Bơ có thật sự làm mát gan, hạ men gan như dân gian đồn?

Lời đồn mát gan và sự thật y khoa

Nhiều người truyền tai nhau quả bơ là "thần dược" giúp mát gan, thải độc và hạ men gan nhanh chóng. Quan niệm này bắt nguồn từ việc bơ chứa nhiều chất béo lành mạnh và chất chống oxy hóa tự nhiên. Thực tế, khái niệm "mát gan" chỉ là cách gọi dân gian, không tồn tại trong y học hiện đại.

Dữ liệu lâm sàng trên người cho thấy ăn bơ không làm hạ men gan hay cải thiện điểm xơ hóa ở bệnh nhân gan nhiễm mỡ ^[1]. Các tác dụng bảo vệ tế bào gan tích cực hầu hết chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm trên mô hình động vật bằng dầu bơ [1, 5, 6].

Bơ tác động đến gan như thế nào?

Gan nhiễm mỡ không do rượu đặc trưng bởi sự tích tụ chất béo trong tế bào gan, lâu dần gây viêm và xơ hóa ^[2]. Rối loạn chức năng chuỗi truyền điện tử ty thể làm tăng quá mức các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và gây peroxy hóa lipid, thúc đẩy bệnh tiến triển [5, 6].

Dầu bơ chứa nguồn acid béo không bão hòa đơn dồi dào cùng các hợp chất có hoạt tính sinh học [1, 5]. Về mặt sinh học, các chất này hỗ trợ cải thiện chức năng chuỗi truyền điện tử ty thể, nâng cao hoạt tính phức hợp III và giảm sản sinh ROS ^[2]. Nhờ đó, chúng giúp giảm stress oxy hóa và giảm phản ứng viêm tại mô gan động vật ^[2].

Bằng chứng từ các mô hình thí nghiệm trên động vật

Nhiều công trình tiền lâm sàng ghi nhận tiềm năng bảo vệ gan của chiết xuất dầu bơ trên chuột thí nghiệm qua các cơ chế chuyển hóa khác nhau [1, 2, 5, 6].

Một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên chuột bị gan nhiễm mỡ do chế độ ăn nhiều chất béo và fructose trong 6 hoặc 12 tuần ^[2]. Khi thay thế chế độ ăn nhiều chất béo bằng thức ăn tiêu chuẩn kết hợp dầu bơ trong 6 tuần, hoặc bổ sung dầu bơ vào khẩu phần nhiều chất béo 12 tuần, tình trạng gan nhiễm mỡ, tăng đường huyết và rối loạn lipid máu đã thuyên giảm ^[2]. Dầu bơ giúp cải thiện chức năng hô hấp ty thể và đẩy lùi stress oxy hóa ^[2]. Đáng chú ý, việc chỉ dùng thức ăn tiêu chuẩn mà không có dầu bơ không đảo ngược được các rối loạn này ^[2].

Nghiên cứu khác năm 2018 kiểm tra tác dụng hạ cholesterol của dầu bơ nguyên chất trên chuột đực Sprague-Dawley ^[3]. Chuột ăn chế độ giàu cholesterol suốt 4 tuần để tạo mô hình bệnh, sau đó được cho uống dầu bơ liều 450 và 900 mg/kg/ngày kết hợp duy trì khẩu phần cũ thêm 4 tuần ^[3]. Kết quả phân tích chất chuyển hóa trong nước tiểu bằng phương pháp cộng hưởng từ hạt nhân cho thấy dầu bơ giúp hồi phục một phần rối loạn chuyển hóa lipid, năng lượng, acid amin và vi sinh đường ruột ^[3].

Trước đó, một thử nghiệm năm 2015 trên chuột mắc đái tháo đường do streptozocin cho thấy tình trạng suy giảm hô hấp ty thể và phức hợp I kèm tăng sinh ROS được ngăn ngừa khi bổ sung dầu bơ ^[4]. Dầu bơ bình thường hóa tình trạng rối loạn mỡ máu và cải thiện trạng thái oxy hóa của glutathione ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2015 chỉ ra dầu bơ không ngăn được tình trạng tăng đường huyết và chứng ăn nhiều ở chuột ^[4].

Dù vậy, dữ liệu động vật không hoàn toàn đồng nhất. Năm 2014, một thử nghiệm trên chuột ăn nhiều đường sucrose ghi nhận nồng độ enzyme phosphatase kiềm (ALP) – dấu ấn liên quan đến gan nhiễm mỡ – tăng từ 11% đến 15% so với nhóm chứng khi được cho ăn dầu bơ ^[5]. Ngoài ra, nồng độ alpha-amylase biểu thị tổn thương tụy cũng không được hồi phục ^[5].

Năm 2023, một nghiên cứu trên chuột bị viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu kéo dài 13 tuần ghi nhận sự kết hợp giữa dầu bơ Hass và tập bơi làm tăng adiponectin, giảm đề kháng insulin, hạ TNF-alpha và giảm độc tính lipid ^[6]. Thế nhưng, các dấu ấn apoptosis và hoại tử mô gan như sợi CK-18 và dimethylamine (DMA) lại tăng cao hơn có ý nghĩa thống kê ^[6]. Các nhà nghiên cứu cảnh báo không thể bỏ qua nguy cơ tổn thương tế bào gan này ^[6].

Dữ liệu lâm sàng trên người nói gì?

Khác biệt giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người là rất lớn. Các kết quả khả quan trên chuột không đồng nghĩa với việc ăn quả bơ sẽ chữa được bệnh gan ở người.

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của việc phân bổ lượng bơ thấp (3 quả/tuần) so với lượng bơ cao (14 quả/tuần) trên nhóm người trưởng thành gốc Tây Ban Nha/Latino trong 6 tháng ^[1]. Kết quả không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào giữa hai nhóm về các chỉ số men gan, gamma glutamyltransferase (GGT), hsCRP hay điểm số xơ hóa gan NAFLD ^[1]. Ngay cả khi phân tầng theo tình trạng tiền đái tháo đường, việc ăn nhiều bơ vẫn không tạo ra thay đổi nào lên các dấu ấn sinh học của bệnh ^[1].

Các bằng chứng hiện tại khẳng định quả bơ không có khả năng làm hạ men gan hay đẩy lùi xơ hóa trên người khỏe mạnh và người có nguy cơ ^[1]. Bệnh nhân không thể dùng quả bơ để thay thế các phác đồ điều trị y khoa đã được công nhận.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bơ

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi bơ như vị thuốc có tính "mát", ăn càng nhiều gan càng sạch độc tố. Thực tế, bơ là loại quả giàu năng lượng và chất béo. Tiêu thụ mất kiểm soát sẽ làm tăng tổng lượng calo nạp vào cơ thể, dẫn đến tăng cân và khiến tình trạng tích tụ mỡ ở gan trầm trọng hơn.

Một sai lầm khác là xay sinh tố bơ kết hợp lượng lớn sữa đặc và đường cát. Cách chế biến này bổ sung lượng đường đơn và chất béo bão hòa khổng lồ, đi ngược lại hoàn toàn nguyên tắc dinh dưỡng cho người bệnh gan chuyển hóa. Lợi ích từ chất béo không bão hòa đơn trong bơ sẽ bị triệt tiêu bởi tác hại của lượng đường dư thừa.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người đang bị thừa cân, béo phì hoặc gan nhiễm mỡ nặng cần tính toán kỹ khẩu phần calo trước khi thêm bơ vào thực đơn thường ngày. Nếu không cắt giảm các nguồn năng lượng khác tương ứng, lượng calo dồi dào từ bơ sẽ gây áp lực lên chuyển hóa.

Người mắc bệnh lý túi mật, suy giảm chức năng tuyến tụy hoặc đang gặp rối loạn tiêu hóa chất béo cũng nên hạn chế ăn bơ đậm đặc trong một bữa ăn. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật từng ghi nhận dầu bơ không cải thiện tình trạng tăng enzyme tụy do ăn nhiều đường ^[5]. Bệnh nhân gan có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn.

Hướng dẫn sử dụng bơ đúng cách

Bơ vẫn là nguồn dinh dưỡng tốt cung cấp chất béo không bão hòa đơn và chất xơ hòa tan khi dùng đúng lượng. Người trưởng thành chỉ nên dùng khoảng 1/4 đến 1/2 quả bơ mỗi ngày, tương đương 30-50 gram thịt quả.

Nên ăn bơ tươi thái lát trộn cùng salad rau củ, dùng kèm bánh mì nguyên cám hoặc xay nhuyễn nguyên chất không thêm chất tạo ngọt. Tuyệt đối không thêm sữa đặc, đường hay kem béo vào bơ. Hãy dùng bơ thay thế cho các nguồn chất béo bão hòa như mỡ động vật, bơ thực vật hoặc đồ chiên rán, thay vì ăn bơ như một món tráng miệng bổ sung ngoài khẩu phần chính.

Bơ là thực phẩm bổ dưỡng cho chế độ ăn cân bằng nhưng không phải thần dược làm mát hay hạ men gan. Người bệnh gan nhiễm mỡ cần duy trì lối sống lành mạnh, tập thể dục đều đặn và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa.