Nhiều người khi gặp các vấn đề khó chịu ở đường tiết niệu thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc các loại cây cỏ quen thuộc để thanh nhiệt và cải thiện triệu chứng. Trong số các thảo mộc được nhắc đến nhiều trong kinh nghiệm truyền miệng, bún thiêu và mã đề là hai cái tên thường xuyên được đặt lên bàn cân so sánh. Tuy nhiên, việc lựa chọn loại cây nào an toàn hơn và có cơ sở khoa học vững chắc hơn vẫn là băn khoăn lớn của không ít người bệnh.
Để trả lời thẳng thắn câu hỏi này, hiện tại y học chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định bún thiêu an toàn hơn mã đề hay ngược lại. Các dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật đối với bún thiêu và thử nghiệm trong ống nghiệm đối với mã đề. Do đó, người bệnh không nên tự ý thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng bất kỳ loại thảo mộc nào khi chưa có đánh giá chuyên khoa đầy đủ.
Bún thiêu và mã đề trong kinh nghiệm y học cổ truyền
Bún thiêu, còn được biết đến với danh pháp khoa học là Crateva nurvala, là một loài thực vật thuộc họ Màng màng. Vỏ thân của loài cây này từ lâu đã được ghi nhận trong nền y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ như một phương thuốc hỗ trợ điều trị sỏi tiết niệu, giúp lợi tiểu và bảo vệ thận [1]. Cây thường phân bố ở các vùng nhiệt đới và được người dân thu hái vỏ, lá để làm thuốc uống khi có dấu hiệu tiểu buốt, tiểu rắt.
Trong khi đó, mã đề (Plantago major) là loại cây cỏ quá đỗi quen thuộc trong đời sống người Việt. Cây mọc hoang và được trồng khắp nơi, thường dùng nấu nước uống giải nhiệt hoặc hỗ trợ các chứng viêm nhiễm thông thường. Mặc dù cả hai đều mang danh tiếng là cây thuốc dân gian cho đường tiết niệu, mức độ kiểm chứng khoa học hiện đại giữa chúng lại có những khác biệt rất đáng chú ý.
Cơ chế tác động được phát hiện qua các nghiên cứu
Đối với cây bún thiêu, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học chuyên sâu bằng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp khối phổ phân giải cao (UPLC-HRMS) [1]. Kết quả phân tích xác định được 42 hợp chất thuộc nhiều nhóm hóa học khác nhau có trong chiết xuất của cây [1]. Đáng chú ý, các hợp chất flavonoid được xác định là nhóm hoạt chất sinh học thực vật chủ yếu có mặt trong cả lá và vỏ thân bún thiêu [1].
Cơ chế bảo vệ của chiết xuất bún thiêu chủ yếu đến từ khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và chống viêm tế bào [1]. Chiết xuất này giúp khôi phục nồng độ glutathione nội sinh và kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2, từ đó làm giảm stress oxy hóa ở tế bào thận [1]. Bên cạnh đó, bún thiêu còn có khả năng làm giảm các chất trung gian gây viêm quan trọng như yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), NF-kappabeta và interleukin-6 (IL-6) [1]. Sự ức chế quá trình viêm này gián tiếp làm giảm enzyme caspase-3, một chất xúc tác chính cho quá trình chết theo chương trình của tế bào [1].
Đối với mã đề, cơ chế sinh học được tìm hiểu chủ yếu xoay quanh khả năng kháng vi sinh vật trong phòng thí nghiệm. Chiết xuất từ vỏ hạt mã đề cho thấy khả năng ức chế sự phát triển của một số chủng nấm men [2]. Tuy nhiên, cơ chế tác động của mã đề trên tế bào nhu mô thận hoặc trên phản ứng viêm toàn thân của hệ tiết niệu vẫn chưa được làm sáng tỏ tương tự như bún thiêu trong các tài liệu nghiên cứu hiện có.
Nghiên cứu tiền lâm sàng về bún thiêu trên mô hình động vật
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2018 đã đánh giá chi tiết tác dụng bảo vệ của chiết xuất bún thiêu (Crateva nurvala Buch. Ham) đối với tổn thương thận do thiếu máu cục bộ tái tưới máu ở chuột [1]. Thiếu máu cục bộ tái tưới máu là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tổn thương thận cấp tính trên thực tế lâm sàng [1]. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm rõ khả năng bảo vệ của cây và cơ chế tác động thông qua các chỉ số sinh hóa và mô bệnh học [1].
Thiết kế nghiên cứu được tiến hành trên chuột cống trắng, chia thành 4 nhóm can thiệp riêng biệt [1]. Các nhóm bao gồm: nhóm phẫu thuật giả làm đối chứng, nhóm gây tổn thương thiếu máu cục bộ tái tưới máu, nhóm được bảo vệ trước bằng chiết xuất lá bún thiêu, và nhóm được bảo vệ trước bằng chiết xuất vỏ thân bún thiêu [1]. Quy trình gây tổn thương thực hiện bằng cách kẹp động mạch thận trái trong vòng 1 giờ, sau đó tháo kẹp để tái tưới máu mô thận trong vòng 24 giờ tiếp theo [1].
Kết quả định lượng sinh hóa cho thấy cả chiết xuất lá và vỏ bún thiêu đều làm giảm đáng kể mức độ hủy hoại tế bào thận [1]. Cụ thể, các chỉ số tổn thương chức năng thận trong máu như lactate dehydrogenase (LDH), creatinine và nitơ urê máu (BUN) ở các nhóm chuột dùng bún thiêu đều suy giảm rõ rệt so với nhóm bệnh lý không được bảo vệ [1]. Các phân tích mô bệnh học cũng khẳng định mô thận giữ được cấu trúc tốt hơn nhờ giảm thiểu phản ứng viêm và stress oxy hóa [1]. Dù vậy, giới hạn lớn của nghiên cứu là chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm với mô hình thiếu máu cơ học, chưa thể áp dụng tương đương lên người bệnh suy thận hay sỏi thận.
Dữ liệu ống nghiệm về hoạt tính vi sinh của mã đề
Khác với bún thiêu được nghiên cứu trên động vật sống, dữ liệu nghiên cứu về mã đề (Plantago major) lại tập trung vào các thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm). Một nghiên cứu năm 2016 đã so sánh hoạt tính kháng nấm của bột vỏ mã đề hòa tan trong cồn ethanol 67% với cam thảo và cây bồ đề chống lại vi nấm Candida albicans miệng [2]. Phương pháp thử nghiệm sử dụng kỹ thuật khuếch tán đĩa giấy Kirby-Bauer và đo đường kính vòng kháng khuẩn [2].
Kết quả nghiên cứu này cho thấy chiết xuất mã đề thể hiện hoạt tính kháng nấm ở mức chấp nhận được đối với chủng Candida albicans [2]. Phân tích thống kê sau hồi quy bằng phép kiểm Tukey cho thấy sự khác biệt về hoạt tính kháng nấm giữa mã đề và thuốc kháng nấm tổng hợp itraconazole liều 10 mcg không có ý nghĩa thống kê [2]. Điều này cho thấy tiềm năng kháng nấm đối chứng của mã đề trong môi trường phòng thí nghiệm [2]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh cần phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng để xác định hiệu quả ở các nồng độ khác nhau trước khi đưa vào ứng dụng thực tế [2].
Tuy nhiên, trong một nghiên cứu in vitro khác cũng công bố vào năm 2016, mã đề lại bộc lộ hạn chế rõ ràng [3]. Khi nhóm nghiên cứu thử nghiệm dịch chiết vỏ mã đề trong ethanol 67% trên các vi khuẩn tiên phong tạo mảng bám răng và vi khuẩn gây bệnh nha chu, mã đề hoàn toàn không thể hiện bất kỳ hoạt tính kháng khuẩn nào [3]. Điều này cho thấy phổ tác dụng vi sinh của mã đề khá chọn lọc và không có khả năng diệt trừ mọi loại vi khuẩn như nhiều người lầm tưởng [3].
So sánh lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Khi đặt hai loại thảo mộc cạnh nhau dưới góc độ khoa học, chúng ta nhận thấy sự chênh lệch rõ rệt về loại hình bằng chứng. Bún thiêu sở hữu dữ liệu tiền lâm sàng in vivo trên động vật, chứng minh được tác động toàn thân trong việc làm hạ creatinine, BUN và ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha hay IL-6 [1]. Điều này mang lại hy vọng về khả năng hỗ trợ bảo vệ thận trong tương lai [1]. Dẫu vậy, việc thiếu hoàn toàn các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người khiến bún thiêu chưa thể trở thành một liệu pháp y khoa chính thống.
Ngược lại, các bằng chứng của mã đề trong các tài liệu khoa học này mới dừng lại ở mức in vitro trên đĩa petri [2], [3]. Khả năng ức chế nấm Candida albicans trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc uống nước mã đề sẽ chữa được viêm đường tiết niệu do vi khuẩn [2], [3]. Thậm chí, việc mã đề không ức chế được các chủng vi khuẩn thử nghiệm trong nghiên cứu nha chu càng nhắc nhở người tiêu dùng phải thận trọng với lời đồn thổi về tính "kháng sinh tự nhiên" toàn năng của loại cây này [3].
Về mặt an toàn, cả hai thảo dược đều chưa có dữ liệu thử nghiệm độc tính dài hạn hoặc tương tác thuốc trên bệnh nhân đường tiết niệu. Do đó, việc kết luận loại thảo dược nào an toàn hơn ở thời điểm hiện tại là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. An toàn nhất cho người bệnh vẫn là tuân thủ chẩn đoán từ các xét nghiệm nước tiểu và chỉ định dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc cho đường tiểu
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là xem các loại thảo mộc lợi tiểu như "thần dược" chữa khỏi viêm nhiễm đường tiểu hay tán sạch sỏi thận. Nhiều người cho rằng nước sắc từ lá hay rễ cây hoàn toàn lành tính, uống càng đậm đặc càng nhanh khỏi bệnh. Trên thực tế, việc sử dụng các loại cây chứa nhiều hoạt chất sinh học mà không kiểm soát liều lượng có thể gây áp lực lọc nặng nề lên cầu thận.
Một hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý bỏ thuốc kháng sinh hoặc thuốc hạ áp để chuyển sang uống nước mã đề hoặc bún thiêu. Viêm đường tiết niệu phần lớn do vi khuẩn xâm nhập ngược dòng; nếu không dùng kháng sinh đúng phác đồ, vi khuẩn có thể di chuyển lên đài bể thận gây viêm thận - bể thận cấp rất nguy hiểm. Các nghiên cứu in vitro cho thấy mã đề thậm chí không ức chế được một số nhóm vi khuẩn thông thường [3], vì vậy việc tin rằng thảo mộc có thể thay thế thuốc kháng sinh là nhận thức sai lầm nghiêm trọng.
Nhiều người cũng tin rằng cây thuốc tự nhiên không bao giờ gây dị ứng hoặc ngộ độc. Tuy nhiên, các chất chiết xuất thô từ thực vật luôn chứa hàng chục hợp chất hóa học khác nhau [1]. Những hợp chất này hoàn toàn có thể tương tác bất lợi với các loại thuốc Tây y mà bệnh nhân đang sử dụng để điều trị bệnh nền tim mạch hay đái tháo đường.
Ai nên thận trọng hoặc tránh tự ý sử dụng?
Người mắc bệnh thận mạn tính giai đoạn tiến triển là đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng. Mặc dù bún thiêu cho thấy khả năng làm giảm BUN và creatinine trong mô hình chuột bị kẹp mạch máu thận [1], thận của bệnh nhân suy thận mạn đã bị tổn thương xơ hóa nghiêm trọng và khó dung nạp các chất chuyển hóa lạ. Việc tự ý uống nước sắc đậm đặc có thể làm rối loạn điện giải, tăng kali máu đột ngột và đẩy nhanh tiến trình suy thận.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cũng không nên sử dụng bún thiêu hoặc mã đề dưới dạng nước sắc đậm hay thực phẩm chức năng liều cao. Hoạt tính chống viêm, ức chế enzyme và tác động sinh học của 42 hợp chất trong bún thiêu chưa từng được đánh giá mức độ an toàn trên thai nhi [1]. Bất kỳ sự thay đổi tuần hoàn hoặc co bóp cơ trơn nào do thảo mộc gây ra đều tiềm ẩn nguy cơ cho thai kỳ.
Những bệnh nhân đang điều trị thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch hoặc chuẩn bị phẫu thuật cũng cần thông báo cho bác sĩ nếu từng dùng thảo mộc. Các thành phần flavonoid và chất chống oxy hóa tự nhiên có thể làm biến đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu [1]. Bệnh nhân đang bị bí tiểu cơ học, tắc nghẽn sỏi niệu quản hoàn toàn cũng không được dùng các thảo dược lợi tiểu vì có thể làm tăng áp lực đường tiểu dẫn đến vỡ đài thận.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn cho người bệnh
Nếu người bệnh muốn sử dụng mã đề như một thức uống thảo mộc giải nhiệt thông thường trong những ngày nóng bức, cách tốt nhất là chỉ dùng với lượng nhỏ và nấu loãng. Không nên nấu nước quá đặc hoặc uống liên tục thay thế hoàn toàn cho nước lọc mỗi ngày. Thói quen duy trì uống đủ từ 1,5 đến 2 lít nước lọc mỗi ngày vẫn là biện pháp cơ bản, an toàn và hiệu quả nhất để làm sạch đường tiết niệu tự nhiên.
Đối với bún thiêu, do loài cây này không quá phổ biến đại trà ở dạng thực phẩm tươi tại Việt Nam và nguồn dược liệu chủ yếu là vỏ thân phơi khô, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái cây hoang dại để tránh nhầm lẫn với các loài cây có độc tính cao. Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thương mại nào có nguồn gốc từ Crateva nurvala, cần kiểm tra rõ nguồn gốc xuất xứ và có sự tham vấn trực tiếp của thầy thuốc y học cổ truyền.
Quan trọng nhất, ngay khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như tiểu buốt, tiểu ra máu, nước tiểu đục có mùi hôi hoặc đau tức vùng thắt lưng, người bệnh cần đến bệnh viện khám ngay. Thảo mộc chỉ nên được xem như một yếu tố hỗ trợ sinh hoạt khi cơ thể khỏe mạnh, hoàn toàn không có khả năng thay thế chẩn đoán hình ảnh và các phương pháp điều trị của y học hiện đại.
Tóm lại, cả bún thiêu và mã đề đều là những dược liệu giàu tiềm năng nhưng vẫn còn thiếu bằng chứng lâm sàng xác đáng trên đường tiết niệu người. Việc tự ý định đoạt thảo mộc nào an toàn hơn dựa trên cảm tính hay lời đồn có thể dẫn đến những hệ lụy sức khỏe đáng tiếc. Hãy luôn giữ một cái nhìn thận trọng, lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể.
