lên đáng kể. Áp lực này đẩy trực tiếp vào cơ thắt thực quản dưới, tạo điều kiện cho các cơn trào ngược bùng phát.
Tình trạng ứ trệ khí còn cản trở hoạt động tiêu hóa tự nhiên. Nghiên cứu trên bệnh nhân đặt vòng chống trào ngược cho thấy một số trường hợp phải phẫu thuật tháo bỏ thiết bị chỉ vì biến chứng chướng bụng và đầy hơi quá mức [2]. Điều này cho thấy hiện tượng sinh khí và tăng áp lực cơ học tác động rất tiêu cực đến chức năng đường tiêu hóa trên.
Triệu chứng điển hình và các biểu hiện ngoài thực quản
Bệnh trào ngược biểu hiện rất đa dạng giữa các bệnh nhân. Các triệu chứng điển hình bao gồm nóng rát thượng vị, trào ngược thức ăn, tăng tiết nước bọt hoặc khó nuốt [3]. Đôi khi bệnh còn gây đau ngực không do tim, khàn tiếng hoặc co thắt phế quản [3].
Bên cạnh tổn thương tại chỗ, bệnh còn gây ra nhóm triệu chứng ngoài thực quản như hen suyễn, ho mạn tính, viêm thanh quản, viêm họng mạn tính và mòn men răng [4]. Các tổn thương này hình thành do hai cơ chế chính: sự tiếp xúc trực tiếp của axit dịch vị lên các mô vùng hầu họng và phản xạ thực quản - phế quản thông qua dây thần kinh phế vị [5].
Điều đáng chú ý là nhiều người có triệu chứng ngoài thực quản nhưng lại không hề bị ợ chua hay nóng rát [1, 7]. Việc chẩn đoán các ca bệnh này rất khó khăn vì nội soi dạ dày và đo pH thực quản 24 giờ thường không nhạy trong việc phát hiện bệnh giai đoạn sớm [4]. Mối liên quan giữa trào ngược và các tổn thương hô hấp đã được khẳng định, dù mối quan hệ nhân - quả trực tiếp vẫn đang được nghiên cứu làm rõ [6, 7].
Bằng chứng y khoa: Tác động của đầy hơi và chướng khí
Khi xem xét dữ liệu lâm sàng về điều trị ngoại khoa trào ngược dạ dày thực quản, các nhà khoa học nhận thấy đầy hơi và chướng khí là vấn đề ảnh hưởng rất lớn đến khả năng dung nạp của bệnh nhân. Can thiệp phẫu thuật Nissen tạo nếp gấp đáy vị thường được chỉ định cho những người không đáp ứng với điều trị thuốc ức chế tiết axit liều cao [4].
Trong một theo dõi dài hạn trên 60 bệnh nhân phẫu thuật Nissen từ năm 1993 đến 1998, có 55 người được đánh giá sau thời gian theo dõi trung bình 3,6 năm [6]. Kết quả ghi nhận 95% bệnh nhân hết hẳn triệu chứng trào ngược [6]. Tuy nhiên, có tới 93% trường hợp gặp các triệu chứng tiêu hóa nhẹ, nổi bật là đầy hơi chiếm 60%, no sớm 51%, chướng bụng 42%, không thể nôn 27%, khó nuốt 25%, tiêu chảy 25%, đau thượng vị 24% và không thể ợ hơi 22% [6]. Triệu chứng gây khó chịu thực sự xảy ra ở 16% bệnh nhân [6].
Một nghiên cứu khác quy mô lớn hơn tiến hành trong 10 năm trên 628 bệnh nhân phẫu thuật Nissen nội soi cho thấy khoảng 80% người bệnh phàn nàn về triệu chứng tiêu hóa ngay sau mổ [7]. Đánh giá sau 1 năm trên 615 bệnh nhân ghi nhận trong 3 tháng đầu, tỷ lệ no sớm lên tới 88%, chướng bụng và đầy hơi là 64%, khó nuốt là 34% [7]. Đến mốc 1 năm, 94% bệnh nhân đã thoái lui các triệu chứng khó chịu này [7].
Ngay cả ở các trường hợp phẫu thuật lại do tái phát, việc giải quyết áp lực ổ bụng và triệu chứng tiêu hóa cũng rất phức tạp. Báo cáo trên 19 bệnh nhân mổ lại từ năm 2008 đến 2015 cho thấy có 6 trường hợp (chiếm 32%) gặp biến chứng như tiêu chảy, tăng trung tiện, đầy hơi, khó nuốt và đau bụng sau can thiệp [8]. Dù điểm triệu chứng trào ngược, ho, tức ngực giảm rõ rệt và 68% có kết quả tốt, các vấn đề liên quan đến khí đường ruột vẫn là trở ngại lớn [8].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu khoa học hiện nay tập trung sâu vào cơ chế bệnh sinh, triệu chứng ngoài thực quản và biến chứng tiêu hóa liên quan đến áp lực dạ dày ở bệnh nhân trào ngược [1, 6]. Bằng chứng khẳng định các hiện tượng như chướng bụng, ứ khí hay khó nuốt ảnh hưởng rõ rệt đến diễn tiến bệnh lý trào ngược [2, 4].
Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên đánh giá riêng tác động của việc ăn bắp cải trên người mắc bệnh GERD. Các số liệu về đầy hơi chủ yếu được thu thập trên nhóm bệnh nhân sau phẫu thuật chống trào ngược hoặc sử dụng thiết bị cơ học [2, 3, 4]. Vì vậy, việc quy kết bắp cải là nguyên nhân trực tiếp làm nặng bệnh là thiếu cơ sở khoa học.
Người bệnh không nên tự ý loại bỏ hoàn toàn bắp cải ra khỏi thực đơn nếu bản thân không cảm thấy khó chịu. Việc kiêng khem quá mức có thể dẫn đến thiếu hụt chất xơ và vitamin cần thiết cho cơ thể.
Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn và điều trị
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống thuốc ức chế axit là có thể thoải mái ăn uống mọi loại thực phẩm mà không lo tái phát. Theo các tài liệu y học, liệu trình chuẩn cho bệnh nhân có biểu hiện ngoài thực quản là dùng thuốc ức chế bơm proton 2 lần mỗi ngày trước bữa ăn trong 3 đến 4 tháng [4]. Sau đó, liều lượng có thể giảm dần trong 3 đến 6 tháng tiếp theo nếu các triệu chứng cải thiện [4].
Dù vậy, một số nghiên cứu cho thấy thuốc ức chế tiết axit liều cao không mang lại hiệu quả rõ rệt cho toàn bộ bệnh nhân có triệu chứng không điển hình [4]. Việc phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc mà bỏ qua việc điều chỉnh các món ăn dễ sinh khí là một sai lầm phổ biến.
Một hiểu lầm khác là cho rằng phẫu thuật sẽ chấm dứt vĩnh viễn việc dùng thuốc và các vấn đề tiêu hóa. Các nghiên cứu dài hạn chỉ ra rằng một số bệnh nhân sau phẫu thuật vẫn phải tiếp tục dùng thuốc chống tiết axit và dễ gặp tình trạng khó nuốt, trung tiện nhiều hoặc mất khả năng ợ hơi và nôn [4]. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát lối sống tự nhiên.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người mắc GERD đi kèm hội chứng ruột kích thích hoặc thường xuyên bị chướng bụng nên cẩn trọng khi dùng bắp cải. Khi khí tích tụ trong lòng ruột không được giải phóng qua đường ợ hơi hay trung tiện, áp lực nội dạ dày sẽ tăng cao, trực tiếp thúc đẩy dịch vị trào lên thực quản.
Bệnh nhân sau can thiệp phẫu thuật vùng thực quản hoặc dạ dày cũng cần đặc biệt lưu ý về thực phẩm sinh khí. Nghiên cứu cho thấy có tới 64% đến 60% người bệnh gặp tình trạng chướng bụng, đầy hơi sau thủ thuật ngoại khoa [2, 4]. Khả năng ợ hơi tự nhiên bị suy giảm (chiếm khoảng 22%) sẽ khiến cảm giác tức bụng trở nên tồi tệ hơn nếu tiêu thụ nhiều chất sinh khí [6].
Ngoài ra, những người đang có các biểu hiện hô hấp nghi do trào ngược như ho mạn tính, hen suyễn hay viêm thanh quản cần thận trọng tối đa [6, 8]. Việc dạ dày căng tức do tích khí có thể kích thích các phản xạ phế quản gây khó thở [5]. Nhóm người này nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.
Cách sử dụng bắp cải an toàn trong bữa ăn
Để hạn chế tình trạng sinh khí gây tăng áp lực lên cơ thắt thực quản dưới, khâu chế biến bắp cải đóng vai trò rất quan trọng. Bệnh nhân nên ưu tiên các món bắp cải luộc chín mềm hoặc nấu canh thanh đạm, tránh ăn bắp cải sống, nộm hay bắp cải muối chua lên men.
Về lượng dùng, người bệnh chỉ nên ăn với một lượng vừa phải, không ăn quá nhiều trong một bữa và không nên ăn liên tục nhiều ngày trong tuần. Tránh ăn bắp cải vào bữa tối muộn sát giờ đi ngủ vì quá trình sinh khí ban đêm dễ gây trào ngược khi nằm.
Bên cạnh đó, việc kết hợp bắp cải với một chế độ ăn uống cân bằng, chia nhỏ bữa ăn và nhai kỹ sẽ giúp giảm tải áp lực cho dạ dày. Không nên phối hợp bắp cải với các món nhiều dầu mỡ hay đồ uống có gas để tránh làm chậm thêm tốc độ tiêu hóa.
Tóm lại, người bị trào ngược dạ dày thực quản hoàn toàn có thể ăn bắp cải ở lượng vừa phải nếu cơ thể thích nghi tốt. Bệnh nhân cần lắng nghe phản ứng tiêu hóa của chính mình và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng thực đơn phù hợp nhất.
