Nhiều người có thói quen tự ý mua các viên uống kẽm liều cao để tăng sức đề kháng hoặc cải thiện làn da mà không tham khảo chỉ dẫn y tế. Tuy nhiên, việc liên tục nạp kẽm vượt quá ngưỡng an toàn có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe, điển hình là làm cạn kiệt lượng đồng trong cơ thể. Khi cán cân khoáng chất bị phá vỡ, người dùng có nguy cơ đối mặt với tình trạng thiếu máu dai dẳng và suy giảm miễn dịch nghiêm trọng.
Nếu bạn đang dùng kẽm với liều trên 40mg mỗi ngày trong thời gian dài, cơ thể có nguy cơ cao rơi vào trạng thái thiếu hụt đồng do cơ chế cạnh tranh hấp thu tại niêm mạc ruột. Tình trạng này kéo theo các bất thường huyết học như thiếu máu, giảm bạch cầu và thậm chí gây tổn thương thần kinh khó phục hồi.
Hiểm họa khi bổ sung kẽm vượt ngưỡng an toàn
Kẽm là vi chất dinh dưỡng đóng vai trò thiết yếu đối với chức năng miễn dịch và hoạt động của nhiều enzyme trong cơ thể [1]. Sau đại dịch, xu hướng tự mua kẽm để phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp ngày càng gia tăng rõ rệt [2], [1]. Một khảo sát cho thấy tỷ lệ người trưởng thành sử dụng thực phẩm bổ sung kẽm đã tăng từ 18,8% trước đại dịch lên 29,3% trong giai đoạn dịch bệnh [1].
Dù vậy, ranh giới giữa liều lượng có lợi và ngưỡng độc tính của kẽm tương đối hẹp. Khi lượng kẽm hấp thu vượt quá nhu cầu sinh lý thông thường, đặc biệt là vượt mức giới hạn tiêu thụ trên khuyến cáo, cân bằng nội môi giữa các vi chất sẽ bị xáo trộn [1]. Tình trạng dư thừa kẽm kéo dài không làm tăng thêm miễn dịch mà ngược lại, trực tiếp làm cạn kiệt lượng đồng dự trữ [3].
Hạ đồng máu thứ phát do dùng quá nhiều kẽm là bệnh cảnh lâm sàng nghiêm trọng nhưng thường bị chẩn đoán muộn [2], [3]. Nguyên nhân là do các triệu chứng mệt mỏi, xanh xao thường bị nhầm lẫn với các dạng thiếu máu thông thường khác trong cộng đồng [4], [5].
Cơ chế "chiếc bẫy" khiến cơ thể cạn kiệt đồng
Để hiểu vì sao thừa kẽm lại làm mất đồng, cần nhìn vào cách thức ruột non hấp thu hai kim loại này. Lượng kẽm dư thừa khi đi vào đường tiêu hóa sẽ kích thích các tế bào biểu mô ruột sản sinh ra một loại protein đặc hiệu [1]. Protein này có ái lực liên kết rất mạnh với đồng, thậm chí ưu tiên gắn chặt với đồng hơn so với kẽm [1].
Khi đồng bị giữ chặt bởi protein này bên trong tế bào niêm mạc ruột non, nó không thể đi qua màng đáy để thẩm thấu vào dòng máu tuần hoàn [1]. Lượng đồng bị "bẫy" lại sẽ bị bong tróc cùng với các tế bào biểu mô ruột già cỗi theo chu kỳ sinh học và đào thải ra ngoài theo phân [1]. Quá trình bài xuất kẽm dư thừa khỏi cơ thể diễn ra rất chậm chạp [4]. Chừng nào lượng kẽm thặng dư chưa được đào thải hết, quá trình hấp thu đồng tự nhiên tại đường tiêu hóa vẫn tiếp tục bị ức chế hoàn toàn [4].
Đồng giữ vai trò là đồng yếu tố hoặc coenzyme cấu thành các enzyme sinh học tối quan trọng của cơ thể [3]. Các enzyme này bao gồm superoxide dismutase, cytochrome-c oxidase và ceruloplasmin [3]. Khi thiếu hụt đồng trầm trọng, chuỗi hô hấp tế bào và quá trình vận chuyển sắt bị ngưng trệ, khiến tủy xương không thể tạo ra các tế bào máu khỏe mạnh [4], [3].
Bằng chứng y khoa: Thiếu máu và tổn thương tủy xương do kẽm
Mối liên hệ giữa việc lạm dụng kẽm và tình trạng thiếu máu nặng đã được ghi nhận trong nhiều tài liệu y văn suốt nhiều thập kỷ qua [4], [6]. Năm 1988, một báo cáo lâm sàng mô tả trường hợp một bệnh nhân trưởng thành liên tục uống kẽm liều cao hàng ngày trong suốt 10 tháng [4]. Bệnh nhân rơi vào tình trạng thiếu đồng nghiêm trọng với các biểu hiện thiếu máu nhược sắc hồng cầu nhỏ, giảm bạch cầu toàn phần và giảm bạch cầu trung tính [4]. Ban đầu, bệnh nhân bị chẩn đoán nhầm là thiếu máu thiếu sắt, nhưng việc bổ sung sắt qua đường uống hoặc đường tĩnh mạch hoàn toàn không mang lại hiệu quả cải thiện [4]. Ngay cả khi bệnh nhân ngừng uống kẽm và dùng chế phẩm bổ sung đồng đường uống liên tục trong 2 tháng, tình trạng thiếu máu và giảm bạch cầu vẫn trơ trơ không hồi phục [4]. Chỉ sau khi được can thiệp truyền tĩnh mạch dung dịch đồng clorua trong 5 ngày với tổng liều 10mg, nồng độ đồng và ceruloplasmin huyết thanh mới tăng trở lại, giúp đảo ngược hoàn toàn tình trạng thiếu máu và suy giảm bạch cầu [4].
Đến năm 2003, các bác sĩ tiếp tục công bố một ca bệnh thiếu tế bào máu nghiêm trọng có thể hồi phục ở một người trẻ tuổi do lạm dụng thực phẩm bổ sung kẽm không kê đơn [6]. Nghiên cứu này cảnh báo rằng kẽm hiện diện rất phổ biến trong các sản phẩm không kê đơn, khiến người tiêu dùng dễ vô tình sử dụng quá liều [6].
Năm 2005, một công trình y khoa ghi nhận 3 trường hợp thiếu đồng do kẽm thừa được phát hiện đầu tiên thông qua sinh thiết tủy xương [7]. Bệnh nhân thứ nhất là nam giới 47 tuổi, bị bệnh lý thần kinh ngoại biên tiến triển kéo dài suốt 18 tháng, đi kèm thiếu máu nhẹ và giảm bạch cầu trung tính nặng [7]. Bệnh nhân thứ hai là nam thanh niên 21 tuổi, uống kẽm để điều trị bệnh viêm đầu chi ruột (acrodermatitis enteropathica) nhưng sau đó phát triển thành thiếu máu đẳng sắc mức độ vừa kèm giảm bạch cầu trung tính [7]. Trường hợp thứ ba là nam giới 42 tuổi, cũng xuất hiện thiếu máu, giảm bạch cầu trung tính nặng và bệnh lý thần kinh ngoại biên âm thầm tiến triển suốt 8 tháng [7]. Kiểm tra tủy xương ở cả 3 trường hợp đều cho thấy các hình thái đặc trưng của thiếu hụt đồng do dư thừa kẽm gây ra [7].
Báo cáo năm 2025 về một bé gái 18 tuổi bị bại não nhập viện do suy hô hấp cho thấy bệnh nhân bị thiếu máu, giảm bạch cầu đi kèm giảm tuyệt đối bạch cầu trung tính [5], [8]. Phết tủy xương phát hiện sự xuất hiện của các nguyên hồng cầu sắt dạng vòng (ring sideroblasts) và các không bào nhỏ bất thường trong tế bào tiền thân tạo máu [5], [8]. Xét nghiệm hóa sinh xác nhận nồng độ đồng máu giảm sâu trong khi kẽm máu tăng vọt, bắt nguồn từ tiền sử bổ sung kẽm liều cao kéo dài nhiều năm [5], [8].
Cũng trong năm 2025, một trường hợp nam bệnh nhân 68 tuổi bị hạ đồng máu giả bệnh lý hội chứng loạn sinh tủy đã được ghi nhận [2], [1]. Bệnh nhân bị ảnh hưởng do kết hợp cả viên uống bổ sung kẽm và sử dụng kem dán răng giả chứa kẽm [2], [1]. Tình trạng này gây ra hàng loạt triệu chứng phức tạp như thiếu máu, giảm bạch cầu trung tính, bệnh tủy mất điều hòa, liệt cứng, rụng tóc và mất sắc tố da [2], [1].
Thiếu đồng do kẽm thừa có thể gây ra thiếu máu nguyên bào sắt và giảm bạch cầu trung tính, dễ khiến thầy thuốc chẩn đoán nhầm sang thiếu vitamin B12 hoặc các rối loạn huyết học ác tính đe dọa tính mạng [5], [8], [3].
Lợi ích có hạn và ranh giới không thể đảo ngược
Mặc dù việc ngưng kẽm và bổ sung đồng đúng cách có thể giúp các chỉ số huyết học như hồng cầu và bạch cầu hồi phục hoàn toàn, nhưng không phải mọi tổn thương đều có thể đảo ngược [5], [6]. Thiếu hụt đồng trong cơ thể dẫn đến các tổn thương huyết học có thể hồi phục, song các biến chứng tổn thương thần kinh thường để lại di chứng vĩnh viễn [5].
Nhiều bệnh nhân bị tổn thương thần kinh nặng như viêm tủy mất điều hòa, liệt co cứng cơ hoặc bệnh lý dây thần kinh ngoại biên tiến triển không thể lấy lại khả năng vận động bình thường cho dù nồng độ đồng trong máu đã được bù đủ [7], [2], [1]. Nhận diện sớm nguy cơ từ việc thừa kẽm giúp người bệnh tránh được các can thiệp xâm lấn tốn kém và ngăn ngừa tàn phế vận động lâu dài [5], [3].
Mặt khác, các nghiên cứu hiện tại chủ yếu là những báo cáo ca bệnh và chuỗi ca bệnh lâm sàng đơn lẻ [4], [7], [5]. Do tỷ lệ mắc trong quần thể tương đối thấp và triệu chứng không đặc hiệu, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên diện rộng để đánh giá toàn diện ngưỡng chịu đựng của từng cá thể [5]. Tuy vậy, những dữ liệu hiện có đủ sức chứng minh việc đưa vào cơ thể lượng kẽm vượt quá nhu cầu trong nhiều tháng liên tiếp là mối đe dọa trực tiếp đến hệ huyết học [4], [7].
Những hiểu lầm tai hại khi bổ sung vi chất
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng vitamin và khoáng chất là vô hại, uống càng nhiều thì hệ miễn dịch càng khỏe mạnh. Thực tế, cơ thể cần sự cân bằng tỷ lệ vi chất rất khắt khe [1]. Kẽm và đồng luôn cùng sử dụng chung các cơ chế vận chuyển ở ruột non, do đó nạp quá nhiều một chất sẽ triệt tiêu khả năng hấp thu của chất còn lại [4], [1].
Một sai lầm khác là nghĩ rằng kẽm chỉ có trong các viên thuốc bổ sung đường uống [3]. Kẽm còn hiện diện trong nhiều sản phẩm thường ngày như kem dán răng giả, kem bôi trị mụn trứng cá và các sản phẩm chăm sóc vết thương ngoài da [2], [3]. Việc sử dụng đồng thời viên uống và kem dán răng giả có thể vô tình đẩy tổng lượng kẽm hấp thu vào cơ thể lên mức nguy hiểm [2], [1].
Nhiều người khi thấy bản thân mệt mỏi, xanh xao lại tự ý mua thêm sắt về uống vì nghĩ mình thiếu máu thiếu sắt thông thường [4]. Như nghiên cứu đã chỉ ra, tình trạng thiếu máu do thiếu hụt đồng không đáp ứng với bất kỳ liệu pháp bổ sung sắt nào, kể cả đường uống lẫn truyền tĩnh mạch [4]. Việc cố tình uống thêm sắt chỉ làm tăng thêm gánh nặng cho các cơ quan nội tạng mà không thể giải quyết được gốc rễ vấn đề [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mọi người tiêu dùng đều cần cẩn trọng với liều dùng của các sản phẩm bổ sung khoáng chất, tuy nhiên có một số nhóm đối tượng đối diện rủi ro mất cân bằng vi lượng cao hơn đáng kể [1]. Nhóm nguy cơ cao bao gồm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, phụ nữ đang mang thai hoặc trong giai đoạn cho con bú, người cao tuổi trên 75 tuổi, người đang sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) kéo dài và những người thực hành chế độ ăn chay trường [1].
Những người đang phải điều trị bệnh lý mạn tính bằng kẽm liều cao, chẳng hạn như bệnh viêm đầu chi ruột, bắt buộc phải có sự theo dõi sát sao từ chuyên gia y tế [7]. Người sử dụng hàm giả có dùng kèm các loại keo dán nha khoa chứa kẽm cũng cần kiểm tra kỹ thành phần trên nhãn phụ [2], [1]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi suy nhược, tê bì tay chân, yếu cơ hoặc dáng đi loạng choạng, người dùng cần lập tức đến các cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm kiểm tra [7], [2].
Áp dụng đúng cách để bảo vệ sức khỏe
Để phòng ngừa biến chứng tương tác khoáng chất, nguyên tắc quan trọng nhất là không tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung kẽm liều cao trên 40mg mỗi ngày trong thời gian kéo dài trừ khi có chỉ định cụ thể của bác sĩ. Hãy luôn đọc kỹ bảng thành phần dinh dưỡng của tất cả các sản phẩm chăm sóc cá nhân và thực phẩm chức năng đang dùng để tránh tình trạng phơi nhiễm kẽm từ nhiều nguồn cộng gộp [3].
Nguồn bổ sung kẽm và đồng tốt nhất, lành mạnh nhất cho phần lớn dân số vẫn là chế độ ăn uống đa dạng hàng ngày [5]. Các loại thực phẩm tự nhiên như thịt gia cầm, hải sản, các loại hạt ngũ cốc, đậu và nấm cung cấp tỷ lệ khoáng chất hài hòa tự nhiên mà không gây nguy cơ ức chế hấp thu. Trong trường hợp có bệnh lý nền hoặc nghi ngờ cơ thể bị thiếu hụt dinh dưỡng, người dân không nên tự phán đoán bệnh mà cần thăm khám trực tiếp để được xét nghiệm máu và nhận phác đồ điều trị an toàn, phù hợp.
Việc bổ sung kẽm chỉ thực sự mang lại giá trị tích cực khi được thực hiện ở liều lượng hợp lý và có kiểm soát. Lạm dụng vi chất vô tội vạ không giúp phòng ngừa bệnh tật mà còn có thể đẩy cơ thể vào tình trạng suy tủy giả và tổn thương thần kinh nghiêm trọng. Cân bằng dinh dưỡng tự nhiên và lắng nghe cơ thể luôn là chìa khóa bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
