Nhiều người truyền tai nhau rằng ngâm rượu các loại thảo dược rừng, trong đó có thôi chanh lá xôn (Alangium salviifolium), là phương pháp hiệu quả để tráng dương và phục hồi sinh lực phái mạnh. Tâm lý chuộng các loại cây cỏ tự nhiên ngâm rượu khiến không ít người tự ý tìm mua và sử dụng kéo dài mà không lường trước nguy cơ tiềm ẩn.
Tuy nhiên, câu khẳng định "thôi chanh lá xôn ngâm rượu giúp bổ thận, tráng dương" là hoàn toàn sai và không có cơ sở khoa học. Các tài liệu y sinh học hiện đại chưa ghi nhận bất kỳ chứng cứ nào cho thấy dược liệu này có công dụng tăng cường sinh lý nam hay cải thiện chức năng thận. Ngược lại, việc tự ngâm rượu đậm đặc và uống kéo dài còn mang đến rủi ro nghiêm trọng cho niêm mạc dạ dày và gan do cồn cùng các hoạt chất sinh học thực vật tích tụ.
Cơ chế tác động: Không liên quan đến sinh lý nam
Theo quan niệm dân gian, một số cây rừng có vị đắng, chát thường được gán cho nhãn mác "bổ thận, cố tinh". Nhưng dưới góc nhìn hóa thực vật học, thôi chanh lá xôn là loài cây chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học mạnh như alkaloid, flavonoid, triterpene, steroid và tannin [2, 3, 4].
Thôi chanh lá xôn trong y học cổ truyền từng được dùng làm thuốc bổ nói chung hoặc hỗ trợ chữa trĩ [1]. Khi phân tích dược lý, hoạt tính sinh học chính của cây nằm ở khả năng kháng khuẩn [2], ức chế vi nấm [1], chống viêm [2, 4], giảm đau [3] và bảo vệ tế bào gan trước độc chất [4]. Hoàn toàn không có cơ chế nào tác động lên trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn, hormone testosterone hay quá trình lọc cầu thận.
Nghiên cứu nói gì về cây thôi chanh lá xôn?
Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm về loài cây này chủ yếu tập trung vào các bộ phận như vỏ thân, rễ, hạt, hoa nhằm đánh giá độc tính và tính chất kháng sinh, chống viêm:
Nghiên cứu công bố năm 2002 đánh giá hoạt tính kháng nấm và độc tính tại chỗ của phân loài Alangium salviifolium subsp hexapetalum [1]. Dịch chiết bột gỗ đông khô (4,59%) được thử nghiệm trên đĩa thạch chống lại 26 chủng nấm da và 14 chủng nấm Candida albicans, cho đường kính vòng ức chế lần lượt là 25,23 mm và 14,78 mm [1]. Thử nghiệm dùng phương pháp Buehler trên 5 thỏ đực trắng New Zealand với các liều 3, 6 và 9 mg/inch² gạc cho thấy cao chiết không gây viêm da trong 1 tuần [1]. Dù vậy, thử nghiệm này chỉ chứng minh tính kháng nấm ngoài da và không gây độc tại chỗ trên da thỏ, không liên quan đến tác dụng đường uống hay thận [1].
Nghiên cứu năm 2012 khảo sát dịch chiết rễ Alangium salviifolium trên chuột cống trắng bị gây phù chân bằng carrageenan [5]. Dịch chiết rễ cho hàm lượng chiết xuất cao nhất với ethanol, cho kết quả dương tính với phytosterol, triterpene, flavonoid, carbohydrate và alkaloid [5]. Trong thử nghiệm độc tính cấp đường uống trên chuột cống trắng, dịch chiết rễ an toàn ở mức liều lên tới 3000 mg/kg [5]. Dịch chiết ức chế đáng kể phù chân tối đa và ức chế rất cao tổng thể phù chân chuột trong 6 giờ so với thuốc đối chứng diclofenac sodium [5]. Nghiên cứu chỉ ra khả năng chống viêm tương tự thuốc kháng viêm không steroid, không ghi nhận cải thiện sinh lý hay bổ thận [5].
Nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích thành phần chuyển hóa trong vỏ thân cây Alangium salviifolium bằng kỹ thuật LC/Q-TOF và GC/Q-TOF [6]. Các nhà khoa học xác định được 81 chất chuyển hóa thứ cấp có tiềm năng trị liệu, bao gồm các hợp chất flavonoid, acid béo, đường và terpene [6]. Đây là phân tích thành phần hóa học trong phòng thí nghiệm, chưa chứng minh bất kỳ tác dụng lâm sàng nào trên chức năng thận hay nội tiết nam [6].
Nghiên cứu năm 2011 thực hiện trên hạt của cây Alangium salvifolium Linn. [3]. Dịch chiết hạt bằng chloroform, ethanol và nước cho thấy không độc ở mức liều cố định 2000 mg/kg trong thử nghiệm độc tính cấp [3]. Trong đó, dịch chiết ethanol thể hiện hoạt tính hạ đường huyết, chống co giật, giảm đau và chống viêm có ý nghĩa thống kê (p < 0,01) trên mô hình thực nghiệm [3]. Các phân tích ghi nhận alkaloid, glycoside, terpenoid, steroid và tannin nhưng cơ chế cụ thể vẫn cần nghiên cứu thêm [3]. Không có dữ liệu nào cho thấy hạt cây có tác dụng tráng dương [3].
Nghiên cứu năm 2022 kiểm tra dịch chiết methanol vỏ thân cây Alangium salviifolium trên chuột nhắt trắng Swiss albino bị tổn thương gan do CCl4 [4]. Cho chuột uống dịch chiết ở liều 20 và 50 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 15 ngày qua ống thông dạ dày [4]. Kết quả cho thấy dịch chiết làm giảm men gan AST, ALT, ALP và giảm peroxy hóa lipid, đồng thời tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa SOD, CAT và enzyme giải độc pha II [4]. Đây là thử nghiệm bảo vệ gan trên chuột bị nhiễm độc hóa chất, không phải nghiên cứu về thận hay sinh lý học nam giới [4].
Nghiên cứu năm 2000 cũng ghi nhận dịch chiết methanol từ hoa của cây có hoạt tính kháng khuẩn phổ rộng trên cả vi khuẩn gram dương và gram âm [2].
Tất cả các bằng chứng trên chỉ dừng lại ở quy mô tế bào và động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt trắng, thỏ) [1, 2, 4, 5]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người được thực hiện để đánh giá hiệu quả hay độ an toàn khi uống [1, 2, 3, 4, 5, 8].
Lợi ích có giới hạn và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng dược liệu tự nhiên với việc "uống vào là bổ". Thực tế, các nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất của cây có tiềm năng giảm đau, kháng khuẩn, chống viêm cơ học tương tự các hoạt chất giảm đau thông thường [2, 4, 8]. Tiềm năng này hoàn toàn khác biệt với công năng kích thích tình dục hay điều trị chứng suy giảm testosterone.
Nhiều người cảm thấy cơ thể hưng phấn, ấm nóng sau khi uống rượu ngâm thảo dược rồi ngộ nhận rằng sinh lực được cải thiện. Thực chất, cảm giác hưng phấn tạm thời này đến từ tác dụng giãn mạch và ức chế thần kinh trung ương của cồn (ethanol), không phải do dược tính bổ dưỡng của thôi chanh lá xôn. Lạm dụng cách uống này kéo dài tạo ra sự phụ thuộc tâm lý và che giấu các bệnh lý nam khoa thực thể.
Nguy cơ tổn thương dạ dày và ngộ độc tích lũy
Cây chứa hàm lượng alkaloid và tannin đáng kể [2, 4, 5]. Alkaloid là nhóm chất có dược tính mạnh, nếu dùng không kiểm soát liều lượng có thể gây kích ứng đường tiêu hóa. Khi ngâm thực vật này trong rượu nồng độ cồn cao, cồn đóng vai trò dung môi chiết xuất ồ ạt các hợp chất này mà không qua quá trình tinh chế hay định lượng chuẩn hóa.
Cồn kết hợp cùng tannin và các alkaloid đậm đặc tác động trực tiếp lên lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày. Việc sử dụng rượu ngâm thường xuyên có thể làm bào mòn lớp nhầy, gây viêm trợt niêm mạc, loét dạ dày - tá tràng, thậm chí dẫn đến xuất huyết tiêu hóa.
Bên cạnh đó, dù thử nghiệm độc tính cấp trên động vật cho thấy ngưỡng an toàn ở mức liều 2000 - 3000 mg/kg [2, 4], độc tính bán trường diễn và độc tính tích lũy qua đường uống dài ngày của việc uống rượu ngâm thảo dược này trên cơ thể người vẫn chưa được làm sáng tỏ. Rượu tự nấu, tự ngâm không rõ nồng độ còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm methanol và aldehyde độc hại.
Ai nên thận trọng?
Tất cả mọi người không nên tự ý dùng thôi chanh lá xôn để uống hay ngâm rượu, đặc biệt các nhóm đối tượng sau cần tránh tuyệt đối:
- Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản: Cồn và các chất chát, alkaloid trong cây dễ gây bùng phát các cơn đau cấp tính và làm nặng thêm tổn thương niêm mạc.
- Người mắc bệnh gan, thận mạn tính: Gan và thận là hai cơ quan chính chuyển hóa và đào thải chất độc. Việc nạp thêm cồn cùng hỗn hợp hóa chất thực vật chưa qua kiểm nghiệm làm gia tăng gánh nặng lọc thải, dễ dẫn đến suy giảm chức năng nội tạng trầm trọng hơn.
- Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dược liệu chưa được chứng minh an toàn cho phụ nữ mang thai và thai nhi.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Người dân không tự ý thu hái thân, rễ hay hạt cây rừng về ngâm rượu uống theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Nếu muốn hỗ trợ sức khỏe xương khớp hay kháng viêm, người bệnh cần thăm khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa y học cổ truyền để được bốc thuốc theo thang chuẩn chỉ.
Đối với nam giới gặp trục trặc về sinh lý hoặc nghi ngờ suy giảm chức năng thận, cần đến khám trực tiếp tại các bệnh viện có chuyên khoa Nam học hoặc Thận - Tiết niệu để làm xét nghiệm chẩn đoán nguyên nhân cụ thể. Chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể thao đều đặn và hạn chế tối đa việc tiêu thụ đồ uống có cồn luôn là nền tảng bền vững để duy trì sức khỏe tổng thể.
Tóm lại, quan niệm dùng thôi chanh lá xôn ngâm rượu để bổ thận, tăng cường sinh lực là một lầm tưởng nguy hại. Chưa có bằng chứng khoa học nào ủng hộ tác dụng này trên người, trong khi rủi ro gây loét niêm mạc dạ dày và tổn thương phủ tạng từ rượu ngâm tự chế là rất rõ ràng. Hãy bảo vệ sức khỏe bằng các can thiệp y tế đã được kiểm chứng thay vì đặt niềm tin vào các loại rượu thuốc vô căn cứ.
