Nhiều người mắc bệnh chàm (viêm da cơ địa) thường xuyên đối mặt với tình trạng ngứa ngáy, da khô tróc vảy và nứt nẻ kéo dài dai dẳng. Để tìm kiếm các giải pháp lành tính, không ít người hướng đến các loại thảo dược tự nhiên, trong đó có hoa tím thơm (Viola odorata) hoặc các loài thuộc chi hoa tím (Viola). Những lời truyền tai về khả năng "làm dịu da tức thì", "kháng viêm thần kỳ" hay "trị dứt điểm chàm" của các sản phẩm chiết xuất hoa tím đang xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội.

Tuy nhiên, liệu việc bôi chiết xuất hoa tím thơm lên vùng da chàm có thực sự đem lại hiệu quả kháng viêm rõ rệt như lời đồn? Dựa trên các dữ liệu y học thực chứng hiện có, câu trả lời là: bằng chứng lâm sàng trực tiếp về việc dùng đơn độc gel hoặc kem bôi chiết xuất hoa tím thơm cho bệnh chàm còn rất hạn chế, và hiệu quả của các sản phẩm bôi ngoài da chứa chi hoa tím chưa vượt trội rõ rệt so với kem nền thông thường [1].

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh việc bôi hoa tím

Viêm da cơ địa là một bệnh lý da liễu mạn tính, biểu hiện qua các đợt bùng phát đỏ da, phù nề, đóng vảy tiết và ngứa ngáy dữ dội [1, 2, 3]. Việc phụ thuộc lâu dài vào các loại thuốc bôi tây y đôi khi khiến người bệnh lo ngại tác dụng phụ, từ đó nảy sinh tâm lý săn tìm các loại gel thảo mộc từ hoa cỏ thiên nhiên [1].

Hoa tím thơm (Viola odorata) cùng các loài cùng chi Viola từ lâu đã được y học cổ truyền ở nhiều nơi ghi nhận với đặc tính tiêu viêm, thanh nhiệt [3, 4, 7, 8]. Điều này khiến nhiều người tự ý mua các loại tinh dầu, kem dưỡng hoặc gel chứa chiết xuất hoa tím để thoa lên các vùng da viêm đỏ, nứt nẻ. Dù vậy, phần lớn người tiêu dùng không rõ liệu những công dụng này đã được kiểm chứng khoa học hay chỉ là kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng.

Cơ chế tác động sinh học của chi hoa tím đối với phản ứng viêm

Các nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã bước đầu làm sáng tỏ một số cơ chế sinh học của chi hoa tím trong việc kiểm soát phản ứng viêm tại da [2]. Khi da tiếp xúc với các yếu tố kích ứng hay dị nguyên, hệ miễn dịch phản ứng quá mức làm gia tăng các chất gây viêm và thu hút các tế bào miễn dịch tới mô da tổn thương [2].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 tiến hành trên mô hình chuột bị tổn thương da giống viêm da cơ địa do hóa chất 2,4-dinitrochlorobenzene (DNCB) gây ra đã tìm hiểu tác động của chiết xuất ethanol từ cây hoa tím (Viola yedoensis) trong 3 tuần [2]. Nghiên cứu này ghi nhận chiết xuất hoa tím tác động lên quá trình sản xuất các chất trung gian gây viêm như interleukin-1 beta (IL-1beta), interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trong huyết thanh [2]. Đồng thời, các nhà khoa học đánh giá sự biểu hiện của các enzyme gây viêm như inducible NO synthase (iNOS), cyclooxygenase-2 (COX-2), tỷ lệ tế bào lympho T CD4+/CD8+ tại lách và sự thâm nhiễm của đại thực bào CD68 tại tổn thương da [2].

Mặc dù nghiên cứu trên cho thấy chiết xuất loài hoa tím này có tiềm năng sinh học chống lại phản ứng viêm da dị ứng, các kết quả này mới dừng lại ở mô hình động vật và trên loài Viola yedoensis chứ chưa phải thử nghiệm trực tiếp của gel hoa tím thơm (Viola odorata) trên cơ thể người [2].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về thuốc mỡ bôi chứa hoa tím?

Để xác định một thảo dược có thực sự hiệu quả khi bôi ngoài da hay không, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng trên người là tiêu chuẩn quan trọng nhất [1]. Năm 2007, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng với tá dược dạng so sánh nửa người (half-side comparison) đã được thực hiện để đánh giá một loại thuốc mỡ thảo dược chứa chiết xuất từ hoa tím ba màu (Viola tricolor) kết hợp với Mahonia aquifolium và rau má (Centella asiatica) [1].

Thử nghiệm này được tiến hành trên 88 bệnh nhân trong độ tuổi từ 18 đến 65 bị viêm da cơ địa mức độ nhẹ đến trung bình, với thời gian điều trị liên tục trong 4 tuần [1]. Tiêu chí đánh giá chính là điểm số tổng hợp của các triệu chứng bao gồm ban đỏ, phù nề/sẩn cục, rỉ dịch/đóng vảy, trầy xước và lichen hóa (dày da) theo thang điểm 4 mức độ [1]. Tiêu chí phụ là mức độ ngứa (đo bằng thang thị giác 10 cm VAS), đánh giá tổng thể về hiệu quả cũng như khả năng dung nạp [1].

Kết quả cho thấy, thuốc mỡ chứa chiết xuất hoa tím kết hợp làm giảm các tiêu chí chính và tiêu chí phụ nhiều hơn một chút so với kem nền tá dược đơn thuần, tuy nhiên sự khác biệt này không đạt mức ý nghĩa thống kê [1]. Điều đó có nghĩa là về mặt tổng thể, loại thuốc mỡ chứa hoa tím này không chứng minh được sự vượt trội rõ rệt so với việc chỉ bôi kem dưỡng ẩm thông thường [1].

Mặc dù vậy, khi nhóm nghiên cứu thực hiện một phân tích phụ sâu hơn (post-hoc subanalysis) trên phân nhóm 64 bệnh nhân được điều trị trong điều kiện nhiệt độ bên ngoài trung bình từ 10 độ C trở xuống (thời tiết lạnh và khô), tiêu chí chính mới cho thấy ý nghĩa thống kê cao [1]. Điều này gợi ý rằng chế phẩm bôi chứa hoa tím có thể phát huy tác dụng tốt hơn trong điều kiện thời tiết khô lạnh [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này dùng dạng phối hợp ba loại thảo mộc chứa Viola tricolor trên người lớn, chứ không phải chế phẩm gel đơn độc của hoa tím thơm Viola odorata [1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn một cách khách quan, việc sử dụng các chế phẩm thảo dược bôi da mang lại một số giá trị nhưng cũng tồn tại những khoảng trống bằng chứng lớn cần được làm rõ [1]. Người bệnh cần hiểu đúng mức độ hiệu quả để tránh đặt kỳ vọng sai lệch.

Về mặt tích cực, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng cho thấy các chế phẩm bôi thảo dược chứa chi hoa tím có khả năng dung nạp tốt trên da người bệnh viêm da cơ địa trong suốt 4 tuần theo dõi [1]. Dưới điều kiện thời tiết lạnh và khô hanh, công thức thuốc mỡ thảo mộc này cho thấy khả năng cải thiện triệu chứng ban đỏ, sẩn phù và tổn thương da tốt hơn tá dược [1]. Ngoài ra, trong các ứng dụng khác, tinh dầu hoa tím thơm (Viola odorata) cũng từng được thử nghiệm lâm sàng xoa ngoài da quanh rốn (20 giọt) giúp hỗ trợ hạ nhiệt độ ở 41 trẻ bị sốt giảm bạch cầu trung tính [3], hay dùng đường nhỏ mũi giúp cải thiện màng phim nước mắt ở 91 bệnh nhân khô mắt [4].

Về mặt hạn chế, bằng chứng hiện tại hoàn toàn chưa đủ để xác nhận gel hoa tím thơm bôi đơn độc có thể thay thế các thuốc điều trị chàm chuẩn mực [1]. Thử nghiệm lâm sàng năm 2007 không chứng minh được sự vượt trội của thuốc mỡ hoa tím so với kem nền tá dược trong điều kiện thời tiết thông thường [1]. Hơn nữa, việc phối hợp cùng lúc nhiều loại thảo dược (Viola tricolor, Mahonia aquifolium và Centella asiatica) khiến giới khoa học không thể bóc tách riêng lẻ mức độ đóng góp thực sự của thành phần hoa tím [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hoa tím trị chàm

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loài hoa tím với nhau. Hoa tím thơm (Viola odorata), hoa tím ba màu (Viola tricolor) hay tử hoa địa đinh (Viola yedoensis) là các loài khác nhau cùng thuộc chi Viola [1, 3, 4]. Dữ liệu thực nghiệm trên loài này (như Viola yedoensis trên chuột) không thể mặc nhiên coi là đã được chứng minh hiệu quả trên người đối với loài hoa tím thơm [2].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chiết xuất hoa tím có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh chàm. Viêm da cơ địa là bệnh mạn tính liên quan đến cơ địa dị ứng và chức năng hàng rào bảo vệ da [1, 2, 3]. Không có bất kỳ thảo dược hay loại gel nào có thể chữa khỏi hoàn toàn căn bệnh này.

Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn các nghiên cứu thảo dược khác cho bệnh chàm ở trẻ em. Điển hình như một nghiên cứu lâm sàng năm 2021 trên 51 trẻ em bị viêm da cơ địa ghi nhận kem bôi chiết xuất thục quỳ (Malva sylvestris L., bôi ngày 2 lần trong 4 tuần) giúp cải thiện điểm SCORAD, độ dày da và ban đỏ [5]. Nhiều người đọc lướt dễ nhầm lẫn cây thảo dược này với hoa tím thơm, trong khi đây là hai loài thực vật hoàn toàn khác biệt [5].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng chiết xuất hoa tím ngoài da?

Do dữ liệu an toàn khi bôi trực tiếp hoa tím thơm lên vùng da viêm trợt còn hạn chế, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

Thứ nhất là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Mặc dù tinh dầu hoa tím thơm từng được thử nghiệm xoa vùng quanh rốn để hạ sốt cho trẻ [3], và kem thảo mộc hoa tím ba màu từng được ghi nhận trong các thử nghiệm nhãn mở trước đây [1], làn da của trẻ bị chàm rất mỏng manh và dễ kích ứng. Tuyệt đối không tự ý thoa các loại gel hoa tím tự chế hoặc tinh dầu không rõ nồng độ lên vùng da chàm của trẻ nhỏ.

Thứ hai là những người có tiền sử dị ứng thực vật, viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc vùng da chàm đang bị trầy xước nặng, rỉ dịch nhiều, có dấu hiệu nhiễm trùng mưng mủ [1]. Việc bôi các chế phẩm gel hoặc cồn chiết xuất thảo mộc có thể gây xót rát, viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc đưa vi khuẩn vào sâu hơn.

Thứ ba là phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn của việc bôi chiết xuất hoa tím trên diện rộng ở nhóm đối tượng này, do đó cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bôi có chứa chiết xuất hoa tím để hỗ trợ chăm sóc da, bạn nên tham khảo các nguyên tắc thực tế sau:

  • Kiểm tra phản ứng dị ứng trước khi dùng: Thoa một lượng nhỏ gel hoặc kem lên một vùng da nhỏ ở mặt trong cẳng tay và theo dõi trong vòng 24 đến 48 giờ. Nếu không xuất hiện mẩn đỏ, ngứa rát thì mới cân nhắc dùng trên diện rộng hơn.
  • Không bỏ thuốc điều trị theo toa: Gel thảo mộc không thể thay thế phác đồ điều trị mà bác sĩ da liễu đã chỉ định. Nếu đang dùng thuốc bôi chống viêm theo đơn, cần trao đổi với bác sĩ trước khi kết hợp thêm bất kỳ loại gel thảo dược nào.
  • Ưu tiên dưỡng ẩm nền tảng: Bằng chứng lâm sàng cho thấy bản thân kem nền (tá dược) đã đóng vai trò rất lớn trong việc cải thiện hàng rào bảo vệ da và làm dịu triệu chứng chàm [1]. Vì vậy, việc duy trì thoa kem dưỡng ẩm lành tính đều đặn vẫn là bước cốt lõi không thể bỏ qua.
  • Lựa chọn sản phẩm rõ nguồn gốc: Chỉ sử dụng các sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng, ghi rõ thành phần và tỷ lệ chiết xuất. Không tự ý ngâm rượu, giã nát hoa tươi để đắp lên các vùng da đang nứt nẻ, trầy xước.

Kết luận

Chiết xuất từ các loài hoa tím mang lại những tiềm năng sinh học nhất định trong việc kháng viêm trên mô hình thực nghiệm [2], và dạng thuốc mỡ phối hợp cho thấy tiềm năng hỗ trợ tốt trong thời tiết hanh khô lạnh [1]. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh gel bôi đơn độc từ hoa tím thơm vượt trội hơn các loại kem dưỡng ẩm thông thường trong điều trị bệnh chàm vẫn chưa rõ ràng [1]. Người bệnh chàm nên giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên dưỡng ẩm bảo vệ da đúng cách và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu trước khi thử nghiệm bất kỳ sản phẩm thảo dược mới nào.