Bột sắn dây có thật sự giải rượu? Khoa học nói gì về puerarin

Sau những cuộc nhậu nhẹt kéo dài, nhiều người thường tìm đến một cốc bột sắn dây pha nước mát với niềm tin loại thức uống này sẽ giúp đào thải độc tố, tỉnh táo tức thì và giải rượu nhanh chóng. Đây là mẹo truyền miệng quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam từ nhiều năm qua.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của khoa học hiện đại, sắn dây và các hoạt chất của nó không hoạt động như một loại thuốc thần kỳ giúp bài trừ bia rượu ra khỏi cơ thể ngay lập tức. Dữ liệu y khoa cho thấy các chiết xuất từ củ sắn dây, nổi bật là puerarin, chủ yếu tác động đến hành vi tiêu thụ cồn hơn là tác dụng hóa giải nồng độ cồn sau khi đã uống quá đà.

Hiểu đúng về sắn dây và hoạt chất puerarin

Cây sắn dây (danh pháp khoa học là Pueraria lobata) từ lâu đã là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, dùng để can thiệp các vấn đề liên quan đến rượu bia ^[1], ^[2]. Cả phần rễ (củ sắn dây) và hoa sắn dây đều từng được sử dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm giảm tác hại của việc lạm dụng rượu ^[1], ^[2].

Trong củ sắn dây, các nhà khoa học đã phân lập được các hoạt chất thuộc nhóm isoflavone, bao gồm daidzin, daidzein và đặc biệt là puerarin ^[1], ^[3]. Trong khi hoa sắn dây chứa tectoridin có tác dụng bảo vệ gan chống lại tình trạng thoái hóa mỡ trên mô hình chuột ^[2], thì puerarin từ củ sắn dây lại là tâm điểm của nhiều cuộc nghiên cứu về chứng nghiện và hành vi uống rượu ^[4], ^[5].

Bột sắn dây tác động như thế nào đến thói quen uống rượu?

Nhiều người lầm tưởng uống sắn dây sẽ giúp tăng đào thải cồn trong máu. Nhưng thực tế trên mô hình động vật, khi dùng qua đường uống, các hợp chất isoflavone từ sắn dây như daidzin, daidzein và puerarin không hề làm thay đổi hoạt tính của hai men chuyển hóa rượu chính tại gan là alcohol dehydrogenase (ADH) và aldehyde dehydrogenase (ALDH) ^[3].

Thay vào đó, các nhà khoa học nhận thấy tác dụng chính của puerarin nằm ở việc điều chỉnh hành vi và hệ thần kinh trung ương, từ đó ức chế cảm giác thèm muốn rượu bia ^[6], ^[3]. Một nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận chiết xuất củ sắn dây và các isoflavone như puerarin làm thay đổi nồng độ hormone ghrelin trong máu ngoại vi ở chuột ưa rượu, qua đó can thiệp vào cơ chế dung nạp và ức chế sự thèm rượu tự nguyện ^[7].

Nghiên cứu khoa học nói gì về puerarin và rượu?

Phần lớn các bằng chứng khoa học mạnh mẽ nhất về khả năng ức chế uống rượu của sắn dây đến từ các nghiên cứu trên động vật. Trong một thử nghiệm năm 1996 trên dòng chuột được lai tạo có thói quen nghiện rượu (chuột P), các nhà khoa học cho chuột uống puerarin, daidzin và daidzein với liều 100 mg/kg/ngày ^[3]. Kết quả cho thấy puerarin giúp giảm 40% lượng cồn tiêu thụ, trong khi daidzin giảm 50% và daidzein giảm tới 75% ^[3]. Sự sụt giảm nhu cầu cồn bắt đầu thấy rõ sau 1 ngày, đạt mức tối đa sau 2 ngày và có thể hồi phục về mức ban đầu sau khi ngừng thuốc 2 ngày mà không gây ảnh hưởng đến lượng thức ăn nạp vào ^[3].

Năm 1998, các nhà khoa học cũng chứng minh cao chiết thô từ rễ sắn dây ức chế việc tự do chọn uống cồn ở chuột hamster vàng Syria ^[1]. Đến năm 2022, một thử nghiệm khác trên chuột cống Wistar đực ưa rượu được tiến hành với liều puerarin 150 mg/kg dùng đường uống lặp lại 28 lần ^[7]. Kết quả khẳng định puerarin làm giảm lượng cồn dung nạp và làm tăng nồng độ ghrelin cả thể toàn phần lẫn thể hoạt tính trong huyết thanh ^[7].

Ở người, bằng chứng lâm sàng vẫn còn rất hạn chế. Một nghiên cứu thử nghiệm nhỏ công bố năm 2013 áp dụng thiết kế mù đôi, đối chứng giả dược, bắt chéo trên 10 người tình nguyện trưởng thành khỏe mạnh thường xuyên uống nhiều rượu ^[5]. Những người này được uống puerarin liều 1200 mg mỗi ngày trong vòng một tuần trước khi bước vào buổi uống bia kéo dài 1,5 giờ ^[5].

Kết quả thử nghiệm cho thấy:

• Khi dùng giả dược, người tham gia uống trung bình 3,5 (± 0,55) chai bia; trong đó có 3 người uống 5 chai và 1 người uống hết 6 chai ^[5].
• Khi được uống puerarin, lượng bia tiêu thụ trung bình giảm xuống còn 2,4 (± 0,41) chai, và không còn ai uống đến chai thứ 5 hay thứ 6 ^[5].
• Thói quen uống thay đổi rõ rệt: người uống puerarin uống từng ngụm nhỏ hơn, mất nhiều ngụm hơn để hết một chai bia, thời gian uống mỗi chai kéo dài hơn và khoảng thời gian chờ để mở chai tiếp theo cũng lâu hơn ^[5].

Bột sắn dây có bảo vệ gan khỏi tác hại của cồn?

Nhiều người tin rằng uống sắn dây sẽ tạo "lá chắn" giúp gan miễn nhiễm với độc tố từ rượu. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống được cho ăn chế độ lỏng Liber-DeCarli trong 8 tuần để gây tổn thương gan mạn tính do cồn đã thử nghiệm bổ sung puerarin (liều 90 mg/kg hoặc 180 mg/kg/ngày từ tuần thứ 3) ^[8]. Kết quả trên động vật cho thấy puerarin giúp cải thiện tổn thương gan qua việc ức chế rò rỉ nội độc tố từ ruột, giảm hoạt hóa tế bào Kupffer và giảm các chỉ số men gan (ALT, AST, GGT) cùng tình trạng gan nhiễm mỡ ^[8].

Tuy nhiên, đây hoàn toàn là nghiên cứu thực nghiệm trên động vật trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt ^[8]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào chứng minh rằng việc uống bột sắn dây thông thường ở người có thể ngăn ngừa tổn thương gan do bia rượu gây ra. Việc tự ý uống rượu say rồi trông cậy vào bột sắn dây để giải độc gan là một ngộ nhận nguy hiểm.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng sắn dây giải rượu

Hiểu lầm lớn nhất là xem bột sắn dây như một loại "thuốc giải rượu cấp tốc". Thực chất, các nghiên cứu cho thấy puerarin hỗ trợ giảm lượng rượu muốn uống vào chứ không làm tan biến nồng độ cồn sẵn có trong máu ^[5], ^[3].

Ngoài ra, lượng hoạt chất puerarin tinh khiết được dùng trong các viên nang thử nghiệm lâm sàng (lên tới 1200 mg/ngày) cao hơn rất nhiều so với lượng vi chất tự nhiên còn sót lại trong một ly bột sắn dây đã qua nhiều công đoạn lọc, lắng và phơi khô thủ công ^[5]. Do đó, việc uống một cốc bột sắn dây thông thường khó có thể mang lại hiệu quả dược lý tương đương với các chiết xuất tinh khiết trong nghiên cứu.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng sắn dây?

Dù sắn dây là thực phẩm tương đối lành tính, việc lạm dụng hoặc dùng sai cách vẫn có thể gây ra những bất lợi cho sức khỏe:

• Người có hệ tiêu hóa kém, hay bị đầy bụng, lạnh bụng, tiêu chảy không nên uống nước bột sắn dây sống pha nước lạnh vì tính hàn có thể gây khó chịu đường ruột.
• Người bệnh đang dùng các thuốc điều trị đặc thù hoặc có bệnh lý mạn tính về gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung chiết xuất sắn dây liều cao.
• Phụ nữ có thai, người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ nếu muốn dùng sắn dây như một vị thuốc hỗ trợ cần có sự tư vấn của chuyên gia y tế, không nên tự ý áp dụng các mẹo truyền miệng.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Nếu bạn muốn dùng bột sắn dây như một loại thức uống giải nhiệt đời thường, hãy chế biến đúng cách. Nên nấu chín bột sắn dây thành dạng sệt hoặc khuấy với nước sôi để bột chín trong suốt, giúp đường ruột dễ hấp thu và tránh gây lạnh bụng. Chỉ nên dùng một lượng vừa phải, không pha quá nhiều đường để tránh làm tăng gánh nặng đường huyết.

Đối với người uống rượu bia, cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe vẫn là hạn chế tối đa số lượng cồn nạp vào cơ thể, uống chậm rãi và uống kèm nhiều nước lọc để tránh mất nước. Bột sắn dây chỉ có thể đóng vai trò như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt nhẹ nhàng trong sinh hoạt, tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay biến thành công cụ giúp bạn uống rượu thỏa thích mà không lo hại gan.