Cẩm cù có diệt được tế bào lạ? Bằng chứng phòng thí nghiệm nói gì

Lời đồn cây cảnh diệt tế bào ác tính

Cây cẩm cù vốn là loài cây cảnh quen thuộc nhờ hoa đẹp và sức sống bền bỉ. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều bài đăng cho rằng loài cây này có khả năng tiêu diệt tế bào lạ và chữa khỏi bệnh ác tính. Không ít người tìm mua các sản phẩm từ cây này để nấu nước uống với hy vọng phòng và trị bệnh hiểm nghèo.

Tuy nhiên, giới khoa học chưa từng ghi nhận cẩm cù là thuốc điều trị ung thư. Các dữ liệu sinh học hiện có về loài thực vật này hoàn toàn khác xa với những lời đồn thổi trên mạng. Việc ngộ nhận giữa nghiên cứu cơ bản thực vật và hiệu quả trị bệnh trên người tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Sự thật là các nghiên cứu về loài thực vật này chỉ tập trung vào sinh lý học cơ bản của cây. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng cẩm cù thay thế phác đồ y khoa chuẩn mực.

Khoa học thực sự nghiên cứu gì ở cây cẩm cù

Cẩm cù, tên khoa học là Hoya carnosa, là đối tượng được nghiên cứu trong sinh lý học thực vật nhờ cơ chế quang hợp trao đổi axit crassulacean (CAM). Loài cây này giúp các nhà khoa học tìm hiểu cách tế bào thực vật hô hấp và chuyển hóa năng lượng trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt.

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành phân tích đặc tính của các enzym NAD(P)H dehydrogenase trên màng trong ty thể của cây cẩm cù (Hoya carnosa) ^[1]. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm rõ chuỗi vận chuyển điện tử bên trong và bên ngoài ty thể của loài thực vật này ^[1]. Thử nghiệm được thực hiện trên ty thể nguyên vẹn và ty thể được xử lý làm tăng tính thấm bằng alamethicin của Hoya carnosa ^[1].

Kết quả cho thấy quá trình oxy hóa NADPH bên ngoài bị ức chế hoàn toàn bởi DPI và phụ thuộc hoàn toàn vào ion canxi ^[1]. Quá trình oxy hóa NADH bên ngoài bị ức chế một phần bởi DPI và phụ thuộc chủ yếu vào ion canxi ^[1]. Khi đo trên ty thể đã làm tăng tính thấm, quá trình oxy hóa tổng số của NADH bị ức chế một phần bởi rotenone và DPI, còn quá trình oxy hóa NADPH tổng số phụ thuộc một phần vào canxi và bị ức chế hoàn toàn bởi DPI ^[1].

Nghiên cứu kết luận rằng phức hợp I cùng các enzym NAD(P)H dehydrogenase bên trong và bên ngoài đều liên kết với chuỗi vận chuyển điện tử, hoạt động theo con đường cổ điển kết hợp nhánh thay thế ^[1]. Rõ ràng, công trình này thuần túy mô tả hoạt động hô hấp tế bào thực vật của Hoya carnosa, hoàn toàn không thử nghiệm trên tế bào ung thư người và không chứng minh tác dụng diệt tế bào lạ ^[1].

Bẫy nhầm lẫn giữa tên gọi và hoạt chất

Lý do lớn nhất khiến cây cẩm cù bị gán ghép khả năng chữa ung thư xuất phát từ sự nhầm lẫn tên gọi khoa học. Tên loài của cẩm cù là Hoya carnosa, rất dễ khiến người đọc không chuyên nhầm lẫn với carnosic acid (axit carnosic) – một hợp chất tự nhiên có nhiều nghiên cứu về hoạt tính sinh học.

Thực tế, carnosic acid là hợp chất phenolic diterpene chủ yếu được tìm thấy trong các cây thuộc họ hoa môi (Labiatae), ví dụ như hương thảo hay xô thơm, chứ không phải chiết xuất từ cây cẩm cù ^[2]. Một nghiên cứu công bố năm 2017 chứng minh carnosic acid gây độc tế bào và kích hoạt quá trình tự chết tế bào ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) trên cả mô hình tế bào và chuột ^[2]. Hoạt chất này làm giảm khả năng sống, ức chế tăng sinh và di chuyển, đồng thời kích hoạt các caspase-3, 8 và 9 ở dòng tế bào HepG2 và SMMC-7721 ^[2].

Nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra carnosic acid làm giảm điện thế màng ty thể và gia tăng nồng độ gốc oxy hóa tự do (ROS) ^[2]. Khi tiêm trên mô hình chuột ghép khối u, carnosic acid ức chế sự phát triển khối u gan rõ rệt ^[2]. Rất nhiều thông tin trên mạng đã lấy kết quả này của carnosic acid rồi gán ghép bừa bãi cho cây cẩm cù (Hoya carnosa), tạo ra hiểu lầm tai hại cho người bệnh.

Phòng thí nghiệm khác xa cơ thể người

Trong nghiên cứu dược học, một chất gây chết tế bào trong ống nghiệm (in vitro) hoàn toàn chưa thể gọi là thuốc trị bệnh. Để một hợp chất từ thực vật trở thành thuốc, nó phải trải qua hàng chục năm nghiên cứu từ sàng lọc phân tử, thử nghiệm tiền lâm sàng đến thử nghiệm lâm sàng qua nhiều giai đoạn.

Nhiều chất trong tự nhiên thể hiện độc tính tế bào rất mạnh trong đĩa thí nghiệm nhưng lại thất bại hoàn toàn khi bước vào cơ thể sống. Một nghiên cứu công bố năm 2021 về axit béo không bão hòa hydroxy C18 (HOEA) chỉ ra rằng chất này gây độc tế bào U937 nhưng không có tính đặc hiệu với tế bào khối u ^[3]. HOEA tấn công màng tế bào của cả tế bào khỏe mạnh bình thường (PBMC) khi ở nồng độ cao (100 mcg/mL), dẫn đến nguy cơ gây hại lớn trên mô hình sống nếu không có hệ thống dẫn thuốc trúng đích ^[3].

Một ví dụ khác, nghiên cứu năm 2010 phân lập hợp chất acetylenic từ rễ cây cúc nón (Echinacea pallida) cho thấy khả năng gây độc phụ thuộc nồng độ trên các dòng tế bào bạch cầu (Jurkat, HL-60), ung thư vú (MCF-7) và u hắc tố (MeWo) thông qua việc làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 ^[4]. Tuy nhiên, hoạt tính in vitro này chỉ do phân tử nguyên vẹn chưa bị oxy hóa tạo ra ^[4]. Trong cơ thể người, thuốc bị chuyển hóa, phân bố và đào thải qua gan, thận, khiến nồng độ hoạt chất thực tế tại khối u rất khó đạt ngưỡng hiệu quả như trong ống nghiệm.

Ngay cả các nghiên cứu thiết kế phân tử tổng hợp dẫn xuất pyrrole-carboxamide công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng chỉ cần thiếu một nhóm chức amin đơn lẻ, hoạt tính gây độc tế bào ung thư vú MDA-MB-231 lập tức biến mất ^[5]. Điều này chứng minh cấu trúc sinh học tác động lên đích protein đòi hỏi sự tinh vi tuyệt đối, không thể có được từ việc đun sắc thô sơ các loại lá cây dại.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược truyền miệng

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên là lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Mọi loài thảo mộc đều chứa hàng trăm hợp chất hóa học khác nhau. Khi sử dụng không qua tinh chế và kiểm soát liều lượng, cơ thể phải tiếp nhận nhiều tạp chất có thể gây độc cho gan và thận.

Nhiều người bệnh ung thư tin vào lời đồn cẩm cù đã bỏ lỡ thời gian vàng điều trị y khoa. Khi phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, can thiệp phẫu thuật, hóa xạ trị hoặc liệu pháp nhắm trúng đích đem lại tỷ lệ lui bệnh rất cao. Từ bỏ phác đồ chuẩn để uống nước lá cây cẩm cù khiến khối u phát triển nhanh, xâm lấn và di căn sang cơ quan khác.

Một ngộ nhận khác là đánh đồng việc tế bào miễn dịch cơ thể phản ứng với việc dùng cây cỏ chữa bệnh. Các nghiên cứu miễn dịch học từ năm 1975 và 1977 về kháng thể độc tế bào ở bệnh nhân ung thư cổ tử cung cho thấy sự hiện diện của kháng thể độc tế bào phụ thuộc bổ thể hoặc kháng thể lympho chỉ phản ánh gánh nặng bệnh lý và mức độ tiến triển của khối u, không phải là cơ sở để uống bất kỳ loại thảo mộc nào [3, 4].

Ai cần thận trọng khi nghe tin đồn cẩm cù

Bệnh nhân đang được chẩn đoán mắc các bệnh lý khối u ác tính tuyệt đối không được dùng cẩm cù như một phương pháp trị bệnh. Việc tự ý uống nước ép, sắc lá hoặc dùng cao chiết loài cây này có thể dẫn đến tương tác bất lợi với các thuốc hóa trị hoặc xạ trị đang dùng.

Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính cần tránh xa các loại nước sắc thảo dược không rõ nguồn gốc. Gan và thận là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải độc chất; nạp thêm các chất thô từ cây cảnh có thể thúc đẩy suy tạng tiến triển nhanh hơn.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là nhóm đối tượng tuyệt đối không thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng từ cây cẩm cù. Độc tính chưa được nghiên cứu đầy đủ của loài thực vật này có thể gây nguy hiểm cho thai nhi và sự phát triển của trẻ.

Khuyến nghị tiếp cận đúng và lời khuyên cân bằng

Nếu bạn sở hữu một chậu cẩm cù trong nhà, hãy trân trọng nó như một loài cây cảnh mang lại mảng xanh và giá trị thẩm mỹ cho không gian sống. Tuyệt đối không ngắt lá, hoa hay thân cây để nấu nước uống, làm trà hay điều chế các bài thuốc dân gian nhằm mục đích trị bệnh.

Đối với người bệnh ung thư, chế độ chăm sóc cần dựa trên các bằng chứng khoa học vững chắc:

• Tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa ung bướu.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, đủ năng lượng, giàu đạm dễ tiêu, ăn nhiều rau củ quả sạch và uống đủ nước để giữ thể trạng.
• Luyện tập thể dục nhẹ nhàng tùy theo sức khỏe bản thân nhằm tăng cường lưu thông khí huyết và cải thiện tinh thần.
• Thảo luận thẳng thắn với bác sĩ điều trị trước khi muốn sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung hay loại trà thảo mộc nào.

Y học hiện đại luôn tìm kiếm các hoạt chất trị bệnh mới từ tự nhiên, nhưng quy trình này đòi hỏi sự kiểm chứng nghiêm ngặt qua thử nghiệm lâm sàng đối chứng. Việc kỳ vọng cẩm cù tiêu diệt tế bào lạ chỉ là sự ngộ nhận tên gọi và đồn thổi vô căn cứ. Người dân cần tỉnh táo chọn lọc thông tin, bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình bằng những quyết định y tế sáng suốt.