Nhiều người tìm đến các loại thực phẩm chức năng hoặc viên uống bổ sung vitamin nhóm B với mong muốn cải thiện tình trạng mệt mỏi, nâng cao thể trạng và hỗ trợ sức khỏe làn da. Tuy nhiên, không ít trường hợp ghi nhận làn da đột ngột bùng phát những nốt mụn mủ, mụn bọc sưng đỏ chỉ sau một thời gian ngắn dùng các chế phẩm chứa vitamin B12 liều cao. Thắc mắc "liệu việc bổ sung vi chất này có phải là thủ phạm trực tiếp kích hoạt mụn viêm hay không" đang khiến nhiều người tiêu dùng hoang mang.
Câu trả lời được khoa học xác nhận là có: việc dung nạp một lượng lớn vitamin B12 vào cơ thể thực sự có khả năng kích thích phản ứng viêm và làm bùng phát mụn trứng cá ở một số người [1]. Khi nồng độ vitamin B12 trong cơ thể tăng vọt, hệ vi sinh vật thường trú trên da, đặc biệt là vi khuẩn Cutibacterium acnes (trước đây gọi là Propionibacterium acnes), sẽ thay đổi quá trình trao đổi chất và biểu hiện gene, dẫn đến việc sản sinh các hợp chất trung gian thúc đẩy phản ứng viêm tại nang lông [2].
Mối liên hệ giữa nồng độ vi chất và sức khỏe làn da
Vitamin B12, hay cobalamin, là một loại vitamin tan trong nước đóng vai trò then chốt đối với sự phát triển của hệ thống huyết học và hệ thần kinh [1]. Trong cơ thể người, chất này tham gia vào quá trình tổng hợp vật chất di truyền DNA cũng như sự phân chia và tăng trưởng của tế bào [3], [4]. Do cơ thể con người và các loài thực vật không thể tự tổng hợp được cobalamin, chúng ta hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn vi sinh vật tổng hợp hoặc thực phẩm có nguồn gốc từ động vật [3].
Mặc dù có vai trò thiết yếu, nồng độ cobalamin trong cơ thể lại có mối liên hệ sinh học hết sức phức tạp với tình trạng của làn da [1]. Sự thay đổi bất thường về mức độ vitamin này – dù là thiếu hụt hay dư thừa – đều có thể biểu hiện rõ rệt ra bên ngoài bề mặt da [1]. Nếu tình trạng thiếu hụt vitamin B12 thường dẫn đến chứng tăng sắc tố da, thay đổi cấu trúc tóc, móng hoặc gây viêm lưỡi thì việc dư thừa vi chất này lại liên quan trực tiếp đến nhiều rối loạn da liễu khác nhau [1].
Các tài liệu da liễu đã ghi nhận rằng việc tiếp nhận cobalamin liều cao thông qua điều trị có thể dẫn đến các biến chứng trên da như nổi mụn trứng cá, bùng phát bệnh trứng cá đỏ (rosacea), phản ứng kích ứng tại vị trí tiêm hoặc thậm chí là sốc phản vệ [1]. Đáng chú ý, cấu trúc hóa học của cobalamin chứa một nguyên tử trung tâm là cobalt [1], [5]. Do đó, những bệnh nhân có cơ địa nhạy cảm hoặc dị ứng với cobalt cũng được ghi nhận xuất hiện các phản ứng da khi tiếp nhận liệu pháp bổ sung vi chất này [1].
Cơ chế vi khuẩn C. acnes biến đổi khi dư thừa vitamin B12
Để hiểu vì sao một loại vitamin thiết yếu lại có thể châm ngòi cho các nốt mụn mủ viêm nhiễm, các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu phản ứng của hệ vi sinh vật nang lông [2]. Trên da người khỏe mạnh bình thường luôn có sự hiện diện của vi khuẩn C. acnes sinh sống hòa bình trong các lỗ chân lông. Loài vi khuẩn này sở hữu con đường sinh học nội tại để tự tổng hợp lượng vitamin B12 cần thiết phục vụ cho hoạt động sống của chính chúng [2].
Tuy nhiên, khi vật chủ nạp vào một lượng lớn vitamin B12 từ bên ngoài, lượng vi chất dư thừa trong huyết thanh sẽ nhanh chóng khuếch tán và tích tụ tại các mô da cũng như trong dịch nang lông [2]. Nồng độ vitamin B12 tại da đã được chứng minh là có sự tương quan chặt chẽ với nồng độ của vi chất này trong huyết thanh [2]. Khi nhận thấy môi trường xung quanh đã tràn ngập vitamin B12 sẵn có, vi khuẩn C. acnes sẽ tự động kích hoạt cơ chế điều hòa ngược nhằm tiết kiệm năng lượng [2].
Cụ thể, vi khuẩn bắt đầu ức chế và làm giảm mạnh sự biểu hiện của các gene chịu trách nhiệm cho chu trình tự tổng hợp vitamin B12 [2]. Trong chu trình sinh tổng hợp thông thường của vi sinh vật, tiền chất delta-aminolevulinate (ALA) được chuyển hóa để tạo ra các hợp chất nhóm tetrapyrrole bao gồm cobalamin, heme và porphyrin [5]. Khi nhánh tổng hợp vitamin B12 bị khóa lại do nồng độ môi trường quá cao, dòng chảy chuyển hóa của các tiền chất này bị dồn ứ và chuyển hướng, kích thích vi khuẩn sản sinh ra một lượng lớn porphyrin [2], [5].
Hợp chất porphyrin do vi khuẩn da tiết ra đóng vai trò như một chất gây độc tế bào và chất kích thích phản ứng viêm rất mạnh [2]. Khi giải phóng vào lòng nang bã nhờn, porphyrin thúc đẩy quá trình sản xuất các phân tử gây viêm, thu hút tế bào miễn dịch kéo đến và biến một lỗ chân lông bình thường thành một ổ viêm tấy, dẫn đến sự xuất hiện của các nốt sẩn đỏ và mụn mủ [1], [2].
Nghiên cứu lâm sàng: Theo dõi biểu hiện gene của vi khuẩn da
Mối liên hệ giữa việc bổ sung vi chất và biểu hiện gene của hệ vi sinh vật đã được chứng minh qua một nghiên cứu dọc công bố năm 2018 trên người tình nguyện khỏe mạnh [2]. Nghiên cứu tiến hành thu thập mẫu và theo dõi trên 10 đối tượng có làn da hoàn toàn sạch mụn, được chỉ định tiêm bắp một liều 1 mg hydroxocobalamin (một dạng hoạt tính của vitamin B12) nhằm mục đích tăng cường sức khỏe tổng thể [2], [4].
Theo dữ liệu y khoa, một mũi tiêm bắp 1 mg hydroxocobalamin sẽ khiến nồng độ vitamin B12 trong huyết thanh tăng vọt gấp nhiều lần, dao động trong khoảng từ 1.500 đến 57.000 pg/mL, và tình trạng tăng cao này kéo dài ít nhất 2 tuần [2]. Thông thường, mức B12 huyết thanh của người khỏe mạnh chỉ nằm trong khoảng 200 - 900 pg/mL và phải mất khoảng 4 tuần sau tiêm để nồng độ này trở lại mức bình thường [2]. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành lấy mẫu dịch nang lông vùng mũi của 10 đối tượng này tại 3 thời điểm: ngay trước khi tiêm (đóng vai trò đối chứng ban đầu), sau khi tiêm 2 ngày, và sau khi tiêm 14 ngày [2].
Bằng kỹ thuật sinh học phân tử qRT-PCR, nhóm nghiên cứu đã định lượng mức độ biểu hiện của các gene chủ chốt trong con đường sinh tổng hợp vitamin B12 của vi khuẩn da, bao gồm cysG+cbiX, cbiL và btuR [2]. Kết quả phân tích cho thấy, so với thời điểm trước tiêm hoặc sau tiêm 2 ngày, toàn bộ các gene này đều bị ức chế giảm biểu hiện một cách có ý nghĩa thống kê vào ngày thứ 14 sau mũi tiêm [2]. Cụ thể, giá trị P của cysG+cbiX dao động từ 1,6E-4 đến 2,1E-4; giá trị P của cbiL dao động từ 7,1E-4 đến 7,7E-4; và giá trị P của btuR nằm trong khoảng từ 9,6E-5 đến 0,0025 trên mẫu số 10 người [2].
Điểm đáng chú ý nhất là mức độ ức chế biểu hiện gene của vi khuẩn da ở những người khỏe mạnh vào ngày thứ 14 sau tiêm B12 có mô hình tương tự như những gì ghi nhận được ở các bệnh nhân đang mắc mụn trứng cá lâm sàng [2]. Nhằm loại trừ các tác động ngẫu nhiên không liên quan đến việc bổ sung B12, nghiên cứu đã tiến hành lấy mẫu lại trên 9 trong số 10 đối tượng này vào thời điểm 3 tháng sau đó, khi không có can thiệp bổ sung vitamin B12 [2]. Ở giai đoạn đối chứng này, biểu hiện của các gene tổng hợp B12 không có sự thay đổi đáng kể, khẳng định chính lượng cobalamin liều cao đưa vào đã trực tiếp làm thay đổi hành vi phiên mã của vi khuẩn da [2].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Phát hiện trên cung cấp một bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về mối liên hệ phân tử giữa dinh dưỡng vi lượng của cơ thể vật chủ và hệ sinh thái vi khuẩn trên da [2]. Nó giải thích được tại sao trong thực hành da liễu lâm sàng, hiện tượng mụn mủ bùng phát sau khi dùng cobalamin liều cao lại thường xuyên được ghi nhận như một tác dụng ngoại ý [1]. Đồng thời, cơ chế này giúp các bác sĩ hiểu rõ hơn về tính chất phức tạp của mụn trứng cá, căn bệnh không chỉ đơn thuần do bít tắc lỗ chân lông mà còn liên quan đến chuyển hóa vi sinh [1], [2].
Tuy vậy, các bằng chứng hiện có cũng đi kèm với một số giới hạn nhất định. Thử nghiệm theo dõi biểu hiện gene trực tiếp nói trên được thực hiện với cỡ mẫu tương đối nhỏ, chỉ gồm 10 người khỏe mạnh [2]. Thêm vào đó, can thiệp trong nghiên cứu sử dụng hình thức tiêm bắp với liều rất cao (1 mg, tương đương 1.000 mcg), khiến nồng độ trong máu vọt lên mức 1.500 - 57.000 pg/mL [2]. Do đó, mức độ phản ứng của vi khuẩn da đối với các dạng bổ sung đường uống thông thường ở liều thấp hơn vẫn cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn để so sánh chi tiết.
Ngoài ra, không phải bất kỳ ai tiếp nhận vitamin B12 liều cao cũng đều phát triển mụn mủ dạng nặng. Sự biểu hiện triệu chứng trên lâm sàng còn phụ thuộc vào cơ địa nhạy cảm, chủng vi khuẩn C. acnes cụ thể cư trú trên từng người và sự hiện diện của các yếu tố nội tại khác như tình trạng mẫn cảm với thành phần cobalt [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng vitamin B12 làm đẹp
Hiểu lầm thường gặp nhất là quan niệm "vitamin thì vô hại, bổ sung càng nhiều càng tốt cho da và tóc". Rất nhiều người tự ý mua các loại viên uống vitamin nhóm B tổng hợp có hàm lượng cực cao, vượt gấp hàng chục đến hàng trăm lần nhu cầu hàng ngày, để uống liên tục với hy vọng giúp da hồng hào và tóc mọc dày hơn. Thực tế, khi lượng cobalamin vượt quá mức dung nạp của cơ thể, các phản ứng kích ứng da và đợt bùng phát mụn mủ dạng sẩn nang lông rất dễ xảy ra [1].
Một ngộ nhận khác là đánh đồng mọi trường hợp nổi mụn sau khi uống vitamin là do "nóng trong người" hay "gan đào thải độc tố". Cách nhìn nhận này khiến người dùng tiếp tục uống thêm các loại nước mát, thảo dược không rõ nguồn gốc mà không chịu dừng chế phẩm B12 liều cao đang dùng. Bản chất của hiện tượng này là sự tương tác giữa nồng độ vi chất trong máu với hệ gene của vi khuẩn và phản ứng viêm của mô da, hoàn toàn không phải quá trình bài độc [1], [2].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ những ai có làn da dầu mụn từ trước mới có thể bị mọc mụn do B12. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng ngay cả những đối tượng có làn da hoàn toàn khỏe mạnh, sạch mụn trước đó vẫn ghi nhận sự biến đổi tiêu cực trong hệ gene vi khuẩn da sau khi nồng độ B12 tăng vọt [2].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi bổ sung liều cao
Người có tiền sử mụn trứng cá nặng, mụn mủ tái phát hoặc đang điều trị các bệnh viêm da mạn tính như bệnh trứng cá đỏ (rosacea) cần hết sức thận trọng [1]. Việc dung nạp các sản phẩm bổ sung B12 hàm lượng cao có thể phá vỡ sự cân bằng mong manh của hệ vi sinh da, khiến tình trạng viêm nhiễm bùng phát trở lại một cách dữ dội [1], [2].
Những người có cơ địa dị ứng hoặc nhạy cảm với cobalt cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [1]. Do cobalt là nguyên tố vi lượng trung tâm trong cấu trúc phân tử cobalamin, việc tiếp nhận liệu pháp bổ sung vi chất này có thể châm ngòi cho các phản ứng dị ứng da liễu, viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng toàn thân [1].
Bên cạnh đó, những người tự ý sử dụng các liệu trình tiêm truyền vitamin hay tiêm bắp hydroxocobalamin nhằm mục đích "làm đẹp tức thì" hoặc "phục hồi sức khỏe nhanh" mà không có chỉ định từ bác sĩ cần dừng ngay thói quen này. Liều tiêm bắp 1 mg có thể đẩy nồng độ huyết thanh lên mức cực kỳ cao trong nhiều tuần, tạo điều kiện thuận lợi cho các biến chứng viêm da xuất hiện [1], [2]. Bất kỳ ai đang có bệnh lý nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đều cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi bổ sung bất kỳ vi chất nào.
Áp dụng thực tế: Bổ sung đúng nhu cầu cơ thể
Để bảo vệ sức khỏe toàn diện mà không gây ảnh hưởng xấu tới làn da, việc bổ sung vitamin B12 cần dựa trên nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị. Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), lượng vitamin B12 khuyến nghị hàng ngày là 0,4 mcg cho trẻ sơ sinh (tăng lên 0,5 - 0,6 mcg trong các giai đoạn sau), từ 1,2 đến 2,4 mcg cho trẻ em đến tuổi vị thành niên, và 2,4 mcg mỗi ngày đối với người trưởng thành bình thường [3]. Đối với phụ nữ trong giai đoạn mang thai và cho con bú, nhu cầu khuyến nghị lần lượt là 2,6 mcg và 2,8 mcg mỗi ngày [3].
Cách an toàn và tự nhiên nhất để cung cấp đủ cobalamin là thông qua chế độ ăn uống đa dạng hàng ngày. Do vitamin B12 có nguồn gốc từ vi sinh vật và tích tụ trong chuỗi thức ăn động vật, các thực phẩm như thịt, cá, gia cầm, trứng, sữa và các chế phẩm từ sữa là nguồn cung cấp dồi dào và ổn định nhất [3], [4]. Quá trình hấp thu tự nhiên trong hệ tiêu hóa của người đòi hỏi sự tham gia của acid dịch vị, enzyme pepsin và yếu tố nội tại (intrinsic factor) [4], giúp cơ thể hấp thu lượng vitamin vừa đủ mà không gây ra tình trạng tăng vọt nồng độ đột ngột trong máu như đường tiêm liều cao [2].
Những người ăn chay trường, người cao tuổi bị giảm tiết acid dạ dày hoặc người có hội chứng kém hấp thu có thể cần đến viên uống bổ sung. Khi lựa chọn chế phẩm, nên đọc kỹ nhãn dinh dưỡng và ưu tiên các sản phẩm có hàm lượng tiệm cận với mức khuyến nghị hàng ngày (khoảng 2,4 mcg cho người lớn) [3]. Tránh việc lạm dụng các liều bổ sung hàng nghìn microgam trừ khi có chẩn đoán thiếu hụt nghiêm trọng và chỉ định phác đồ điều trị cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa [1], [2].
Tóm lại, vitamin B12 là dưỡng chất không thể thiếu cho sự sống, thần kinh và tế bào máu, nhưng việc dư thừa do bổ sung liều cao có thể làm rối loạn hệ gene của vi khuẩn da và kích hoạt mụn mủ viêm [1], [2]. Để duy trì một làn da khỏe mạnh và thể trạng tối ưu, hãy ưu tiên nguồn dinh dưỡng tự nhiên cân bằng và luôn lắng nghe cơ thể thay vì lạm dụng các chế phẩm bổ sung nồng độ cao.
