Bổ sung axit folic riêng lẻ hay cùng B12 để bảo vệ trí nhớ?

Nhiều người lớn tuổi hay than phiền về tình trạng hay quên, giảm tập trung và tìm đến các viên uống bổ não chứa axit folic. Việc tự ý mua và dùng các chế phẩm này diễn ra phổ biến với mong muốn cải thiện trí nhớ nhanh chóng. Tuy nhiên, nếu dùng sai cách mà không chú ý đến hàm lượng dưỡng chất đi kèm, người dùng có thể đối mặt với những hệ lụy sức khỏe khôn lường.

Câu trả lời từ y học rất rõ ràng: không nên tự ý bổ sung axit folic đơn lẻ ở liều cao khi chưa kiểm tra tình trạng vi chất của cơ thể ^[1]. Sự phối hợp cân bằng giữa axit folic và vitamin B12 đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ hệ thần kinh ^[2]. Nếu chỉ nạp đơn độc axit folic khi cơ thể đang thiếu hụt B12, người bệnh có nguy cơ che lấp các dấu hiệu cảnh báo sớm, dẫn đến tổn thương thần kinh không thể phục hồi ^[1].

Bẫy chuyển hóa và nguy cơ tổn thương thần kinh

Folate (axit folic) và vitamin B12 cùng tham gia vào quá trình chuyển hóa một carbon (one-carbon metabolism) trong cơ thể ^[1]. Cả hai vi chất này đóng vai trò là các đồng yếu tố enzyme (enzymatic cofactors) cần thiết cho enzyme methionine synthase hoạt động nhằm chuyển đổi homocysteine thành methionine ^[1]. Thiếu một trong hai chất đều khiến nồng độ homocysteine trong huyết thanh tăng cao ^[1].

Khi cơ thể thiếu hụt vitamin B12, một hiện tượng sinh học mang tên "bẫy 5-methyltetrahydrofolate" sẽ xảy ra ^[1]. Vì enzyme methionine synthase là enzyme duy nhất chuyển hóa 5-methyltetrahydrofolate, việc thiếu hụt vitamin B12 khiến chất này bị ứ đọng, gây ra tình trạng thiếu hụt folate chức năng thứ cấp ^[1]. Tình trạng này làm cạn kiệt các nhóm folate cần thiết cho quá trình tổng hợp nucleotide và ADN, biểu hiện lâm sàng ban đầu là bệnh thiếu máu hồng cầu to ^[1].

Nguy cơ lớn nhất xuất hiện khi nạp một lượng lớn axit folic vào cơ thể đang thiếu B12 ^[1]. Axit folic đưa từ ngoài vào sẽ cung cấp các nhóm đồng yếu tố mới để tổng hợp ADN, tạm thời thoát khỏi "bẫy methyl" và giải quyết tình trạng thiếu máu ^[1]. Tuy nhiên, liều cao axit folic không thể phục hồi các bệnh lý thần kinh do thiếu B12 gây ra ^[1]. Hậu quả là triệu chứng thiếu máu bị che giấu hoàn toàn, khiến bệnh nhân và bác sĩ không phát hiện ra tình trạng thiếu B12 tiềm ẩn, để mặc tổn thương thần kinh âm thầm tiến triển đến mức vĩnh viễn ^[1].

Bằng chứng khoa học về việc bổ sung đơn lẻ và kết hợp

Các nghiên cứu lâm sàng đã phân tích sâu về hiệu quả của việc dùng đơn lẻ so với kết hợp hai loại vi chất này trên chức năng nhận thức.

Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù năm 2019 chia 240 người cao tuổi bị suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) thành 4 nhóm sử dụng trong 6 tháng: chỉ dùng axit folic, chỉ dùng vitamin B12, dùng kết hợp cả hai hoặc nhóm đối chứng ^[2]. Kết quả cho thấy nhóm dùng phối hợp axit folic và B12 có sự cải thiện vượt trội về chỉ số IQ toàn phần (FSIQ, d = 0,169; p = 0,024), IQ ngôn ngữ (VIQ, d = 0,146; p = 0,033), điểm thông tin và dãy số so với nhóm đối chứng ^[2]. Phân tích sâu chỉ ra rằng sự kết hợp này mang lại hiệu quả tốt hơn đáng kể so với việc chỉ bổ sung axit folic đơn lẻ ở mọi tiêu chí đánh giá ^[2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2020 trên 121 bệnh nhân mới được chẩn đoán mắc bệnh Alzheimer trên 60 tuổi đang dùng donepezil cho thấy: việc bổ sung axit folic đơn lẻ với liều 1,25 mg/ngày trong nửa năm giúp tăng điểm số nhận thức MMSE so với nhóm chứng ^[3]. Nghiên cứu nhấn mạnh phản ứng viêm có thể giữ vai trò quan trọng trong cơ chế này ^[3].

Tuy nhiên, không phải mọi thử nghiệm đều cho kết quả đồng nhất ^[3]. Một nghiên cứu đa trung tâm, mù đôi trên 2.919 bệnh nhân trên 65 tuổi dùng 400 mcg axit folic kết hợp 500 mcg vitamin B12 (kèm 15 mcg vitamin D3) lại không cho thấy tác động có lợi rõ rệt lên kỹ năng nhận thức, dù các tác giả nhận định việc bổ sung có thể làm chậm quá trình suy giảm nhận thức ^[3]. Ở một can thiệp khác của Oulhaj và cộng sự trên 266 người suy giảm nhận thức nhẹ dùng vitamin nhóm B (folic acid, B6, B12) trong 2 năm, tác dụng ức chế sa sút trí tuệ chỉ xuất hiện rõ rệt ở những người có nồng độ axit béo omega-3 trong máu trên 579 mcmol/L ^[3].

Mối liên hệ đa chiều giữa nồng độ vi chất và trí nhớ

Dữ liệu dịch tễ học cung cấp cái nhìn rộng hơn về sự tương tác giữa hai loại vitamin này trong tự nhiên.

Nghiên cứu Hordaland Health Study (2014) tại Na Uy khảo sát 2.203 người cao tuổi (72–74 tuổi) không thuộc diện ăn thực phẩm bắt buộc bổ sung axit folic ^[4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện sự tương tác có ý nghĩa thống kê (p = 0,009) giữa nồng độ folate và B12 huyết tương đối với hiệu suất làm bài kiểm tra nhận thức ^[4]. Đáng chú ý, nhóm có B12 ở mức thấp nhất (< 274 pmol/L) nhưng folate ở mức cao nhất (> 18,5 nmol/L) lại có nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn so với nhóm có mức trung bình của cả hai vi chất (OR 0,22; 95% CI 0,05 - 0,92) ^[4].

Ngược lại, dữ liệu từ cuộc khảo sát dinh dưỡng sức khỏe quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) quan sát thấy ở người cao tuổi có tình trạng B12 thấp, nồng độ folate huyết thanh cao lại liên quan đến thiếu máu và suy giảm nhận thức ^[1]. Nhưng khi nồng độ B12 bình thường, folate cao lại bảo vệ chống suy giảm trí nhớ ^[1].

Để làm rõ những mâu thuẫn này, một nghiên cứu năm 2022 phân tích dữ liệu NHANES (2011–2014) bằng mô hình toán học và trí tuệ nhân tạo (AI) đã chỉ ra mối liên hệ phi tuyến tính giữa tình trạng vi chất và nhận thức ^[5]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng người có folate cao kết hợp B12 thấp thường có sức khỏe tổng thể kém do bệnh lý nền như kém hấp thu B12 hoặc suy thận, chứ không hoàn toàn do lượng axit folic nạp vào ^[5]. Đồng thời, người suy giảm nhận thức ít dùng thực phẩm bổ sung hơn người bình thường (34,4% so với 47,5%), cho thấy sự suy giảm nhận thức có thể là nguyên nhân ngược dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng ^[5].

Thêm vào đó, nghiên cứu năm 1999 trên người rất cao tuổi (90–101 tuổi) chỉ ra rằng người có nồng độ axit folic thấp (< 13 nmol/L) bị suy giảm khả năng nhớ lại từ ngữ và đồ vật, trong khi nồng độ B12 dưới 180 pmol/L không liên quan trực tiếp đến khả năng này ^[6]. Tại Ấn Độ, nghiên cứu năm 2024 trên 4.239 người nông thôn ghi nhận nhóm có nhận thức bình thường sở hữu nồng độ B12 và axit folic cao hơn đáng kể so với nhóm suy giảm nhận thức nhẹ, đồng thời tình trạng thiếu B12 liên quan trực tiếp đến thang điểm đánh giá sa sút trí tuệ CDR-SOB ^[7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng

Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc bổ sung axit folic cùng vitamin B12 có thể cải thiện các chỉ số nhận thức thông qua cơ chế giảm nồng độ các chất gây viêm ngoại vi như IL-6, TNF-alpha, MCP-1 và hạ homocysteine huyết thanh [4, 5]. Sự kết hợp này mang lại tác động đồng vận, giải tỏa sự tắc nghẽn của chu trình chuyển hóa trong tế bào thần kinh [2, 5].

Dù vậy, các bằng chứng hiện có vẫn bộc lộ nhiều điểm hạn chế. Phần lớn giả thuyết về việc axit folic liều cao thúc đẩy suy giảm nhận thức khi thiếu B12 khởi nguồn từ các báo cáo ca bệnh và nghiên cứu quan sát ^[1]. Cho đến nay, chưa có cơ chế sinh học phân tử hay bằng chứng sinh lý bệnh rõ ràng nào chứng minh axit folic liều cao trực tiếp làm trầm trọng thêm sự thiếu hụt B12 ở cấp độ tế bào ^[1]. Hơn nữa, kết quả can thiệp trên lâm sàng còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như nồng độ axit béo omega-3 nền của người tham gia ^[3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng vi chất bổ não

Nhiều người lầm tưởng rằng axit folic là dưỡng chất vô hại, càng uống nhiều càng giúp minh mẫn và phòng ngừa bệnh đãng trí. Trên thực tế, axit folic liều cao không có khả năng khắc phục các tổn thương thần kinh bắt nguồn từ việc thiếu hụt vitamin B12 ^[1]. Việc lạm dụng các chế phẩm chứa liều cao chất này khi không có sự hiện diện đầy đủ của B12 có thể dẫn tới sự đánh đổi nguy hiểm ^[1].

Một ngộ nhận khác là cứ bổ sung vitamin liều cao là sẽ đẩy lùi được bệnh Alzheimer. Các dữ liệu cho thấy hiệu quả can thiệp rất khác nhau tùy thuộc vào tình trạng viêm, mức homocysteine và sự phối hợp đa chất trong chế độ ăn hàng ngày ^[3]. Không có loại vi chất đơn lẻ nào có thể đóng vai trò như một phương thuốc thần kỳ thay thế cho phác đồ điều trị y khoa toàn diện.

Ai nên thận trọng trước khi bổ sung?

Tình trạng thiếu hụt axit folic và vitamin B12 đặc biệt phổ biến ở người cao tuổi, do đó việc đánh giá nồng độ hai chất này là khâu bắt buộc tại các phòng khám chuyên khoa trí nhớ ^[8]. Nhóm đối tượng này cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng các sản phẩm bổ sung axit folic đơn lẻ ^[1].

Người có tiền sử mắc các bệnh lý ảnh hưởng đến khả năng hấp thu như bệnh đường tiêu hóa, người bị suy giảm chức năng thận hoặc người ăn chay trường (nguy cơ thiếu hụt B12 rất cao) cần tham vấn chuyên gia y tế ^[5]. Bất kỳ ai xuất hiện các triệu chứng tê bì tay chân, yếu cơ, rối loạn thăng bằng hoặc suy giảm trí nhớ đều phải được định lượng nồng độ B12 và folate trong huyết thanh trước khi dùng thuốc [2, 7].

Áp dụng thực tế để bảo vệ não bộ an toàn

Để nâng cao sức khỏe nhận thức mà không gặp rủi ro, người dân nên ưu tiên chế độ dinh dưỡng tự nhiên và cân bằng. Folate tự nhiên có nhiều trong rau lá xanh thẫm, các loại đậu, trong khi vitamin B12 chủ yếu hiện diện trong thực phẩm nguồn gốc động vật như thịt nạc, cá, trứng và các chế phẩm từ sữa. Việc duy trì khẩu phần giàu hai nhóm chất này giúp cơ thể nhận được nguồn dưỡng chất ở tỷ lệ hài hòa.

Khi cần dùng viên uống, việc kết hợp đồng thời cả axit folic và vitamin B12 nên được ưu tiên hơn so với bổ sung đơn độc một loại ^[2]. Người dùng nên kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm, tránh sử dụng các liều bổ sung axit folic quá cao vượt ngưỡng cho phép khi chưa có chỉ định y khoa. Thời điểm sử dụng nên gắn liền với các bữa ăn để tối ưu hóa sự hấp thu và chuyển hóa vi chất.

Tóm lại, bảo vệ trí nhớ đòi hỏi sự cẩn trọng và hiểu biết đúng đắn về tương tác dinh dưỡng. Việc tự ý bổ sung axit folic đơn lẻ tiềm ẩn nguy cơ che lấp tình trạng thiếu hụt vitamin B12 và dẫn đến tổn thương thần kinh vĩnh viễn ^[1]. Người dân nên thực hiện xét nghiệm kiểm tra vi chất định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ để có hướng can thiệp an toàn, cân bằng và hiệu quả nhất ^[8].