Nhiều người dù đánh răng đều đặn ngày hai lần vẫn cảm thấy thiếu tự tin vì hơi thở có mùi khó chịu. Thủ phạm chính thường không nằm ở kẽ răng mà ẩn nấp ngay trên bề mặt lưỡi, nơi tích tụ các mảng bợn trắng giàu vi khuẩn. Việc cạo lưỡi mỗi ngày được xem là giải pháp nhanh chóng, nhưng liệu thao tác này thực sự giảm được bao nhiêu phần trăm mùi hôi?

Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng cạo lưỡi chuyên dụng có thể giúp cắt giảm từ hơn 50% đến 75% lượng hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi gây mùi khó chịu trong khoang miệng [1], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả này có sự dao động tùy thuộc vào tình trạng răng miệng, dụng cụ thực hiện và các biện pháp vệ sinh nướu đi kèm [3], [4].

Bợn lưỡi và cơ chế sinh mùi hôi miệng

Ước tính có khoảng 85% trường hợp hôi miệng bắt nguồn trực tiếp từ bên trong khoang miệng, và 50% trong số đó xuất phát từ các chất cặn bã tích tụ trên bề mặt lưỡi [2]. Khí thở gây mùi hình thành chủ yếu do các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (VSC), trong đó hydrogen sulfide (H2S) và methyl mercaptan (CH3SH) đóng vai trò then chốt nhất [1], [2].

Bề mặt lưng lưỡi có cấu trúc nhiều nhú nhỏ gồ ghề, tạo thành nơi trú ngụ lý tưởng cho vi khuẩn kỵ khí và vi khuẩn hiếu khí tùy ngộ phát triển [5], [6]. Khi các mảng bợn lưỡi hình thành dày đặc, lượng vi khuẩn phân hủy protein sẽ giải phóng mạnh các khí lưu huỳnh nồng độ cao vào khoang miệng [1], [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng điểm cảm quan mùi hôi và nồng độ các chất VSC có mối tương quan thuận rõ rệt với độ dày của lớp bợn lưỡi [1]. Khi bợn lưỡi được dọn sạch bằng tác động cơ học, mật độ vi sinh vật giảm xuống và nguồn phát thải khí bay hơi lập tức bị suy yếu [5].

Cạo lưỡi giảm bao nhiêu phần trăm nồng độ khí gây mùi?

Con số suy giảm cụ thể đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên người tham gia.

Một thử nghiệm lâm sàng chéo tiến hành năm 2004 trên 10 người khỏe mạnh trong độ tuổi từ 20 đến 50 đã so sánh trực tiếp dụng cụ cạo lưỡi với bàn chải lông mềm thông thường [2]. Những người tham gia phải ngưng toàn bộ các biện pháp vệ sinh lưỡi trong 48 giờ trước mốc đo ban đầu [2]. Sau đó, họ được chia thành hai nhóm luân chuyển dùng dụng cụ cạo lưỡi hoặc bàn chải đánh răng trong từng tuần riêng biệt kèm 48 giờ nghỉ giải lao giữa chặng [2]. Kết quả đo bằng máy theo dõi sulfide cầm tay ghi nhận dụng cụ cạo lưỡi giúp giảm tới 75% nồng độ các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (VSC), trong khi dùng bàn chải đánh răng chỉ giúp giảm 45% [2].

Năm 2008, một nghiên cứu khác đánh giá 72 bệnh nhân viêm nha chu mạn tính có lớp bợn lưỡi dày [1]. Ba mươi người được chọn vào các giai đoạn can thiệp tiếp theo và 25 người hoàn thành toàn bộ thử nghiệm đo nồng độ khí bằng thiết bị OralChroma kết hợp bài kiểm tra cảm quan mùi [1]. Kết quả cho thấy thao tác cạo lưỡi đơn thuần đã làm giảm hơn 50% nồng độ các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi trong hơi thở người bệnh [1].

Năm 2003, một phân tích khí sắc ký trên 40 người (từ 14 đến 64 tuổi) nhằm bóc tách nguồn gốc khí thở đã chứng minh lớp bợn lưỡi đóng vai trò áp đảo trong việc tạo ra mùi hôi [4]. Ở nhóm người có sức khỏe nha chu tốt, lượng khí sinh ra từ bợn lưỡi chiếm tới 76% khí H2S, 52% khí CH3SH và 55% khí (CH3)2S [4]. Ngay cả ở nhóm có bệnh nha chu nặng, mảng bám trên bề mặt lưỡi vẫn là nguồn sản sinh lớn nhất với 67% H2S, 59% CH3SH và 48% (CH3)2S [4]. Khi thực hiện cạo lưỡi, toàn bộ nồng độ VSC ở cả hai nhóm đều sụt giảm rất mạnh trước khi được làm sạch tiếp ở vùng kẽ răng [4].

Bằng chứng lâm sàng trên người có bệnh nướu và nha chu

Dù cạo lưỡi rất hiệu quả, khả năng loại bỏ mùi hôi miệng còn phụ thuộc vào sức khỏe của mô nâng đỡ răng.

Năm 2019, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 36 bệnh nhân viêm nướu đã đánh giá hiệu quả phối hợp của việc cạo lưỡi sau khi lấy cao răng và đánh bóng [7]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm 1 được hướng dẫn vệ sinh răng miệng kèm cạo lưỡi; nhóm 2 chỉ vệ sinh răng miệng thông thường không làm sạch lưỡi [7]. Sau 7 ngày theo dõi, cả hai nhóm đều cải thiện các chỉ số nha chu lâm sàng, nhưng chỉ nhóm có dùng dụng cụ cạo lưỡi mới ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về nồng độ VSC, điểm đánh giá mùi cảm quan và chỉ số bợn lưỡi [7]. Đáng chú ý, nồng độ các chất trung gian gây viêm như IL-1beta và IL-8 trong dịch rãnh nướu của nhóm cạo lưỡi cũng giảm đáng kể so với mức ban đầu [7].

Tuy nhiên, cạo lưỡi không phải là giải pháp duy nhất và vạn năng. Một thử nghiệm năm 2012 thực hiện trên 21 người không bị nha chu (độ tuổi trung bình 45,7) nhằm so sánh nước súc miệng chứa kẽm axetat 0,3% kết hợp chlorhexidine diacetate 0,025% có và không kèm cạo lưỡi [3]. Thao tác cạo lưỡi kết hợp nước súc miệng trơ giúp giảm VSC tại thời điểm 30 phút nhưng không duy trì được sau 14 ngày [3]. Khi dùng dung dịch súc miệng có hoạt tính, nồng độ VSC, H2S và methyl mercaptan đều giảm tương đương nhau dù có cạo lưỡi phụ trợ hay không [3]. Dù vậy, nghiên cứu kết luận cạo lưỡi vẫn mang lại giá trị giảm điểm số mùi cảm quan và giảm chỉ số bợn lưỡi [3].

Đặc biệt, ở người mắc bệnh nha chu tiến triển, một nghiên cứu năm 2015 trên 180 bệnh nhân chia đều thành hai phác đồ điều trị nha chu (toàn miệng trong 24 giờ hoặc từng góc phần tư trong 4 tuần), mỗi nhóm lại chia nhỏ việc có hoặc không cạo lưỡi mỗi ngày [8]. Kết quả cho thấy phương pháp điều trị khử trùng toàn miệng giúp giảm khí sulfide nhiều hơn đáng kể so với điều trị từng phần, nhưng việc có cạo lưỡi hay không lại không tạo ra sự khác biệt về chỉ số kiểm tra cảm quan hay chỉ số bợn lưỡi giữa các nhóm bệnh nhân này [8].

Hiểu lầm thường gặp về cạo lưỡi

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần dùng bàn chải đánh răng chải qua mặt lưỡi là đủ sạch. Bằng chứng thực tế cho thấy dù cả hai dụng cụ đều loại bỏ được bợn lưỡi, dụng cụ cạo lưỡi chuyên dụng vẫn mang lại hiệu quả giảm VSC vượt trội (75% so với 45%) [2]. Dù vậy, một nghiên cứu năm 2008 so sánh bàn chải có thiết kế mặt cạo cao su phía sau đầu chải với dụng cụ cạo lưỡi truyền thống cho thấy cả hai đều có hiệu quả tương đương nhau trong việc giảm vi khuẩn hiếu khí, kỵ khí và giảm phát thải VSC [5]. Vì thế, người dùng có thể tận dụng thiết kế tích hợp này nếu không có cây cạo riêng [5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cạo lưỡi một mình có thể giải quyết triệt để 100% chứng hôi miệng. Các tổng quan nghiên cứu khẳng định tự làm sạch lưỡi đơn thuần không thể loại bỏ hoàn toàn hôi miệng [6]. Khi bị viêm nha chu, các kẽ răng và túi nha chu sâu có thể đóng góp tới 26% - 36% lượng khí lưu huỳnh độc hại [4]. Nếu chỉ cạo lưỡi mà bỏ qua việc lấy cao răng dưới nướu hay làm sạch kẽ răng, hơi thở hôi vẫn sẽ nhanh chóng tái diễn [1], [4], [6].

Ai nên thận trọng khi thực hiện?

Thao tác cạo lưỡi tuy dễ làm tại nhà nhưng vẫn có những hạn chế nhất định. Việc dùng lực cơ học cạo quá mạnh hoặc sai kỹ thuật có thể gây tổn thương, trầy xước các gai lưỡi [6]. Những người có niêm mạc lưỡi nhạy cảm, dễ nôn ói khi đưa dụng cụ vào sâu trong cuống họng cần hết sức lưu ý để tránh phản xạ khó chịu này [6].

Ngoài ra, những người đang có bệnh lý viêm loét miệng, nhiệt miệng hoặc viêm nha chu nặng không nên xem cạo lưỡi là biện pháp thay thế điều trị y khoa. Cần tham khảo ý kiến nha sĩ để được xử trí các ổ nhiễm trùng quanh răng trước khi kết hợp thêm các phương pháp cơ học [1], [6].

Cách áp dụng cạo lưỡi an toàn trong đời sống

Để loại bỏ bợn lưỡi tối ưu, nên thực hiện cạo lưỡi đều đặn 1-2 lần mỗi ngày sau khi đánh răng. Đặt dụng cụ cạo lưỡi chuyên dụng hoặc mặt lưng gờ cao su của bàn chải vào sâu trong bề mặt lưng lưỡi (trong giới hạn không gây buồn nôn), sau đó kéo nhẹ nhàng một chiều từ trong ra ngoài [5], [2], [6]. Rửa sạch dụng cụ dưới vòi nước sau mỗi lần kéo và lặp lại 2-3 lượt cho đến khi lớp màng bợn giảm bớt.

Không dùng lực tì đè quá mức để bảo vệ các gai vị giác [6]. Sau khi cạo lưỡi, nên kết hợp làm sạch kẽ răng bằng chỉ nha khoa để dọn sạch các gốc phát thải khí còn lại ở khe kẽ [4]. Có thể súc miệng bổ sung bằng các dung dịch kháng khuẩn hoặc chứa ion kẽm đã được nghiên cứu nhằm tăng cường ức chế các hợp chất lưu huỳnh [1], [3].

Thói quen cạo lưỡi mỗi ngày là một mắt xích quan trọng giúp giảm nhanh 50% đến 75% nồng độ khí bốc mùi trong hơi thở [1], [2]. Tuy nhiên, để duy trì hơi thở thơm tho dài lâu, việc làm sạch cơ học trên lưỡi bắt buộc phải song hành cùng việc chải răng đúng cách, vệ sinh kẽ răng và thăm khám nha khoa định kỳ [1], [4], [6].