Lời đồn dân gian về cao cẳng bắc bộ
Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng ho dai dẳng, rát họng hay khản tiếng thường xuyên xuất hiện ở nhiều gia đình. Để giải quyết tình trạng này, bên cạnh thuốc tây, không ít người tìm đến các bài thuốc truyền miệng.
Thời gian gần đây, cây cao cẳng bắc bộ được nhiều hội nhóm truyền tai như một thảo dược giúp trị ho và viêm họng. Tuy nhiên, tính xác thực của thông tin này cần được đối chiếu dưới góc độ y học chứng cứ.
Thực tế, hiện chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh cao cẳng bắc bộ có tác dụng điều trị ho hoặc viêm họng. Mọi khẳng định về công dụng trị bệnh đường hô hấp của loài cây này hiện tại hoàn toàn chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng.
Người bệnh không nên tự ý dùng dược liệu này thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ khi gặp các vấn đề hô hấp. Việc hiểu rõ bản chất của phản xạ ho và nguyên nhân gây bệnh giúp tránh các rủi ro sức khỏe không đáng có.
Ho và viêm họng phát sinh do đâu?
Ho thực chất là một phản xạ bảo vệ sinh lý giúp tống xuất đờm dãi, dị vật hoặc vi sinh vật gây hại ra khỏi đường thở. Khi niêm mạc họng bị tổn thương hoặc viêm, các thụ thể thần kinh tại đây trở nên cực kỳ nhạy cảm.
Tình trạng tăng độ nhạy cảm phản xạ ho là đặc điểm nổi bật ở hầu hết bệnh nhân ho mạn tính [1]. Sự nhạy cảm này có thể hồi phục nếu liên quan đến nhiễm trùng đường hô hấp trên, sử dụng thuốc ức chế men chuyển angiotensin (ACEI), hoặc ho liên quan đến tình trạng viêm đường thở do bạch cầu ái toan [1]. Tuy nhiên, ở nhiều người, tình trạng này kéo dài dai dẳng và không tìm được nguyên nhân cụ thể, dẫn đến việc lựa chọn thuốc điều trị gặp rất nhiều hạn chế [1].
Bên cạnh đó, ho kéo dài thường cùng tồn tại với các bệnh lý như hen suyễn, trào ngược dạ dày thực quản và rối loạn đường hô hấp trên [1]. Tình trạng viêm đường thở do dị ứng cũng làm thay đổi ngưỡng phản ứng của cơ thể, khiến đường dẫn khí dễ bị kích thích hơn bình thường [2].
Nguyên nhân nhiễm trùng thường gặp
Đa phần các đợt ho cấp tính hoặc bán cấp bắt nguồn từ viêm nhiễm đường hô hấp trên do virus hoặc vi khuẩn. Chẳng hạn, vi khuẩn ho gà Bordetella pertussis có thể gây ra những đợt ho dữ dội và kéo dài.
Giai đoạn đầu của bệnh ho gà thường cư trú tại vùng mũi họng, gây viêm cục bộ, tăng tiết chất nhầy và dễ lây lan [3]. Đáng chú ý, một nghiên cứu trên 201 bệnh nhân ho dai dẳng từ 2 đến 12 tuần cho thấy nhiễm Bordetella pertussis là nguyên nhân phổ biến gây ho kéo dài ở người trưởng thành [4]. Nghiên cứu này ghi nhận 4 bệnh nhân có kết quả cấy dương tính, 11 người dương tính qua xét nghiệm PCR, và 33 người có bằng chứng huyết thanh học về việc mới nhiễm khuẩn [4].
Ngoài ho gà, nhiều tác nhân vi sinh vật khác cũng gây ra các triệu chứng ho dữ dội tương tự. Một phân tích trên 149 trẻ em bị ho kiểu ho gà kéo dài trên 7 ngày nhưng không nhiễm Bordetella pertussis cho thấy có đến 56% trường hợp tìm thấy bằng chứng nhiễm các vi sinh vật khác [5]. Cụ thể, các tác nhân hàng đầu gồm Adenovirus (33 ca), virus á cúm týp 1, 2 và 3 (18 ca), Mycoplasma pneumoniae (15 ca), và virus hợp bào hô hấp RSV (14 ca) [5].
Bên cạnh đó, việc xác định bệnh chỉ qua triệu chứng lâm sàng là rất khó khăn. Dữ liệu tổng hợp từ các nghiên cứu cho thấy các triệu chứng điển hình như nôn sau cơn ho hay tiếng thở rít chỉ làm tăng nhẹ khả năng chẩn đoán ho gà, đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá toàn diện để đưa ra hướng xử trí phù hợp [6].
Cao cẳng bắc bộ dưới lăng kính khoa học
Cao cẳng bắc bộ, tên khoa học là Peliosanthes sinica, là loài thực vật thuộc họ Măng tây. Loài cây này mọc hoang rải rác ở một số khu vực miền núi phía bắc nước ta và từng được ghi nhận trong một số tài liệu y học cổ truyền bản địa.
Nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 1995 đã phân lập được 3 hợp chất spirostanol glycoside mới, đặt tên là peliosanthoside A, B, C, cùng với 2 hợp chất đã biết từ toàn cây Peliosanthes sinica [7]. Cấu trúc của các hợp chất này đã được làm sáng tỏ bằng các phương pháp hóa học và quang phổ [7].
Tuy nhiên, nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở mức độ xác định thành phần hóa học cơ bản [7]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ công trình khoa học nào đánh giá hoạt tính kháng khuẩn, kháng virus, chống viêm hay giảm phản xạ ho của các hợp chất này trên mô hình tế bào, động vật hay thử nghiệm lâm sàng trên người.
Do đó, việc gán ghép cho cao cẳng bắc bộ công dụng chữa ho, trị viêm họng là hoàn toàn thiếu cơ sở thực nghiệm.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ho
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện. Nhiều người khi bị rát họng, ho gió, ho khan đã tự ý sắc các loại cây cỏ như cao cẳng bắc bộ uống thay nước mỗi ngày.
Ho kéo dài có thể là dấu hiệu cảnh báo của nhiều bệnh lý nghiêm trọng, bao gồm nhiễm khuẩn hô hấp, viêm phế quản co thắt, hen suyễn, trào ngược thực quản hoặc tổn thương phổi [1]. Bệnh nhân ho kéo dài từ 2 đến 12 tuần có thể là nguồn mang vi khuẩn dễ lây lan ra cộng đồng, đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ nhỏ [4].
Nếu chỉ phụ thuộc vào những loài cây cỏ chưa được chứng minh tác dụng, người bệnh dễ bỏ lỡ thời điểm vàng để điều trị căn nguyên. Việc chậm trễ can thiệp y tế có thể khiến nhiễm trùng lan sâu xuống đường hô hấp dưới hoặc chuyển thành bệnh mạn tính khó hồi phục.
Ngoài ra, việc dùng các thảo dược chưa được kiểm nghiệm rõ về độc tính, liều lượng có thể gây áp lực lên gan, thận hoặc gây dị ứng đường tiêu hóa.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Khi gặp các vấn đề về đường hô hấp, nhóm đối tượng dưới đây tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cao cẳng bắc bộ:
- Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Dược liệu chưa qua nghiên cứu độc tính tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai nhi và trẻ sơ sinh.
- Trẻ nhỏ: Đường thở và hệ miễn dịch của trẻ rất nhạy cảm; các tác nhân nhiễm trùng như ho gà hay virus hợp bào có thể diễn tiến nặng rất nhanh [4], [5].
- Người mắc bệnh lý mạn tính: Bệnh nhân hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hoặc suy gan, suy thận cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc chuyên khoa.
- Người ho kéo dài không rõ nguyên nhân: Việc tự ý uống thảo dược có thể làm lu mờ triệu chứng, gây cản trở cho quá trình thăm khám của thầy thuốc [1].
Lời khuyên chăm sóc họng và giảm ho an toàn
Để làm dịu cổ họng và hỗ trợ đường thở phục hồi khi bị viêm nhiễm, người bệnh nên áp dụng các biện pháp khoa học, đơn giản và an toàn tại nhà.
Uống đủ nước ấm mỗi ngày giúp làm loãng dịch nhầy và giữ ẩm cho niêm mạc họng. Súc họng đều đặn bằng nước muối sinh lý 0,9% giúp làm sạch vùng hầu họng, hỗ trợ loại bỏ các tác nhân gây kích ứng bề mặt.
Giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng cổ ngực khi thời tiết chuyển lạnh hoặc khi nằm phòng điều hòa. Đeo khẩu trang khi ra ngoài giúp hạn chế hít phải khói bụi và giảm nguy cơ lây nhiễm vi sinh vật qua đường hô hấp [3]. Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, bổ sung rau xanh và trái cây tươi để tăng cường sức đề kháng tự nhiên.
Nếu cơn ho kéo dài trên 2 tuần, ho kèm theo sốt cao, khạc đờm đặc có màu xanh/vàng, khó thở, hoặc ho ra máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời [4].
Tóm lại, cao cẳng bắc bộ hiện chưa có bất kỳ bằng chứng y học nào chứng minh khả năng giảm ho hay trị viêm họng. Thay vì tin vào những lời truyền miệng vô căn cứ, mỗi người nên chủ động chăm sóc đường thở đúng cách và tìm đến bác sĩ chuyên khoa khi các triệu chứng hô hấp không thuyên giảm.
