Nhiều người truyền tai nhau mẹo tán bột cương tằm trộn sữa chua đắp mặt trị nám. Phương pháp này tiềm ẩn rủi ro lớn cho hàng rào bảo vệ da.

Bạch cương tằm là xác tằm vôi chết do nhiễm nấm ký sinh. Việc tự chế mặt nạ bôi lên mặt không mang lại hiệu quả trị nám như lời đồn. Ngược lại, da mặt đối mặt nguy cơ viêm da tiếp xúc và dị ứng nặng.

Cương tằm dưới góc nhìn khoa học

Bạch cương tằm hình thành khi ấu trùng tằm bị nhiễm vi nấm gây bệnh Beauveria bassiana [4, 6]. Quá trình này tạo nên một thực thể chứa nhiều hoạt chất sinh học đặc thù [4, 6].

Trong y học cổ truyền, vị thuốc này từng được dùng trị co giật, đột quỵ [4, 6]. Gần đây, trào lưu làm đẹp tự nhiên đẩy cương tằm thành nguyên liệu dưỡng trắng da. Người dùng tin rằng bột cương tằm có thể tẩy sạch chân nám cứng đầu.

Tuy nhiên, cơ chế tác động của dược liệu này trên da không đơn giản như việc đắp một lớp bột thô. Hàng loạt phản ứng sinh hóa của nấm ký sinh tác động trực tiếp lên cấu trúc tế bào khi tiếp xúc.

Khả năng ức chế tyrosinase trong phòng thí nghiệm

Nám da và tàn nhang xuất hiện do enzyme tyrosinase kích thích sản sinh hắc sắc tố melanin quá mức [1]. Để trị nám, các nhà khoa học tìm kiếm hoạt chất ngăn chặn enzyme này hoạt động.

Một nghiên cứu năm 2014 phát hiện chủng nấm Beauveria bassiana CS1029 tiết ra hoạt chất dhFAME [1]. Thử nghiệm đĩa giấy khuếch tán trên vi khuẩn Streptomyces bikiniensis cho thấy chất này ức chế sinh melanin ở nồng độ từ 25 đến 100 mcg/mL [1]. Thử nghiệm ống nghiệm xác nhận dhFAME ức chế mạnh hoạt động của enzyme tyrosinase theo mức độ phụ thuộc liều lượng [1].

Năm 2014, một nghiên cứu khác đánh giá độc tính quang học của chất dhFAME từ chủng Beauveria bassiana KACC46831 [2]. Kết quả thử nghiệm trên tế bào 3T3 và thử nghiệm thực tế cho thấy chất tinh khiết này không gây độc tính ánh sáng dưới tia UV [2]. Hợp chất đơn lẻ này được đánh giá có tiềm năng làm thành phần mỹ phẩm [2].

Tuy nhiên, các kết quả trên chỉ ghi nhận trên hoạt chất dhFAME đã được tinh chế, cô lập trong phòng thí nghiệm [1, 7]. Bột cương tằm thô hoàn toàn khác biệt so với phân tử đơn chất tinh khiết này.

Nguy cơ viêm da tiếp xúc từ dị nguyên nấm

Trái ngược với tiềm năng của hoạt chất tinh chế, bột cương tằm nguyên bản chứa đầy mối nguy cho làn da. Bản chất vị thuốc này là xác tằm phủ đầy sợi nấm và bào tử Beauveria bassiana [4, 6].

Nghiên cứu dị ứng năm 2005 chỉ ra nấm Beauveria bassiana chứa nhiều loại protein kích hoạt kháng thể IgE ở người [3]. Thử nghiệm tiêm trong da trên người tình nguyện gây ra các phản ứng dị ứng rõ rệt [3]. Nghiên cứu xác định một protein gây dị ứng đặc hiệu của loài nấm này có khối lượng phân tử khoảng 35 kDa [3].

Chưa dừng lại ở đó, nấm Beauveria bassiana còn sản sinh enzyme chitinase GH18 (như BbChi3250) [4]. Loại men này phối hợp cùng protease phá vỡ cấu trúc vỏ cutin của tằm [4].

Khi đắp trực tiếp bột cương tằm lên mặt, các dị nguyên nấm lập tức tiếp xúc biểu bì [3]. Da dễ bị ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ, phù nề và bùng phát viêm da tiếp xúc dị ứng. Lớp hàng rào bảo vệ da bị tổn thương khiến tình trạng nám càng trầm trọng hơn.

Giới hạn giữa ống nghiệm và thực tế bôi thoa

Dữ liệu khoa học về khả năng làm sáng da của vi nấm Beauveria bassiana còn rất nhiều hạn chế:

  • Thiết kế thí nghiệm: Các nghiên cứu ức chế tyrosinase chỉ thực hiện in vitro (trong ống nghiệm) hoặc trên mô hình vi sinh vật [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào bôi bột cương tằm trên da người để trị nám.
  • Bản chất mẫu phẩm: Hoạt chất ức chế tyrosinase dhFAME là dịch tiết tinh chế [1, 7]. Bột cương tằm thô không thể tương đương với chất chiết xuất đạt chuẩn này.
  • Độ thẩm thấu: Phân tử thô từ xác tằm không thể vượt qua lớp sừng để đến đúng tế bào sắc tố melanocyte.

Việc đánh đồng dịch chiết thí nghiệm với việc đắp bột thô là một sai lầm phổ biến.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cương tằm làm đẹp

Nhiều người lầm tưởng "dược liệu tự nhiên thì luôn an toàn, không có hóa chất". Thực tế, độc tố sinh học và dị nguyên tự nhiên từ nấm mốc gây kích ứng không kém các hóa chất công nghiệp [3].

Một số người thấy da mịn hơn sau vài lần đắp do enzyme của nấm bào mòn nhẹ lớp tế bào sừng ngoài cùng [4]. Lớp da non lộ ra tạo cảm giác trắng ảo tạm thời. Khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, vùng da mỏng yếu này sẽ tăng sắc tố sau viêm, khiến vết nám đen đậm và lan rộng hơn.

Tuyệt đối không dùng bột cương tằm đắp lên các vết thương hở hoặc vùng da đang mụn viêm. Bào tử nấm và dị nguyên protein có thể xâm nhập sâu gây nhiễm trùng [3].

Ai cần tuyệt đối tránh xa mặt nạ cương tằm?

Những đối tượng sau không được tự ý đắp bột tằm vôi lên mặt:

  • Người có cơ địa dị ứng thời tiết, hen suyễn hoặc dị ứng nấm mốc [3].
  • Người có làn da nhạy cảm, da đang điều trị mụn, peel da hoặc laser.
  • Bệnh nhân viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc, hàng rào bảo vệ da bị tổn thương.
  • Người bị nám mảng diện rộng, nám chân sâu cần can thiệp y khoa chuẩn quy trình.

Khi xuất hiện dấu hiệu đỏ rát, châm chích, nổi mụn nước sau khi bôi chế phẩm từ cương tằm, cần rửa sạch ngay lập tức. Nếu phản ứng viêm tiếp diễn, người bệnh phải đến gặp bác sĩ da liễu để được xử trí y tế.

Hướng dẫn chăm sóc và trị nám an toàn

Để xử lý nám da an toàn và hiệu quả, hãy áp dụng các nguyên tắc khoa học:

  • Chống nắng nghiêm ngặt: Tia UV là nguyên nhân hàng đầu kích thích sắc tố [1]. Cần thoa kem chống nắng phổ rộng mỗi ngày, đội mũ rộng vành khi ra ngoài trời.
  • Hoạt chất chuẩn y khoa: Lựa chọn các sản phẩm chứa hoạt chất trị nám đã được kiểm chứng lâm sàng rõ ràng (như vitamin C, azelaic acid, arbutin, niacinamide).
  • Khám chuyên khoa: Trực tiếp thăm khám bác sĩ da liễu để xác định đúng loại nám (nông, sâu hay hỗn hợp) trước khi can thiệp.

Không tự ý mua các loại bột tằm thô bán trôi nổi trên mạng xã hội để chế mặt nạ tại nhà.

Lời kết

Khả năng ức chế enzyme tyrosinase từ vi nấm trên cương tằm mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm hoạt chất tinh chế trong phòng thí nghiệm [1, 7]. Đắp mặt nạ bột cương tằm thô tiềm ẩn nguy cơ cao gây viêm da tiếp xúc do các dị nguyên nấm tự nhiên [3]. Hãy lựa chọn các phương pháp chăm sóc da dựa trên bằng chứng y học vững chắc thay vì mạo hiểm với những lời đồn thiếu cơ sở.