Nhiều người có thói quen làm đẹp, nhuộm tóc hoặc vẽ hình xăm tạm thời bằng bột thảo mộc tự nhiên. Bột lá móng tay truyền thống và các sản phẩm dán nhãn "henna đen" thường bị nhầm lẫn là cùng một loại có nguồn gốc thực vật lành tính. Liệu hai sản phẩm này có mức độ an toàn tương đương nhau đối với sức khỏe làn da?

Bột lá móng tay tự nhiên nguyên chất nhìn chung khá lành tính, trong khi henna đen lại tiềm ẩn nguy cơ gây dị ứng tiếp xúc rất nặng [1]. Sự khác biệt lớn về độ an toàn này xuất phát từ một hóa chất tổng hợp được pha trộn vào henna đen mang tên paraphenylenediamine (PPD) [1].

Nguồn gốc và bản chất của bột lá móng tay tự nhiên

Cây móng tay, tên khoa học là Lawsonia inermis, thuộc họ Bằng lăng (Lythraceae), là loài cây bụi thân gỗ mọc tự nhiên ở Bắc Phi, Nam Á, Ấn Độ và Sri Lanka [2]. Bột móng tay tự nhiên được tạo ra bằng cách phơi khô lá cây rồi nghiền mịn thành dạng bột màu xanh lục sẫm [1], [3], [4]. Khi dùng, người ta trộn bột này với nước hoặc dầu để tạo thành hỗn hợp sệt dùng để nhuộm tóc, móng tay và vẽ nghệ thuật lên da [1], [3], [4].

Sắc tố tự nhiên trong lá cây móng tay là phân tử lawsone (2-hydroxy-1,4-naphthoquinone) có màu đỏ tía, mang khả năng liên kết với protein của da, móng và tóc [4]. Khi thoa lên da, lawsone di chuyển từ hỗn hợp bột vào lớp ngoài cùng của da, tạo ra màu nâu đỏ đặc trưng [1], [4]. Do đó, bột lá móng tự nhiên còn được gọi trong nhiều tài liệu là henna đỏ [1]. Dạng nguyên chất hữu cơ này rất hiếm khi gây ra phản ứng viêm da tiếp xúc [1], [5], [6].

Henna đen: Hóa chất nguy hiểm ẩn sau nhãn mác tự nhiên

Henna đen không phải là một giống cây tự nhiên trong thực vật học. Để tạo ra màu đen đậm hơn, rút ngắn thời gian lưu màu trên da và kéo dài độ bền của hình vẽ xăm, người ta đã pha trộn bột lá móng đỏ với hợp chất tổng hợp paraphenylenediamine (PPD) [1], [2], [6]. Trong một số trường hợp, các loại mực xăm tạm thời mang tên "harkous" được pha chế từ bột ngũ bội tử và đinh hương cũng bị trộn thêm hóa chất PPD mà hoàn toàn không có thành phần lá móng [5].

Chất phụ gia tổng hợp PPD chính là một chất làm mẫn cảm tiếp xúc rất mạnh [3]. Việc bổ sung PPD cùng các hợp chất liên quan biến sản phẩm này thành nguyên nhân gây ra nhiều biến chứng da liễu nghiêm trọng, từ các phản ứng quá mẫn tức thì đến phản ứng dị ứng muộn [2]. Mẫn cảm do hình xăm tạm thời chứa PPD đã trở thành một vấn đề y tế đáng lo ngại trên quy mô toàn cầu [2].

Cơ chế tác động và khả năng gây hại của PPD

Khi tiếp xúc với da, PPD kích thích phản ứng của hệ thống miễn dịch thông qua các cơ chế bệnh sinh miễn dịch và da liễu phức tạp [2]. Phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng xảy ra do sự mẫn cảm của cơ thể đối với phân tử PPD [1], [3]. Ngay khi cơ thể đã bị mẫn cảm, các tế bào miễn dịch sẽ phản ứng dữ dội ở những lần tiếp xúc tiếp theo với PPD hoặc các chất có cấu trúc tương tự [1].

Tỷ lệ gây mẫn cảm tiếp xúc do hình xăm henna đen chứa PPD ước tính khoảng 2,5% [1]. Khi đã phát triển tình trạng mẫn cảm này, người dùng sẽ bị viêm da tiếp xúc dị ứng mỗi khi sử dụng thuốc nhuộm tóc có chứa PPD sau này [1]. Đáng chú ý hơn, phản ứng chéo thường xuyên xảy ra đối với các loại thuốc nhuộm tóc khác, chất nhuộm vải sợi dệt, thuốc gây tê tại chỗ và các hóa chất dùng trong ngành cao su [1].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về henna đen?

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 đã tiến hành rà soát toàn diện các tác dụng phụ của henna đỏ và henna đen trên da và toàn thân [1]. Kết quả cho thấy henna đỏ tự nhiên nhìn chung an toàn, hiếm khi gây dị ứng tiếp xúc hoặc phản ứng quá mẫn type I [1]. Trái lại, henna đen chứa PPD gây mẫn cảm với tỷ lệ ước tính 2,5%, để lại nhiều hệ lụy lâu dài cho sức khỏe và cơ hội nghề nghiệp của trẻ em, thậm chí độc tính toàn thân đã được ghi nhận tại một số quốc gia châu Phi [1].

Năm 2009, một báo cáo ghi nhận 8 trường hợp gồm 4 trẻ em và 4 người lớn bị viêm da tiếp xúc sau khi vẽ hình xăm tạm thời bằng harkous chứa PPD [5]. Đa số bệnh nhân là khách du lịch sau các chuyến đi nghỉ dưỡng [5]. Nghiên cứu này khẳng định tình trạng mẫn cảm do bột lá móng tự nhiên hầu như rất hiếm thấy [5].

Một báo cáo lâm sàng năm 2022 tại Bệnh viện Đại học Coimbra mô tả trường hợp bé gái xuất hiện các nốt ban đỏ sau khi vẽ hình xăm henna đen [7]. Các bác sĩ đã thực hiện thử nghiệm áp da (patch test) với bộ dị nguyên tiêu chuẩn châu Âu và bột móng tự nhiên; kết quả cho thấy bệnh nhân phản ứng dương tính với PPD nhưng âm tính với bột móng nguyên chất [7].

Năm 2009, các nhà nghiên cứu công bố ca bệnh một bé trai 9 tuổi bị viêm da tiếp xúc dị ứng do xăm henna tạm thời [3]. Thử nghiệm áp da cho kết quả dương tính với PPD [3]. Dù tổn thương đã lành sau khi điều trị bằng corticosteroid bôi tại chỗ và thuốc kháng histamine đường uống, vùng da xăm vẫn để lại di chứng giảm sắc tố [3].

Trước đó vào năm 2002, một nghiên cứu cũng báo cáo ca bé trai 9 tuổi bị chàm tiếp xúc dị ứng 4 ngày sau khi vẽ henna ở bãi biển Địa Trung Hải [8]. Da bé xuất hiện ngứa, nhiều sẩn nhỏ và mụn nước tại đúng vị trí hình xăm [8]. Sau 20 ngày bôi mometasone, tổn thương dần thuyên giảm [8]. Thử nghiệm áp da thực hiện 2 tháng sau đó cho thấy phản ứng dương tính rõ rệt với PPD, hỗn hợp PPD (nhựa đen) và paraben, nhưng hoàn toàn âm tính với bột móng tự nhiên [8].

Năm 2010, một nghiên cứu tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đã chọn ngẫu nhiên 15 tiệm vẽ henna tại 3 thành phố và thu thập 25 mẫu sản phẩm để định tính và định lượng nồng độ PPD bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [4]. Kết quả phân tích cho thấy PPD hiện diện trong toàn bộ các mẫu henna đen với nồng độ dao động từ 0,4% đến 29,5% [4]. Mức nồng độ này trong đa số mẫu cao hơn nhiều so với giới hạn khuyến nghị dành cho thuốc nhuộm tóc, làm gia tăng mạnh nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng [4].

Năm 2020, một nghiên cứu trường hợp ghi nhận nữ bệnh nhân người Mỹ gốc Phi mắc bệnh hồng cầu hình liềm đồng hợp tử bị viêm da tiếp xúc thể chàm - bóng nước không điển hình sau khi vẽ hình xăm henna đen chứa PPD [6]. Trường hợp này đã nhấn mạnh di chứng thẩm mỹ nguy hại và tình trạng đau mạn tính sau viêm da [6].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi sản phẩm có tên gọi "henna" hay "bột lá móng" đều an toàn vì thuần túy từ thảo dược thiên nhiên. Thực chất, bột lá móng tự nhiên nguyên chất chỉ cho ra tông màu nâu đỏ hoặc đỏ cam [1], [4]. Bất kỳ sản phẩm nào nhuộm ra màu đen kịt ngay lập tức hoặc có thời gian lưu màu chỉ trong thời gian ngắn đều chứa hóa chất tổng hợp PPD [1], [6]. Bột ngũ bội tử hay đinh hương trong harkous cũng không gây màu đen nhanh nếu không bị lén trộn PPD [5].

Về mặt bằng chứng, dữ liệu hiện tại xác nhận rõ PPD là dị nguyên tiếp xúc nguy hiểm [1], [2]. Bột lá móng tự nhiên rất hiếm khi gây dị ứng nhưng không thể khẳng định an toàn tuyệt đối với mọi đối tượng [1], [4]. Cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để làm rõ mối liên hệ giữa các biểu hiện lâm sàng đa dạng với sự chiếm ưu thế của các phân nhóm tế bào T trong đáp ứng miễn dịch [2].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc?

Trẻ em mắc chứng thiếu hụt men glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD) là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm; việc bôi bột lá móng tự nhiên ngoài da có thể gây ra biến chứng tan máu đe dọa trực tiếp tới tính mạng [1]. Nhóm trẻ em này cần tránh tiếp xúc với bột móng [1].

Trẻ em và thanh thiếu niên nói chung cũng là nhóm đối tượng dễ gặp phản ứng phụ do trào lưu xăm tạm thời tại các khu du lịch hoặc lễ hội [5], [7], [8]. Tình trạng mẫn cảm sớm với PPD ở độ tuổi nhỏ có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe và ảnh hưởng tới định hướng nghề nghiệp trong tương lai do nguy cơ dị ứng chéo với thuốc nhuộm, cao su và thuốc tê [1].

Người mắc bệnh hồng cầu hình liềm (SCD) khi tiếp xúc với henna đen có thể xuất hiện phản ứng viêm da tiếp xúc thể chàm - bóng nước hỗn hợp, kèm theo di chứng đau mạn tính sau viêm da [6]. Bất kỳ ai có cơ địa dị ứng hoặc nghi ngờ mẫn cảm nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi sử dụng các sản phẩm nhuộm hoặc vẽ da.

Cách phân biệt và áp dụng an toàn trong thực tế

Để bảo vệ sức khỏe làn da, người tiêu dùng cần chủ động phân biệt rõ sản phẩm dựa trên các tiêu chí cụ thể:

  • Màu sắc: Bột lá móng tự nhiên nguyên chất chỉ tạo ra màu nâu đỏ trên da và tóc [1], [4]. Bất kỳ sản phẩm nào tạo ra màu đen tuyền trên da đều là henna đen có chứa hóa chất tổng hợp [1], [6].
  • Thời gian lên màu: Bột lá móng tự nhiên đòi hỏi nhiều thời gian để phân tử lawsone ngấm sâu vào lớp ngoài cùng của da [4]. Những loại mực vẽ hay bột nhuộm có tác dụng tức thì thường do pha chế hóa chất PPD để đẩy nhanh tốc độ nhuộm màu [3].
  • Kiểm tra thành phần: Tránh xa các sản phẩm xăm vẽ tạm thời không rõ nguồn gốc, dịch vụ xăm vẽ dạo trên bãi biển hoặc các khu nghỉ dưỡng [5], [8]. Tuyệt đối không dùng sản phẩm có chứa paraphenylenediamine hoặc PPD trên da [1], [4].
  • Thận trọng với biến chứng: Nếu xuất hiện các triệu chứng ngứa, sẩn đỏ, mụn nước hoặc bóng nước tại vị trí bôi vẽ [6], [8], cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí y khoa kịp thời, tránh tự ý bôi các chế phẩm không rõ nguồn gốc.

Bột lá móng tay nguyên chất và henna đen là hai sản phẩm hoàn toàn khác biệt về thành phần cũng như độ an toàn cho da. Bột lá móng tự nhiên an toàn hơn nhiều nhưng vẫn cần cẩn trọng ở trẻ thiếu men G6PD, trong khi henna đen chứa hóa chất PPD độc hại có thể gây dị ứng nặng và di chứng kéo dài.