Nhiều người biết bơ hạt mỡ như một chất dưỡng ẩm tự nhiên cho da khô, nứt nẻ và làm mềm tóc. Nhưng ít ai biết rằng loại chất béo này còn chứa hàm lượng lớn hợp chất thực vật có khả năng kháng viêm mạnh mẽ.

Các nghiên cứu khoa học xác nhận phân đoạn không xà phòng hóa trong bơ hạt mỡ rất giàu dẫn xuất triterpene [1], [2]. Nhóm chất này mang hoạt tính sinh học rõ rệt trong việc ức chế phản ứng viêm cấp tính và mạn tính trên mô hình tế bào và động vật thí nghiệm [3], [2].

Triterpene trong bơ hạt mỡ hoạt động thế nào?

Bơ hạt mỡ có nguồn gốc từ hạt cây Vitellaria paradoxa, phân bố chủ yếu ở vùng xavan Tây Phi [1]. Chất béo này chứa hai phần chính gồm olein, stearin cùng các hợp chất không xà phòng hóa [1]. Phân đoạn không xà phòng hóa tập trung các dẫn xuất triterpene dạng tự do, este axetat và este cinnamat [1], [2].

Khi mô cơ thể bị kích ứng bởi độc tố vi khuẩn hoặc chấn thương, các tế bào miễn dịch như đại thực bào sẽ kích hoạt con đường tín hiệu gây viêm. Tế bào tăng cường biểu hiện các enzyme tạo chất trung gian như nitric oxide (thông qua con đường iNOS) và prostaglandin (thông qua COX-2) nhằm phản ứng lại tổn thương. Chiết xuất methanolic từ bơ hạt mỡ có khả năng điều hòa phản ứng viêm thông qua việc can thiệp vào các chuỗi tín hiệu nội bào này [1].

Bên cạnh đó, các dẫn xuất triterpene tự nhiên có cơ chế điều hòa phản ứng viêm hoàn toàn khác biệt so với các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) thông thường [4]. Chúng không gây tác dụng phụ bào mòn hay loét dạ dày trên động vật thí nghiệm [4]. Điều này mở ra hướng tiếp cận lành tính hơn cho cơ thể khi xử lý các phản ứng viêm nhẹ tại chỗ hoặc trong khớp [3], [4].

Bằng chứng ức chế phản ứng viêm từ ống nghiệm

Các thí nghiệm in vitro trên tế bào nuôi cấy đã làm sáng tỏ khả năng can thiệp trực tiếp của các phân tử triterpene vào chất chỉ thị viêm.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2021, các nhà khoa học đã phân lập 10 hợp chất triterpene từ vỏ cây bơ hạt mỡ, trong đó có cả dạng cồn tự do lẫn dẫn xuất este cinnamat [1]. Nhóm nghiên cứu thử nghiệm các chất này trên dòng tế bào đại thực bào chuột J774 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) từ vi khuẩn [1]. Kết quả ghi nhận lupeol cinnamat và axit betulinic thể hiện tác dụng rõ rệt trong việc làm giảm nồng độ nitrite sinh ra sau kích thích viêm [1]. Việc giảm tích tụ nitrite phản ánh sự ức chế tạo thành nitric oxide, vốn là sản phẩm do enzyme iNOS xúc tác trong quá trình viêm đại thực bào.

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2017 cũng cho thấy axit ursolic - một triterpenic acid chính từ chiết xuất lá cây bơ hạt mỡ (chiếm 21%) - có khả năng phối hợp cùng kháng sinh làm giảm lượng cytokine gây viêm IL-1beta trên chuột bị nhiễm trùng mô dưới da [5]. Ngoài ra, các hợp chất glycoside triterpene nhóm oleanane phân lập từ nhân hạt bơ cũng ức chế hiệu quả quá trình kích hoạt kháng nguyên sớm của virus Epstein-Barr do chất thúc đẩy viêm TPA kích thích [6].

Dù vậy, các thử nghiệm in vitro này mới giới hạn trên nuôi cấy tế bào đơn lẻ và mô hình vi sinh vật [5], [1], [6]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa phức tạp hơn rất nhiều, đòi hỏi các đánh giá thực nghiệm trực tiếp trên mô sống.

Hiệu quả giảm sưng phù và thoái hóa khớp trên động vật

Các thử nghiệm trên chuột thí nghiệm tiếp tục củng cố khả năng dập tắt ổ viêm của triterpene trong bơ hạt mỡ đối với cả viêm da cấp và viêm khớp mạn.

Nghiên cứu công bố năm 2010 đã phân lập 4 este axetat gồm alpha-amyrin axetat, beta-amyrin axetat, lupeol axetat, butyrospermol axetat và 4 este cinnamat từ mỡ hạt bơ chiết bằng n-hexane [2]. Khi thử nghiệm bôi ngoài tai chuột bị viêm cấp tính do chất TPA gây ra với liều 1 microgam/tai, toàn bộ 8 dẫn xuất này đều cho thấy hoạt tính ức chế viêm rõ rệt với giá trị ID50 dao động từ 0,15 đến 0,75 micromol/tai [2]. Hợp chất lupeol cinnamat đạt hiệu lực mạnh nhất với ID50 là 0,15 micromol/tai [2].

Khi tiến hành thử nghiệm toàn thân, hợp chất lupeol cinnamat ở liều 10 mg/kg làm giảm hiện tượng phù bàn chân chuột do carrageenan gây ra, đạt tỷ lệ ức chế viêm lần lượt là 35,4% sau 1 giờ; 41,5% sau 3 giờ và 45,5% sau 5 giờ [2]. Ngoài ra, chất này còn ức chế sự phát triển của khối u da trong mô hình gây ung thư hai giai đoạn [2].

Ở mô hình bệnh mạn tính, một nghiên cứu năm 2016 đã đánh giá tác động của tinh chất triterpene dầu hạt mỡ (chứa trên 50% triterpene) trên chuột cống đực chủng Wistar bị thoái hóa khớp gối nhân tạo [3]. Các nhà khoa học cho chuột uống tinh chất này liên tục hàng ngày trong 12 tuần với ba mức liều: 111,6 mg/kg, 223,2 mg/kg và 446,4 mg/kg [3]. Kết quả kiểm tra mô học và điểm số OARSI cho thấy tinh chất bơ hạt mỡ làm giảm phù nề khớp gối, điều chỉnh khả năng chịu lực của chi sau, đồng thời ngăn ngừa tình trạng mất chất nền sụn và thoái hóa khớp [3].

Thêm vào đó, nghiên cứu so sánh năm 2001 trên chuột cống bị viêm khớp bổ trợ cho thấy hoạt chất lupeol làm giảm sưng phù chân 39%, lupeol linoleate giảm 58%, tương đương hoặc vượt trội so với thuốc indomethacin (giảm 35%) mà hoàn toàn không gây tổn thương hay loét niêm mạc dạ dày [4].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất ấn tượng, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các nghiên cứu này. Hầu hết các thử nghiệm hiệu lực cao đều sử dụng các dạng este triterpene tinh khiết được phân lập chi tiết, hoặc dùng tinh chất cô đặc nồng độ cao (trên 50% triterpene) [3], [2]. Bơ hạt mỡ thô tự nhiên chứa hỗn hợp nhiều thành phần chất béo khác nhau, do đó nồng độ hoạt chất khi sử dụng thông thường sẽ thấp hơn các mẫu chiết tách trong phòng thí nghiệm.

Đồng thời, toàn bộ dữ liệu định lượng về khả năng bảo vệ sụn và giảm viêm sưng toàn thân hiện mới chỉ dừng lại ở chuột cống và chuột nhắt [3], [2], [4]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người được thiết kế đối chứng nhằm xác nhận liều lượng bơ hạt mỡ cần thiết để đạt hiệu quả tương tự khi dùng đường uống hay đường bôi ngoài da. Do đó, bơ hạt mỡ không thể thay thế phác đồ điều trị thoái hóa khớp hay thuốc kháng viêm chuyên biệt do bác sĩ chỉ định.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bơ hạt mỡ

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn bơ hạt mỡ là có thể trị dứt điểm các bệnh xương khớp hoặc viêm da cơ địa. Đây là quan niệm sai lầm vì bơ hạt mỡ chủ yếu là chất béo tự nhiên, chỉ đóng vai trò hỗ trợ làm dịu mô sưng và dưỡng ẩm hàng rào biểu bì [1], [3]. Nó không phải là thuốc kháng sinh hay thuốc giảm đau tác dụng tức thì.

Hiểu lầm thứ hai là mọi loại bơ hạt mỡ trên thị trường đều có tác dụng kháng viêm như nhau. Bơ hạt mỡ trải qua quá trình tinh chế ở nhiệt độ cao, tẩy màu hoặc khử mùi bằng hóa chất có thể làm hao hụt đáng kể phần không xà phòng hóa - nơi chứa các triterpene quý giá [1], [2]. Loại bơ ép lạnh nguyên chất thường giữ được hàm lượng este cinnamat và axetat triterpene tối ưu hơn.

Nhiều người cũng nghĩ rằng bôi bơ hạt mỡ càng dày lên vết thương hở thì càng nhanh lành sẹo. Thực tế, bơ hạt mỡ tạo một lớp màng ngăn thoát nước trên da; việc bôi một lượng quá dày lên vùng da tổn thương ướt dịch có thể gây bít tắc lỗ chân lông, tạo điều kiện cho vi khuẩn kỵ khí phát triển thay vì phát huy khả năng kháng khuẩn gián tiếp [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù bơ hạt mỡ được coi là tương đối lành tính trong thực phẩm và mỹ phẩm, một số đối tượng vẫn cần cẩn trọng. Người có tiền sử dị ứng nghiêm trọng với các loại hạt cây (tree nuts) cần thử phản ứng trên một vùng da nhỏ ở cổ tay trước khi thoa diện rộng. Dù lượng protein dị ứng trong mỡ hạt thường rất thấp sau quá trình chế biến ép béo, nguy cơ phản ứng quá mẫn vẫn có thể xảy ra ở cơ địa đặc biệt nhạy cảm.

Những người đang bị mụn trứng cá mủ, viêm da tiết bã nhờn thể nặng hoặc da đổ nhiều dầu không nên bôi các sản phẩm bơ hạt mỡ đậm đặc trực tiếp lên vùng mặt. Tỷ lệ axit béo đậm đặc trong bơ có thể gây tắc nghẽn nang lông, khiến tình trạng viêm chân lông trầm trọng hơn dù hoạt chất triterpene có tính kháng viêm [2].

Người đang mắc bệnh viêm loét dạ dày tá tràng hoặc thoái hóa khớp nặng muốn sử dụng các sản phẩm bổ sung chứa chiết xuất triterpene từ bơ hạt mỡ đường uống cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc tự ý bỏ thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) hay thuốc điều trị đặc hiệu để chuyển sang thảo dược có thể làm bùng phát các cơn đau cấp.

Gợi ý cách áp dụng thực tế an toàn

Để tận dụng đặc tính kháng viêm tự nhiên của bơ hạt mỡ, bạn nên chọn mua loại bơ hạt mỡ thô, chưa qua tinh chế (unrefined shea butter), có màu vàng ngà hoặc ngà xám tự nhiên và mùi hạt đặc trưng [1]. Đây là dạng sản phẩm bảo tồn tốt nhất các este triterpene cinnamat và axetat có hoạt tính ức chế viêm [2].

Khi dùng ngoài da, bạn chỉ cần lấy một lượng nhỏ bằng hạt đậu, xoa đều giữa hai lòng bàn tay để nhiệt độ cơ thể làm tan chảy bơ trước khi áp nhẹ lên vùng da khô rát, nứt nẻ hoặc các vùng da vừa tiếp xúc với ánh nắng mặt trời [1]. Thoa một lớp mỏng nhẹ sau khi tắm khi da còn hơi ẩm giúp khóa ẩm và làm dịu kích ứng hiệu quả nhất. Có thể kết hợp bơ hạt mỡ với các loại dầu nền lỏng như dầu jojoba hoặc dầu hạnh nhân để hỗn hợp dễ thấm hơn, giảm cảm giác bết dính.

Bơ hạt mỡ thực sự là một nguồn dược liệu tự nhiên giá trị với hàm lượng triterpene dồi dào, có khả năng ức chế đáng kể các chỉ thị viêm và hỗ trợ làm dịu mô tổn thương [1], [3], [2]. Hãy coi đây là giải pháp hỗ trợ chăm sóc da và khớp nhẹ nhàng, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn y tế khi đối mặt với các bệnh lý viêm mạn tính.