Cà chua là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày nhờ vị thanh mát và giá trị dinh dưỡng cao. Loại quả này chứa nhiều chất chống oxy hóa, mang lại đặc tính kháng viêm và tiềm năng phòng ngừa ung thư [1].
Dù an toàn với đa số người dùng, cà chua chứa một số hợp chất hoạt tính sinh học có thể gây khó chịu hoặc làm trầm trọng thêm vấn đề sức khỏe ở một số cá nhân [1]. Những người mắc bệnh trào ngược dạ dày, suy giảm chức năng thận hoặc có nguy cơ rối loạn điện giải cần lưu ý điều chỉnh lượng tiêu thụ phù hợp [1, 2].
Nguy cơ tiềm ẩn từ các thành phần trong quả cà chua
Cà chua và các chế phẩm từ cà chua chứa nhiều hoạt chất sinh học có lợi, nhưng phản ứng của cơ thể đối với các chất này phụ thuộc vào cơ địa từng người [1]. Độc tính hay lợi ích của thực vật liên quan mật thiết đến hàm lượng và sự tích tụ của các phân tử hoạt tính dưới tác động của môi trường nuôi trồng [1].
Đối với hệ tiêu hóa, thực phẩm này có liên quan tới các triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản hoặc ợ nóng [1]. Bên cạnh đó, cà chua còn được ghi nhận liên quan đến dị ứng, rối loạn thận, tim mạch, hội chứng ruột kích thích, đau nhức cơ thể, viêm khớp hay các vấn đề về tiết niệu [1].
Về mặt chuyển hóa, cà chua cung cấp một lượng khoáng chất đáng kể, đặc biệt là kali [2]. Trong một mô hình tiêu hóa mô phỏng đường tiêu hóa của người công bố năm 2022, sinh khả dụng (tỷ lệ hấp thu) của kali từ quả cà chua đạt mức rất cao, lên tới 93% [2]. Khi chức năng đào thải khoáng chất của cơ thể suy giảm, sự hấp thu kali nhanh và nhiều này tạo ra gánh nặng lớn [2].
Nhóm 1: Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD)
Cà chua từ lâu được xếp vào nhóm thực phẩm có liên quan đến các triệu chứng trào ngược tạm thời, thường do cơ chế làm giãn cơ thắt thực quản dưới (LES) [3]. Khi cơ thắt này giãn ra, axit cùng dịch vị từ dạ dày dễ dàng trào ngược lên thực quản, gây cảm giác ợ nóng khó chịu [3].
Một nghiên cứu bệnh chứng tại Thụy Điển công bố năm 2000 khảo sát trên 185 bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến thực quản, 258 bệnh nhân ung thư tâm vị và 815 người đối chứng [3]. Nghiên cứu xem xét mối liên quan giữa việc tiêu thụ các thực phẩm làm giãn cơ thắt thực quản dưới (như cà chua, cam chanh, sô-cô-la, hành tây) và nguy cơ trào ngược mạn tính hoặc ung thư [3]. Kết quả cho thấy nhóm thực phẩm này gây triệu chứng trào ngược thoáng qua nhưng không làm tăng nguy cơ ung thư biểu mô thực quản hay tâm vị [3].
Ngược lại, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2018 trên 130 bệnh nhân (73 nữ, 57 nam, độ tuổi từ 21 đến 67, gồm 92 người viêm dạ dày và 38 người viêm dạ dày trào ngược) đã thử nghiệm chế độ ăn giảm tối đa carbohydrate, giàu protein, chất béo [4]. Khẩu phần bổ sung nước ép của 2 quả chanh và khoảng 100g cà chua tươi màu cam bỏ hạt (ăn sống hoặc nấu chín bỏ vỏ) mỗi ngày, áp dụng theo 3 đợt điều trị (mỗi đợt 2 tuần, cách nhau 2 tuần nghỉ) [4]. Kết quả ghi nhận các triệu chứng ợ nóng thuyên giảm rõ rệt, gần như biến mất hoàn toàn sau 2 tuần [4]. Cơ chế được giải thích là chế độ ăn hạ carbohydrate kết hợp thực phẩm có pH axit giúp ức chế dạ dày tiết thêm axit clohydric [4].
Dù vậy, với những người đang có cơn đau cấp hoặc niêm mạc nhạy cảm, cà chua vẫn có thể kích hoạt cảm giác nóng rát [2, 4]. Người bệnh nên tự theo dõi cơ thể để điều chỉnh mức ăn cho phù hợp.
Nhóm 2: Người bệnh thận mạn tính và suy giảm chức năng thận
Tăng kali máu là biến chứng nghiêm trọng và thường gặp ở bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính (CKD) hoặc suy tim [5]. Tình trạng này làm tăng nguy cơ biểu hiện thần kinh cơ, biến đổi điện tâm đồ (ECG), rối loạn nhịp tim và tử vong [5]. Bệnh nhân suy thận cũng nhập viện thường xuyên hơn và thời gian nằm viện kéo dài hơn khi kali máu tăng cao [5].
Nghiên cứu in vitro năm 2022 về độ khả dụng sinh học của kali trong rau củ chỉ ra rằng sinh khả dụng của kali ở cà chua lên tới 93% sau quá trình tiêu hóa [2]. Mức hấp thu này cao vượt trội so với các loại thực phẩm khác như đậu Hà Lan (chỉ 12%) và cao hơn mức trung bình 67% của các loại rau quả nói chung [2].
Do đó, người bệnh thận ở giai đoạn suy giảm chức năng lọc nặng, đặc biệt là người dùng thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAASi) - loại thuốc làm tăng giữ kali trong máu - cần kiểm soát chặt chẽ lượng cà chua ăn vào [5]. Thói quen ăn nhiều rau củ giàu kali có thể làm trầm trọng thêm tình trạng tăng kali máu mà không hề hay biết [5].
Nhóm 3: Người bệnh thận đang điều trị chạy thận hoặc có nguy cơ tăng kali máu
Ở những bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối hoặc đang lọc máu, cơ chế đào thải kali qua thận gần như mất hoàn toàn [1, 5]. Cơ thể phải phụ thuộc vào các con đường bù trừ khác như đào thải qua đường tiêu hóa và tế bào hấp thu [6].
Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên nhóm bệnh nhân thận mạn tính ở độ tuổi thanh thiếu niên (gồm 25 người chưa lọc máu, 18 người chạy thận nhân tạo định kỳ, 31 người ghép thận) so với 32 trẻ khỏe mạnh đã phát hiện nồng độ kali trong nước bọt ở nhóm chưa lọc máu và nhóm chạy thận cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mối tương quan nghịch giữa mức lọc cầu thận và nồng độ kali trong nước bọt [6]. Điều này cho thấy cơ thể bệnh nhân phải huy động cả tuyến nước bọt để cố gắng đào thải lượng kali dư thừa [6].
Việc tiêu thụ thực phẩm có độ giải phóng kali nhanh và nhiều như cà chua (93%) sẽ gây nguy cơ quá tải khoáng chất cho nhóm đối tượng này [2]. Kiểm soát chế độ ăn uống là mục tiêu lâm sàng hàng đầu nhằm phòng ngừa tăng kali máu [1, 7].
Nhóm 4: Người có tiền sử dị ứng hoặc nhạy cảm với các hợp chất trong cà chua
Bên cạnh vấn đề về thận và dạ dày, quả cà chua cùng các chế phẩm chế biến từ nó còn có thể gây ra phản ứng dị ứng ở một số người có cơ địa mẫn cảm [1].
Một số người sau khi ăn nhiều cà chua có thể gặp phải hội chứng ruột kích thích, các triệu chứng đau mỏi cơ thể, kích ứng bàng quang hoặc tình trạng lắng đọng sắc tố lycopene trên da (lycopenodermia) [1]. Mức độ tác động này phụ thuộc nhiều vào chất lượng sản phẩm và lượng hoạt chất sinh học tích tụ trong quả [1]. Những ai từng ghi nhận phản ứng bất thường sau khi ăn cà chua cần thận trọng, không nên tiêu thụ với số lượng lớn trong thời gian ngắn [1].
Cách chế biến và sử dụng cà chua hợp lý
Để giảm bớt các tác động không mong muốn từ cà chua, người tiêu dùng có thể áp dụng các biện pháp chế biến phù hợp dựa trên bằng chứng khoa học.
Đối với người cần kiểm soát tải lượng kali, việc luộc rau củ nói chung giúp giảm hàm lượng khoáng chất này [2]. Khi nấu chín và luộc, lượng kali tổng thể trong thực phẩm giảm đi, giúp giảm bớt nguy cơ tăng kali máu so với việc ăn tươi sống [2].
Đối với người dễ bị khó chịu dạ dày, việc gọt vỏ và bỏ hạt có thể là một giải pháp hữu ích [4]. Trong thử nghiệm can thiệp năm 2018, người bệnh dung nạp tốt khi dùng 100g cà chua tươi màu cam đã bỏ hạt, được gọt vỏ hoặc nấu chín trong một chế độ ăn kiểm soát nghiêm ngặt carbohydrate [4].
Tuy nhiên, người mắc bệnh lý tim mạch, suy thận hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xác định lượng cà chua an toàn hàng ngày, tránh việc tự ý kiêng khem quá mức gây thiếu chất hoặc ăn quá nhiều dẫn đến biến chứng nguy hiểm [5].
