Nhiều mẹ bầu chọn ăn Địa Trung Hải để tăng rau quả, giảm muối công nghiệp, nhưng băn khoăn về nhu cầu I-ốt ở mẹ bầu. Thói quen ăn nhạt và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn đặt ra câu hỏi thực tế về nguy cơ thiếu I-ốt khi mang thai.
Mẹ bầu ăn Địa Trung Hải có nguy cơ thiếu I-ốt không?
Chưa có nghiên cứu nào trong bộ tài liệu đánh giá riêng chế độ ăn Địa Trung Hải ở phụ nữ mang thai; dữ liệu hiện có gồm các nghiên cứu quan sát, thử nghiệm và tổng hợp trên thai phụ nói chung. Dù chưa chứng minh trực tiếp cho kiểu ăn Địa Trung Hải, bằng chứng cho thấy mẹ bầu ăn nhiều trái cây, rau củ và ít thực phẩm chế biến sẵn hay ít muối dễ có nồng độ I-ốt niệu thấp [1]. Ngoài ra, chế độ ăn kiêng sữa, không hải sản hoặc không dùng muối I-ốt đều làm tăng nguy cơ thiếu hụt [2].
Vai trò của I-ốt và tác động khi giảm muối công nghiệp
I-ốt là nguyên liệu tổng hợp hormone tuyến giáp, giúp điều hòa chuyển hóa, tăng trưởng và phát triển cơ thể [3]. Trong thai kỳ và lúc cho con bú, nhu cầu I-ốt tăng mạnh; thiếu hụt có thể làm giảm hormone tuyến giáp, ảnh hưởng đến mẹ và não bộ thai nhi [3].
Chuyển hóa hormone tuyến giáp còn phụ thuộc vào sự phối hợp giữa I-ốt và selen qua các enzym chứa selen [4]. Khi thiếu I-ốt, cơ thể tăng tạo chất oxy hóa H2O2 và cần enzym có selen xử lý nhằm bảo vệ sức khỏe nhau thai [4].
Khi giảm muối và đồ chế biến sẵn để ăn lành mạnh, lượng muối I-ốt nạp vào có thể giảm theo [1]. Một tổng quan năm 2023 chỉ ra ngay cả ở nơi có chương trình muối I-ốt, việc chỉ dựa vào muối I-ốt vẫn có thể chưa đủ cho thai kỳ [2].
Các nghiên cứu nói gì về ăn uống và bổ sung I-ốt ở mẹ bầu?
Nghiên cứu tại Brazil công bố năm 2025 trên thai phụ sống ở vùng dùng muối bổ sung I-ốt cho thấy trung vị nồng độ I-ốt niệu đạt ngưỡng khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhưng tỷ lệ mẫu thiếu hoặc thừa vẫn cao [1]. Điểm chất lượng chế độ ăn (HEI-2015) càng cao, ăn càng nhiều trái cây và rau xanh thì nồng độ I-ốt niệu lại càng có xu hướng thiếu, có thể do nhóm này ăn ít muối hoặc ít đồ chế biến sẵn hơn [1]. Giới hạn của nghiên cứu là thiết kế quan sát, chưa đo trực tiếp lượng muối ăn vào [1].
Nghiên cứu quan sát trên 633 thai phụ tại Catalonia (Tây Ban Nha) giai đoạn 2009–2011 ghi nhận tỷ lệ đạt nồng độ I-ốt niệu mong muốn (từ 150 µg/L trở lên) tăng từ 57,3% ở tam cá nguyệt đầu lên 68,9% ở tam cá nguyệt hai và 68% ở tam cá nguyệt ba [3]. Uống nhiều sữa trong tam cá nguyệt đầu, dùng muối I-ốt và bổ sung I-ốt ở cả ba tam cá nguyệt đều liên quan đến tỷ lệ đạt ngưỡng này cao hơn [3]. Hạn chế là dữ liệu ăn uống dựa trên bảng hỏi tự khai báo [3].
Khảo sát cắt ngang năm 2022 trên 128 thai phụ tam cá nguyệt đầu tại Cộng hòa Síp ghi nhận trung vị nồng độ I-ốt niệu chỉ đạt 105 µg/L, thấp hơn ngưỡng đủ 150 µg/L của WHO [5]. Chỉ 32% thai phụ dùng viên bổ sung có I-ốt, và trong khẩu phần chỉ có trứng liên quan đến mức I-ốt hiệu chỉnh cao hơn, còn cá, sữa hay chế phẩm sữa thì không [5]. Hạn chế là cỡ mẫu nhỏ và chỉ đo một thời điểm [5].
Tổng quan năm 2023 cho biết phân tích gộp năm 2022 ghi nhận 53% thai phụ toàn cầu vẫn thiếu I-ốt, trong khi phân tích gộp năm 2023 lại thấy 52% trường hợp nạp thừa I-ốt [2]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2021 ghi nhận bổ sung I-ốt giúp mẹ thiếu nhẹ đạt ngưỡng đủ, nhưng các phân tích gộp chưa thấy lợi ích rõ rệt lên phát triển thần kinh của trẻ ở vùng thiếu nhẹ đến vừa [2]. Một tổng quan khác năm 2023 trên bốn phân tích gộp nhấn mạnh mối liên quan hình chữ U: thiếu lẫn thừa đều làm tăng nguy cơ rối loạn tuyến giáp mẹ và thần kinh trẻ, dù ngăn thiếu nặng để phòng bệnh đần độn đã được chứng minh rõ [6].
Về kết cục sinh nở, nghiên cứu theo dõi sổ bộ sinh năm 2022 không thấy liên quan giữa thiếu I-ốt nhẹ với kết cục thai kỳ bất lợi nhờ cơ chế bù trừ của nhau thai [7]. Tuy vậy, phân tích gộp năm 2023 trên 23 nghiên cứu thuần tập gồm 42.269 người cho thấy nồng độ I-ốt niệu từ 150 µg/L trở lên liên quan đến nguy cơ trẻ nhỏ hơn tuổi thai thấp hơn (RR = 0,85), dù mức chênh lệch cân nặng sơ sinh rất nhỏ và các nghiên cứu gốc dễ bị nhiễu [8].
Điều chưa biết về chế độ ăn Địa Trung Hải và rong biển
Các nghiên cứu được cung cấp chưa khảo sát riêng chế độ ăn Địa Trung Hải ở phụ nữ mang thai, nên chưa biết mức độ thiếu hụt cụ thể của nhóm theo thực đơn này. Dữ liệu cũng chưa tách riêng nhóm ăn nhạt nhưng ăn nhiều hải sản để so sánh.
Rong biển không được đề cập trong bất kỳ trích đoạn nghiên cứu nào ở trên. Vì vậy, chưa có bằng chứng từ nguồn tài liệu này về mức độ an toàn, hàm lượng hay liều dùng rong biển thay thế muối I-ốt cho mẹ bầu.
Liều lượng, thời điểm và dạng viên uống bổ sung I-ốt tối ưu cho vùng thiếu nhẹ đến vừa vẫn chưa thống nhất [6]. Tương tác giữa lượng selen ăn vào và nhu cầu I-ốt trên sức khỏe nhau thai cũng cần thêm nghiên cứu khẩu phần [4].
Hiểu lầm thường gặp về ăn lành mạnh, hải sản và bổ sung I-ốt
Ăn càng nhiều rau quả lành mạnh thì càng đủ vi chất là hiểu lầm phổ biến. Nghiên cứu năm 2025 tại Brazil cho thấy thai phụ có chất lượng chế độ ăn cao hơn lại dễ thiếu I-ốt niệu hơn [1].
Nhiều người cũng nghĩ ăn cá thường xuyên sẽ đủ I-ốt cho thai kỳ. Khảo sát tại Cộng hòa Síp năm 2022 không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa giữa lượng cá ăn vào và mức I-ốt niệu hiệu chỉnh theo creatinin ở thai phụ [5].
Ngoài ra, bổ sung càng nhiều I-ốt càng tốt cho trí não thai nhi là quan niệm sai lầm. Nạp quá nhiều I-ốt có thể gây hại cho thai nhi và liên quan đến suy giáp cận lâm sàng ở mẹ [1]. Các tổng quan nhấn mạnh nguy cơ đi theo đường cong chữ U ở cả hai đầu thiếu và thừa [6].
Ai nên thận trọng khi bổ sung I-ốt?
Mẹ bầu có bệnh lý tuyến giáp hoặc nguy cơ bệnh tuyến giáp tự miễn cần thận trọng vì nạp I-ốt cao liên quan đến suy giáp cận lâm sàng [1]. Nhóm ăn kiêng đặc biệt như thuần chay, không sữa, không hải sản hoặc kiêng muối I-ốt có nguy cơ thiếu cao hơn [2].
Phụ nữ lớn tuổi mang thai lần đầu, chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường và ăn nhiều rau quả cũng có thể thuộc nhóm dễ thiếu I-ốt [1]. Mọi mẹ bầu có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ trước khi tự bổ sung.
Gợi ý áp dụng thực tế cho mẹ bầu
Mẹ bầu theo thực đơn giàu rau quả không nên cắt bỏ muối I-ốt, mà duy trì lượng vừa phải trong nấu nướng để hỗ trợ đạt nồng độ I-ốt niệu mong muốn suốt thai kỳ [3]. Có thể dùng sữa trong tam cá nguyệt đầu và ăn trứng với lượng vừa phải trong bữa ăn cân bằng [5].
Nếu muốn dùng thêm viên bổ sung I-ốt hoặc cân nhắc thực phẩm lạ như rong biển, mẹ bầu cần hỏi bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá đúng nhu cầu, tránh tự uống gây dư thừa có hại cho thai nhi [2]. Tóm lại, chế độ ăn lành mạnh giàu rau quả rất tốt nhưng không tự động cung cấp đủ I-ốt, mẹ bầu cần giữ muối I-ốt vừa phải và hỏi ý kiến chuyên môn khi cần bổ sung.
