Rạn da thai kỳ là nỗi bận tâm của hầu hết phụ nữ khi bước vào giai đoạn mang thai. Trong các hội nhóm mẹ và bé, bơ hạt mỡ (shea butter) thường xuyên được ca ngợi như "thần dược" tự nhiên giúp ngăn ngừa rạn da an toàn, lành tính.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên cơ sở y khoa thực tế là: Bôi bơ hạt mỡ không có tác dụng đảm bảo ngăn chặn vết rạn hình thành. Dù nguyên liệu này có đặc tính dưỡng ẩm tốt, các bằng chứng khoa học cho thấy bơ hạt mỡ chỉ giúp da mềm mại và hỗ trợ củng cố cấu trúc mô da, chứ không thể loại bỏ nguy cơ rạn nứt vốn chịu chi phối mạnh mẽ từ cơ địa và di truyền.
Bơ hạt mỡ tác động thế nào lên da?
Vết rạn thai kỳ thực chất là những tổn thương dạng sẹo teo tuyến tính xuất hiện ở mô liên kết dưới da do tình trạng kéo căng nhanh và biến đổi nội tiết tố [1]. Các báo cáo y học ghi nhận rạn da thai kỳ là dạng biến đổi mô liên kết phổ biến nhất trong thời gian mang thai [2]. Tỷ lệ phụ nữ gặp phải tình trạng này rất cao, dao động từ 50% đến 90% [2], hoặc 55% đến 90% [1].
Bơ hạt mỡ thường được sử dụng trong các công thức dưỡng da nhờ giàu các acid béo và chất chống oxy hóa tự nhiên. Một bài tổng quan y khoa năm 2022 chỉ ra rằng sản phẩm chứa hoạt chất bơ hạt mỡ kết hợp bơ ca cao có khả năng củng cố cấu trúc da bằng cách thúc đẩy gia tăng mức độ collagen [3]. Sự cải thiện này hỗ trợ làm giảm sự xuất hiện của các vết rạn đỏ (striae rubra) và rạn trắng (striae albae) [3]. Ngoài ra, việc bôi dưỡng ẩm giúp duy trì độ đàn hồi của biểu bì và tái cấp nước cho làn da [3].
Dù vậy, lớp biểu bì chỉ là bề mặt ngoài cùng, trong khi tổn thương của rạn da nằm sâu ở lớp hạ bì nơi collagen và sợi elastin bị đứt gãy. Việc bôi bơ hạt mỡ đơn thuần chỉ hỗ trợ tăng cường độ ẩm, không thể ngăn chặn hoàn toàn tác động cơ học kéo giãn quá mức của thai kỳ.
Nghiên cứu khoa học nói gì về bơ hạt mỡ và các loại kem ngừa rạn?
Rất nhiều thai phụ tìm đến các chế phẩm bôi ngoài da nhằm mục đích phòng tránh rạn. Một nghiên cứu mô tả cắt ngang công bố năm 2016 trên 753 phụ nữ từ tuần thai 36 trở lên cho thấy có đến 78,2% (589 người) đã dùng một sản phẩm bôi ngoài da để phòng hoặc giảm vết rạn [2]. Đáng chú ý, hơn một phần ba (36,5%) từng dùng từ hai sản phẩm trở lên, với Bio-oil là sản phẩm phổ biến nhất (60,9%), nhưng nghiên cứu cũng kết luận hiện vẫn rất thiếu bằng chứng chất lượng cao về tính hiệu quả của các sản phẩm này [2]. Tâm lý này phổ biến đến mức một nghiên cứu định tính năm 2020 trên 15 phụ nữ mang thai con so chỉ ra rằng, nỗi lo bị phân vào nhóm đối chứng không được can thiệp bôi dưỡng ẩm là rào cản lớn khiến họ ngần ngại tham gia các thử nghiệm lâm sàng [4].
Khi nhìn vào các thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt, kết quả không mấy khả quan cho những lời quảng cáo thổi phồng:
Đánh giá từ các thử nghiệm lâm sàng gộp: Nghiên cứu tổng quan năm 2022 đề cập đến sáu thử nghiệm lâm sàng trên tổng số 800 phụ nữ mang thai [3]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ phát triển vết rạn giữa những người bôi chế phẩm có hoạt chất so với người dùng giả dược hoặc không can thiệp [3]. Báo cáo của Ud-Din, McGeorge và Bayat cũng ghi nhận chỉ có khoảng 11 nghiên cứu khảo sát hiệu quả của các chế phẩm bôi ngoài da trị rạn, dẫn đến kết luận chung là thiếu hụt bằng chứng lâm sàng xác thực cho từng công thức [3].
Nghiên cứu về sản phẩm bơ hạt mỡ: Nghiên cứu tổng quan năm 2022 ghi nhận các thử nghiệm về loại kem chứa bơ hạt mỡ và bơ ca cao cho kết quả chấp nhận được trong việc củng cố da và giảm biểu hiện rạn đỏ, rạn trắng, nhưng các nghiên cứu cụ thể này hiện vẫn chưa được công bố chính thức [3]. Do đó, hiệu lực thực sự của riêng bơ hạt mỡ vẫn chưa có đủ dữ liệu độc lập để khẳng định.
Nghiên cứu quan sát thực tế: Một nghiên cứu tiến cứu năm 2016 trên 211 sản phụ sinh con đầu lòng ghi nhận 75,4% bị rạn da [5]. Đáng chú ý, việc sử dụng các loại dầu phòng ngừa hoặc thuốc bôi, lượng nước uống hàng ngày hay loại da đều không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa trong việc dự đoán hay ngăn ngừa rạn da [5].
Các thành phần khác: Một số thử nghiệm ghi nhận hoạt chất khác mang lại tín hiệu tốt hơn bơ hạt mỡ. Chiết xuất rau má (Centella asiatica) cho thấy cải thiện đáng kể độ đàn hồi và giảm tới 60% sự hiện diện của vết rạn [3]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi năm 2013 kiểm tra loại kem chứa hydroxyprolisilane-C, dầu tầm xuân, Centella asiatica và vitamin E cho thấy tỷ lệ rạn mới ở người chưa từng bị rạn thấp hơn giả dược (5,6% so với 35%), đồng thời ngăn chặn mức độ nghiêm trọng gia tăng [6]. Tổng quan Cochrane năm 2000 gồm 1 thử nghiệm trên 100 phụ nữ cũng cho thấy kem chứa Centella asiatica, alpha tocopherol và dịch thủy phân collagen-elastin giảm nguy cơ rạn ở người có tiền sử rạn da, nhưng không có bằng chứng lợi ích cho số đông [7]. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận acid hyaluronic, mát-xa hàng ngày có tiềm năng, trong khi điều trị vết rạn cũ bằng laser hoặc tretinoin bôi ngoài cho thấy mức độ cải thiện từ 47% đến 75% [1].
Những yếu tố thực sự quyết định việc bạn có bị rạn da hay không
Khoa học chứng minh vết rạn da chịu ảnh hưởng từ các yếu tố sinh học bên trong cơ thể nhiều hơn bất kỳ loại mỹ phẩm bôi ngoài nào.
Nghiên cứu năm 2015 trên 299 phụ nữ chỉ ra 71,2% bị rạn da thai kỳ và xác định 4 yếu tố dự báo độc lập: tiền sử gia đình bị rạn da, chỉ số khối cơ thể (BMI) trước mang thai, tình trạng không mắc bệnh mãn tính và cân nặng của trẻ sơ sinh khi chào đời [8]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận nếu đã có sẵn vết rạn ở ngực thì nguy cơ rạn da thai kỳ tăng vọt lên 71,4% so với 28,6% ở người không có [8].
Nghiên cứu tổng quan năm 2016 và nghiên cứu tiến cứu năm 2016 củng cố thêm rằng độ tuổi mang thai trẻ, tiền sử gia đình, tăng cân nhiều trước sinh và cân nặng thai nhi là những nguy cơ hàng đầu dẫn đến rạn da [1], [5]. Điều này giải thích tại sao nhiều người bôi bơ hạt mỡ đều đặn từ tháng đầu tiên vẫn rạn, trong khi người không bôi gì lại có làn da nguyên vẹn.
Những hiểu lầm thường gặp
Cứ bôi bơ hạt mỡ là ngăn ngừa rạn hoàn toàn: Đây là hiểu lầm lớn nhất. Bơ hạt mỡ không thể thay đổi yếu tố gene di truyền hay ngăn các mô liên kết bị kéo giãn cơ học khi bụng bầu lớn nhanh [8], [1].
Dầu thực vật và kem bôi đắt tiền chắc chắn có tác dụng bảo vệ: Khảo sát cho thấy phần lớn phụ nữ tin dùng dầu hoặc kem bôi, song các phân tích đối chứng cho thấy tỷ lệ rạn ở nhóm dùng hoạt chất và nhóm giả dược/không dùng thường không có sự khác biệt rõ rệt [3], [2], [5].
Uống nhiều nước sẽ hết rạn: Uống nước rất tốt cho cơ thể, nhưng nghiên cứu năm 2016 đã chứng minh lượng nước uống hàng ngày không phải là yếu tố giúp ngăn chặn rạn da thai kỳ [5].
Ai nên thận trọng khi dùng bơ hạt mỡ?
Mặc dù bơ hạt mỡ là nguyên liệu tự nhiên có độ an toàn cao, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng:
- Người có cơ địa dị ứng với hạt hoặc mẫn cảm với thành phần của cây hạt mỡ (shea tree). Trước khi thoa diện rộng lên bụng hoặc ngực, cần bôi thử một lượng nhỏ ở vùng cẳng tay trong 24 giờ.
- Người có làn da quá nhiều dầu, dễ bùng phát mụn ngực hoặc mụn lưng, do kết cấu đặc quánh của bơ hạt mỡ có thể gây bít tắc lỗ chân lông.
- Thai phụ có vấn đề da liễu bệnh lý, viêm da tiếp xúc hoặc đang sử dụng các loại thuốc bôi điều trị ngoài da cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thêm sản phẩm dưỡng thể.
Cách chăm sóc da thực tế khi mang thai
Dù không thể ngăn rạn tuyệt đối, việc duy trì làn da ẩm mịn vẫn giúp giảm bớt cảm giác căng tức ngứa ngáy khó chịu ở vùng bụng bầu:
- Thời điểm sử dụng: Có thể bắt đầu dưỡng ẩm từ tam cá nguyệt thứ hai, thoa sau khi tắm lúc da còn hơi ẩm để khóa nước hiệu quả nhất.
- Cách thoa: Lấy một lượng nhỏ bơ hạt mỡ, xoa đều trong lòng bàn tay để nhiệt độ cơ thể làm tan chảy, sau đó mát-xa nhẹ nhàng theo chuyển động tròn trên bụng, đùi và ngực [1].
- Kiểm soát tăng cân: Vì cân nặng mẹ trước sinh và cân nặng thai nhi là yếu tố nguy cơ dẫn tới rạn [1], thai phụ nên duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa, tránh tăng cân quá đột ngột.
Nhìn chung, bơ hạt mỡ là sản phẩm dưỡng ẩm lành tính giúp da mềm mại và hỗ trợ collagen, nhưng không phải là tấm lá chắn ngăn rạn da kỳ diệu [3]. Hãy nhìn nhận bơ hạt mỡ như một bước chăm sóc làm dịu làn da thay vì kỳ vọng xóa bỏ hoàn toàn nguy cơ rạn vốn do cơ địa và di truyền định đoạt.
