Nhiều người làm việc văn phòng quan tâm đến chế độ ăn DASH để kiểm soát huyết áp và nâng cao sức khỏe, nhưng lo ngại việc hạn chế một số nhóm thực phẩm có thể dẫn đến thiếu hụt canxi. Mối bận tâm này đặc biệt phổ biến ở những người ít vận động ngoài trời và có thời gian ngồi bàn giấy kéo dài.

Về mặt khoa học, lo ngại chế độ ăn DASH gây thiếu canxi là không có cơ sở xác đáng từ các dữ liệu hiện có. Ngược lại, thực đơn tiêu chuẩn của chế độ ăn DASH được thiết kế để cung cấp lượng khoáng chất dồi dào, đặc biệt là canxi từ các sản phẩm sữa ít béo kết hợp cùng các loại hạt và đậu [1], [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu công bố đến nay chưa thực hiện riêng trên nhóm đối tượng dân văn phòng mà chủ yếu đánh giá trên các nhóm dân cư đa dạng khác [3], [4].

Chế độ ăn DASH cung cấp canxi như thế nào?

Thực đơn can thiệp ban đầu của chế độ ăn DASH đặt trọng tâm vào việc kết hợp từ 8 đến 10 khẩu phần rau quả cùng 3 khẩu phần thực phẩm từ sữa ít béo mỗi ngày [2]. Các sản phẩm từ sữa trong mô hình này được xác định là nguồn cung cấp canxi chủ lực cho cơ thể [1].

Bên cạnh sữa, chế độ ăn này bổ sung thêm các loại hạt và đậu, vốn là nguồn cung cấp magie và các khoáng chất quan trọng khác [1]. Sự kết hợp giữa sữa ít béo, rau quả, đậu và ngũ cốc nguyên hạt giúp cung cấp đồng thời canxi, kali, magie và chất xơ, hỗ trợ cải thiện chuyển hóa chung của cơ thể [5].

Canxi trong chế độ ăn DASH hoạt động ra sao?

Canxi hấp thu từ chế độ ăn giàu sữa ít béo mang lại nhiều tác động sinh học tích cực lên hệ tim mạch và chuyển hóa [5]. Hoạt chất này tham gia điều hòa hormone điều hòa canxi (calcitrophic hormones), liên kết với axit mật làm tăng bài tiết chất béo qua phân và hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin [5].

Ngoài ra, chế độ ăn DASH làm giảm đáng kể tải lượng axit nội sinh trong khẩu phần (-25,5 mEq/ngày so với mức 50-75 mEq/ngày ở chế độ ăn thông thường) [1], [6]. Mức tải axit thấp cùng lượng khoáng dồi dào giúp bảo vệ chức năng thận và làm tăng bài xuất citrate và thể tích nước tiểu [1], [4], [6]. Nghiên cứu trên 3.426 người cho thấy dù bài tiết canxi niệu tăng nhẹ từ 3% đến 12% ở nhóm tuân thủ DASH cao nhất, nguy cơ tạo sỏi thận không tăng mà còn giảm nhờ thể tích nước tiểu tăng từ 16% đến 32% và citrate niệu tăng từ 11% đến 16% [4].

Các nghiên cứu trên người ghi nhận điều gì?

Một tổng quan năm 2000 về các thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng việc bổ sung đầy đủ sản phẩm từ sữa giúp kiểm soát huyết áp hiệu quả, giải quyết các mâu thuẫn trước đó về vai trò của canxi [7].

Tại khu vực châu Á, một nghiên cứu theo dõi từ năm 1989 đến 2002 trên 1.420 và 2.061 người trưởng thành tại Đài Loan cho thấy lượng tiêu thụ sữa (p = 0,020) và canxi (p = 0,001) có mối liên quan nghịch đồng nhất với mức tăng huyết áp tâm thu theo tuổi [3]. Lượng canxi trong chế độ ăn cũng cho thấy xu hướng liên quan đến giảm nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ (p = 0,051) [3].

Đối với phụ nữ cho con bú, nghiên cứu năm 2023 trên 350 bà mẹ (với 700 mẫu sữa mẹ) ghi nhận nhóm tuân thủ chế độ ăn DASH cao nhất có nồng độ canxi trong sữa mẹ cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm tuân thủ thấp nhất [8].

Trở ngại từ chứng bất dung nạp lactose

Mặc dù chế độ ăn DASH giàu canxi, nhiều người châu Á gặp khó khăn khi dung nạp sữa do thiếu hụt men lactase [2]. Dữ liệu cho thấy mức tiêu thụ canxi trung bình ở nhóm người gốc Á, gốc Phi và gốc Tây Ban Nha thường chỉ đạt khoảng 600 đến 700 mg/ngày, thấp hơn mức khuyến nghị và có thể dẫn đến nguy cơ loãng xương hoặc tăng huyết áp [2].

Tuy vậy, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi đã chứng minh rằng người kém tiêu hóa lactose vẫn có thể áp dụng chế độ ăn giàu sản phẩm từ sữa thông qua các biện pháp đơn giản như chia nhỏ lượng dùng hoặc uống sữa cùng bữa ăn để đạt khuyến nghị canxi [2].

Điều chưa biết từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu cung cấp chưa trả lời được những câu hỏi sau:

  • Chưa có dữ liệu nghiên cứu riêng biệt trên nhóm dân văn phòng áp dụng DASH (đặc thù ít tiếp xúc ánh nắng, ngồi nhiều và nguy cơ thiếu vitamin D kèm theo).
  • Chưa có thử nghiệm so sánh lượng canxi thực tế giữa việc dùng sữa ít béo với việc thay thế hoàn toàn bằng canxi thực vật trong mô hình DASH đối với sức khỏe xương dài hạn.
  • Tác động của các dạng canxi bổ sung dạng viên uống đối với người áp dụng DASH chưa được nêu rõ trong các tài liệu này.

Ai nên thận trọng?

  • Người mắc chứng bất dung nạp lactose nặng: Cần điều chỉnh từ từ hoặc chia nhỏ khẩu phần sữa ít béo trong bữa ăn thay vì uống lượng lớn cùng lúc để tránh rối loạn tiêu hóa [2].
  • Người có bệnh lý thận mạn tính: Mặc dù DASH liên quan đến việc giảm nguy cơ suy thận ở người bình thường [1], lượng protein và khoáng chất cần được bác sĩ chuyên khoa điều chỉnh cụ thể.
  • Người có cơ địa tăng canxi niệu hoặc tiền sử sỏi thận: Cần theo dõi lượng canxi và lượng dịch bài xuất hàng ngày theo hướng dẫn y tế [4].

Gợi ý áp dụng thực tế để đảm bảo canxi

Để đạt lượng canxi tối ưu khi theo đuổi DASH mà không lo thiếu hụt:

  • Phân bổ khẩu phần sữa ít béo: Duy trì mục tiêu khoảng 3 khẩu phần mỗi ngày từ sữa tách béo hoặc sữa chua ít béo, nên dùng kèm trong bữa ăn chính để tăng dung nạp [2].
  • Tăng cường các nguồn thực vật: Bổ sung hạt và các loại đậu vào thực đơn để nhận thêm canxi và magie thực vật [1], [5].
  • Uống đủ nước: Đảm bảo lượng nước tương đương thể tích nước tiểu tăng thêm nhằm bảo vệ hệ bài tiết và thận [4], [6].

Chế độ ăn DASH không gây thiếu canxi mà ngược lại cung cấp đầy đủ khoáng chất này thông qua sữa ít béo và các loại đậu hạt. Dân văn phòng muốn áp dụng cần lưu ý dung nạp lactose hợp lý và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng khi có bệnh lý nền.