Nước ép cần tây và các món ăn từ cần tây từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong chế độ ăn uống lành mạnh của nhiều gia đình. Tuy nhiên, không ít người bất ngờ khi nghe đến thông tin cần tây có thể khiến làn da dễ bị bắt nắng, thậm chí kích hoạt các đợt phát ban, bỏng rát hay thâm sạm kéo dài.
Thực tế, lo lắng này xuất phát từ hiện tượng viêm da tiếp xúc ánh sáng thực vật (phytophotodermatitis), một phản ứng da liễu có thật liên quan đến hoạt chất psoralen có trong cần tây [1], [2]. Nguy cơ này chủ yếu xảy ra qua đường tiếp xúc trực tiếp ngoài da kết hợp với ánh nắng mặt trời, trong khi việc ăn uống cần tây lại có mức độ an toàn rất khác biệt so với những lầm tưởng lan truyền [3].
Viêm da tiếp xúc ánh sáng do cần tây là gì?
Viêm da tiếp xúc ánh sáng thực vật là tình trạng bùng phát tổn thương da sau khi da chạm vào các hợp chất gây nhạy cảm ánh sáng có trong thực vật và tiếp xúc với tia cực tím [1]. Tình trạng này được xếp vào nhóm phản ứng da do ánh sáng, chủ yếu bao gồm hai cơ chế là ngộ độc ánh sáng (phototoxicity) hoặc phản ứng dị ứng ánh sáng (photoallergy) [4].
Trong số các loài thực vật gây ra tình trạng này, cần tây được ghi nhận là một trong những tác nhân phổ biến hàng đầu, xếp trước cả các loại quả có múi quen thuộc như chanh, bưởi hay cam [2], [5]. Cần tây thuộc họ hoa tán Apiaceae (trước đây gọi là Umbelliferae), nhóm thực vật được biết đến với hàm lượng furocoumarin dồi dào [6], [5].
Các triệu chứng cấp tính điển hình của bệnh thường bắt đầu xuất hiện sau khoảng 24 đến 48 giờ kể từ khi da tiếp xúc với nhựa cây và ánh nắng mặt trời [6]. Vùng da tổn thương thường xuất hiện các mảng hồng ban có ranh giới rõ ràng, kèm theo bọng nước tương tự như một vết bỏng nắng nghiêm trọng, đôi khi gây đau rát hoặc ngứa ngáy [1], [2], [6].
Sau khi giai đoạn viêm cấp tính thoái lui, vùng da bị ảnh hưởng thường để lại tình trạng tăng sắc tố rõ rệt và kéo dài [1], [6]. Đáng chú ý, ở một số trường hợp, đặc biệt là người có làn da sẫm màu, phản ứng này có thể biểu hiện đơn thuần bằng những vết sạm nám, tăng sắc tố đột ngột mà không hề trải qua đợt viêm đỏ hay bọng nước nhận thấy trước đó [2].
Cơ chế tác động của psoralen lên tế bào da
Để hiểu vì sao cần tây lại có thể làm tăng độ nhạy cảm của da, cần nhìn vào bản chất của các hợp chất furocoumarin, đặc biệt là nhóm psoralen [1], [6]. Furocoumarin trong tự nhiên tồn tại ở dạng cấu trúc thẳng như psoralen (5-MOP, 8-MOP) hoặc cấu trúc góc như angelicin và pimpinellin [6].
Khi chúng ta cắt tỉa hoặc giã nát nhánh cần tây, các phân tử psoralen sẽ bám dính lên lớp thượng bì của da [7]. Ở điều kiện trong nhà hoặc bóng râm, hoạt chất này hoàn toàn vô hại và không tự kích hoạt phản ứng độc hại nào.
Tuy nhiên, khi da có dính psoralen tiếp xúc với tia cực tím, đặc biệt là tia tử ngoại dải A (UVA), các phân tử psoralen sẽ hấp thụ năng lượng ánh sáng [8]. Khi được kích hoạt, chúng liên kết trực tiếp vào cấu trúc DNA của các tế bào biểu mô da [6].
Sự liên kết này làm gián đoạn chu trình phân chia tế bào bình thường và gây tổn thương tế bào da trên diện rộng [6]. Kết quả là da phản ứng bằng hiện tượng viêm đỏ, hoại tử tế bào sừng tạo thành bọng nước, và kích thích các tế bào hắc tố sản sinh lượng lớn melanin dẫn đến những vệt sạm màu tồn tại hàng tháng trời [1], [6].
Bằng chứng từ các chùm ca bệnh tiếp xúc trực tiếp
Mối liên hệ giữa việc tiếp xúc với cần tây tươi và phản ứng độc ánh sáng đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo dịch tễ học thực địa.
Một nghiên cứu dịch tễ học cắt ngang công bố năm 1987 đã điều tra đợt bùng phát viêm da tại chuỗi siêu thị ở Oregon [7]. Các nhà nghiên cứu phát hiện 19 nhân viên siêu thị mắc viêm da tiếp xúc ánh sáng thực vật, và toàn bộ 19 trường hợp này đều tập trung tại một cửa hàng vừa tổ chức đợt khuyến mãi cần tây khiến lượng bán ra tăng gấp 4 lần bình thường [7].
Kết quả phân tích mẫu cần tây thu thập từ cửa hàng bị ảnh hưởng cho thấy nồng độ psoralen tăng cao ở 2 trên 3 mẫu thử [7]. Thí nghiệm sơ bộ ghi nhận hàm lượng psoralen lên tới 25 microgram/cm² bề mặt cắt của cần tây [7]. Các xét nghiệm kích thích trên da bằng bề mặt cắt của mẫu cần tây này đã tái tạo phản ứng ngộ độc ánh sáng [7].
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc với ánh nắng ngoài trời trong ca làm việc và thói quen sử dụng giường tắm nắng nhân tạo là những yếu tố nguy cơ hàng đầu, trong đó người dùng giường tắm nắng có biểu hiện tổn thương da nghiêm trọng nhất [7]. Nguy cơ lâm sàng đến từ sự tương tác phức tạp giữa tần suất cầm nắm cần tây, nhãn hiệu cần tây, lượng bức xạ cực tím và sự gia tăng hàm lượng psoralen do cây chịu căng thẳng môi trường [7].
Một đợt bùng phát khác được ghi nhận vào năm 1994 tại Israel trên 11 công nhân thu hoạch cần tây [8]. Qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các nhà nghiên cứu nhận thấy cần tây thu hoạch ở miền nam nước này có hàm lượng psoralen toàn phần lên tới 84 microgram/g trọng lượng tươi, cao hơn hẳn mức 35 microgram/g ở miền bắc cùng kỳ và mức 26 microgram/g vào vụ mùa năm sau [8].
Vụ mùa thu hoạch muộn được xác định là nguyên nhân khiến hàm lượng psoralen trong cây tăng đột biến bất thường [8]. Bên cạnh đó, những công nhân bị viêm da đều có đặc điểm da sáng màu, làm việc với đôi bàn tay ẩm ướt, không mặc quần áo bảo hộ, trong những ngày thời tiết quang đãng có bức xạ tia cực tím đạt mức tối đa [8].
Uống nước ép hoặc ăn cần tây: Nguy cơ có thật không?
Nhiều người lo lắng rằng việc ăn cần tây sống hoặc uống nước ép cần tây nguyên chất mỗi ngày sẽ khiến toàn bộ cơ thể bị "bắt nắng" và đen sạm từ bên trong. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa đường tiếp xúc qua da và đường tiêu hóa.
Từ lâu, giới khoa học đã đồng thuận rằng các loại rau củ chứa psoralen thường gây viêm da tiếp xúc nhưng không gây viêm da ánh sáng khi đi qua đường tiêu hóa [3]. Dù vậy, mối lo ngại từng dấy lên sau khi xuất hiện một báo cáo ghi nhận tai biến độc ánh sáng ở bệnh nhân ăn 450 gram rễ cần tây [3].
Để làm sáng tỏ vấn đề này, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1993 đã được tiến hành trên những người tình nguyện khỏe mạnh [3]. Các tình nguyện viên được cho tiêu thụ một lượng lớn rễ cần tây, từ 500 gram trở lên trong một lần dùng [3].
Sau đó, các nhà khoa học tiến hành lấy mẫu máu định kỳ để tìm kiếm psoralen và đánh giá độ nhạy cảm ánh sáng của da bằng phương pháp đo liều độc ánh sáng tối thiểu (MPD) [3]. Kết quả cho thấy nồng độ psoralen trong huyết tương hoàn toàn không tồn tại ở tất cả các đối tượng tại mọi thời điểm lấy mẫu [3].
Đồng thời, phương pháp MPD cũng không ghi nhận bất kỳ phản ứng ngộ độc ánh sáng nào trên da [3]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng rễ cần tây dường như không gây nhạy cảm ánh sáng khi hấp thụ qua đường tiêu hóa, ngay cả khi tiêu thụ với số lượng rất lớn [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng đưa ra một lưu ý quan trọng: việc ăn nhiều cần tây có thể làm gia tăng nguy cơ độc tính ánh sáng ở những bệnh nhân đang tiếp nhận liệu pháp PUVA (quang hóa trị liệu phối hợp giữa psoralen và chiếu tia UVA), và kết luận tương tự cũng áp dụng cho các loại rau củ họ hàng như củ cải vàng hay tiểu hồi [3].
Điểm mạnh và hạn chế của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện tại đã xác lập rất vững chắc cơ chế phân tử: psoralen trong cần tây khi hấp thụ tia cực tím sẽ liên kết chéo với DNA tế bào và kích hoạt phản ứng độc ánh sáng [8], [6]. Các nghiên cứu thực địa và chùm ca bệnh lâm sàng đều cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể về nồng độ psoralen trên bề mặt cắt và trong khối lượng tươi của cây, làm rõ nguyên nhân các vụ bùng phát viêm da nghề nghiệp [7], [8].
Tuy vậy, các bằng chứng cũng có những hạn chế nhất định. Đa số các dữ liệu về phản ứng tiếp xúc ngoài da đều đến từ các báo cáo ca bệnh hoặc những đợt bùng phát trên nhóm người tiếp xúc với tần suất đặc biệt cao như công nhân thu hoạch, người bán hàng siêu thị [7], [8], [6].
Đối với đường tiêu hóa, dữ liệu thực nghiệm kiểm chứng nồng độ máu còn hạn chế về quy mô mẫu nghiên cứu [3]. Hơn nữa, hàm lượng psoralen trong cần tây có sự dao động rất lớn tùy thuộc vào điều kiện canh tác, vùng miền, thời điểm thu hoạch muộn hay sớm, và tình trạng sâu bệnh của cây [7], [8]. Do đó, phản ứng thực tế ở từng cá nhân có thể thay đổi tùy thuộc vào lượng nhựa cây tiết ra, cơ địa làn da và cường độ bức xạ cực tím tại thời điểm phơi nhiễm [7], [8].
Những hiểu lầm thường gặp về cần tây và nhạy cảm ánh sáng
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc ăn cần tây với việc da sẽ tự động bắt nắng và xuất hiện đốm nâu. Thực tế sinh lý cho thấy hệ tiêu hóa và quá trình chuyển hóa tại gan đã ngăn chặn psoralen đạt đến nồng độ có hoạt tính trong máu để gây hại cho da ở điều kiện thông thường [3]. Tác nhân chính dẫn đến các vết thâm nám sau khi chế biến cần tây là do nhựa cây dính cục bộ trên da mà người dùng không nhận biết [1], [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ khi cần tây bị giập nát, thối rữa mới chứa độc chất. Nghiên cứu tại siêu thị Oregon chứng minh rằng ngay cả những cây cần tây khỏe mạnh, đạt chuẩn thương mại vẫn có thể chứa hàm lượng psoralen cao và gây viêm da ánh sáng trên diện rộng [7].
Nhiều người cũng nghĩ rằng viêm da tiếp xúc thực vật luôn phải có biểu hiện sưng tấy, đỏ rát dữ dội. Trên thực tế lâm sàng, phản ứng có thể chỉ xuất hiện dưới dạng các dát thâm sạm màu nâu không đau, không ngứa, khiến bệnh nhân và bác sĩ dễ nhầm lẫn với các dạng tăng sắc tố sau viêm thông thường hoặc rám má [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Mặc dù cần tây là thực phẩm bổ dưỡng, một số nhóm người có nguy cơ cao gặp phản ứng bất lợi cần chú ý:
- Người thường xuyên thu hoạch, sơ chế, buôn bán hoặc xử lý cần tây với số lượng lớn như nông dân, công nhân đóng gói, nhân viên siêu thị, đầu bếp và người pha chế đồ uống [7], [8], [6]. Nhóm này có tần suất tiếp xúc trực tiếp với nhựa cây rất cao [7].
- Người có làn da sáng màu, khi làm việc ngoài trời hoặc để da ẩm ướt trong điều kiện nắng gắt, do da sáng màu có xu hướng dễ bắt tia cực tím mạnh hơn [8].
- Những người có thói quen sử dụng giường tắm nắng nhân tạo, vì bức xạ UV nhân tạo kết hợp với psoralen còn sót lại trên da có thể gây ra những tổn thương da nghiêm trọng nhất [7].
- Bệnh nhân đang điều trị bằng liệu pháp quang hóa trị liệu PUVA để chữa các bệnh lý như vảy nến, bạch biến. Việc tiêu thụ lượng lớn cần tây, củ cải vàng hay thì là có thể làm tăng tích lũy độ nhạy cảm ánh sáng ngoài ý muốn [3].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống hằng ngày
Để tận hưởng lợi ích dinh dưỡng của cần tây mà không phải lo ngại về các vết thâm sạm hay tổn thương da, người tiêu dùng nên thực hiện các biện pháp phòng ngừa đơn giản sau:
Khi nhặt rau, cắt tỉa hoặc ép nước cần tây với khối lượng nhiều, nên chủ động đeo găng tay bảo hộ để tránh nhựa cây bám dính vào ngón tay và mu bàn tay [8]. Tránh làm việc với đôi bàn tay ẩm ướt vì độ ẩm có thể làm tăng khả năng phơi nhiễm của da [8].
Nếu chẳng may bị nhựa cần tây bắn lên tay, mặt hoặc quanh miệng, hãy rửa sạch ngay lập tức bằng xà phòng và nước ấm [5]. Tuyệt đối không phơi vùng da vừa dính nước cần tây ra ánh nắng mặt trời gay gắt hoặc đi tắm nắng trong vòng 24 đến 48 giờ sau đó [6], [5].
Về mặt ăn uống, người khỏe mạnh có thể hoàn toàn an tâm sử dụng cần tây trong bữa ăn hoặc uống nước ép với lượng vừa phải mà không sợ bị đen da toàn thân [3]. Tuy nhiên, nếu bạn đang trong quá trình điều trị da liễu bằng tia cực tím nhân tạo hoặc các liệu pháp quang trị liệu, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung nhiều cần tây vào thực đơn [3].
Cần tây hoàn toàn không phải là "kẻ thù" của làn da nếu chúng ta hiểu đúng về hoạt chất psoralen và cơ chế gây độc ánh sáng. Nguy cơ viêm loét hay sạm nám chỉ thực sự xuất hiện khi có sự kết hợp đồng thời giữa việc tiếp xúc trực tiếp với nhựa cây trên da và ánh nắng mặt trời [1], [2]. Bằng việc giữ vệ sinh tay khi sơ chế và bảo vệ da trước tia UV, bạn có thể hoàn toàn yên tâm tận hưởng những giá trị dinh dưỡng tuyệt vời từ loại rau này.
