Nhiều người bước sang tuổi trung niên thường truyền tai nhau tìm mua cao quy bản để bồi bổ xương khớp, phòng ngừa nguy cơ gãy xương do loãng xương. Tâm lý chuộng dược liệu tự nhiên khiến sản phẩm nấu từ yếm rùa này được săn đón với mức giá đắt đỏ. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại cao này dưới góc nhìn y học hiện đại vẫn là câu hỏi lớn cần được làm sáng tỏ.
Hiện tại, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng xác thực trên cơ thể người để khẳng định cao quy bản giúp ngăn ngừa hoặc điều trị bệnh loãng xương. Đa phần các dữ liệu hiện có chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian hoặc suy luận từ những nghiên cứu tiền lâm sàng về chuyển hóa mô xương. Người tiêu dùng cần tỉnh táo nhìn nhận đúng bản chất khoa học trước khi đặt trọn niềm tin vào các chế phẩm truyền miệng.
Nguồn gốc yếm rùa và định danh sinh học
Quy bản trong y học cổ truyền là phần mai hoặc yếm dưới của các loài rùa nước ngọt, phổ biến nhất là rùa mai gập họ Geoemydidae. Phân tích phân loại học xác nhận các mẫu vật rùa mai cổ đại từng định danh Chinemys pani thực chất là loài Mauremys reevesii [1]. Loài rùa này phân bố rộng tại Đông Á và là nguồn dược liệu chính được dùng để nấu thành dạng cao cô đặc [1].
Quy trình chế biến cao quy bản truyền thống đòi hỏi đun nấu yếm rùa liên tục trong nhiều ngày để trích xuất gelatin, collagen và các khoáng chất. Về mặt hóa học thực nghiệm, thành phần chiếm ưu thế trong cao là chất đạm dạng keo cùng một lượng nhỏ canxi và photpho hữu cơ. Dù vậy, hàm lượng hoạt chất sinh học thực sự có khả năng kích hoạt tế bào xương hay không vẫn chưa được chuẩn hóa rõ ràng qua các phương pháp kiểm nghiệm dược lý hiện đại.
Cơ chế loãng xương: Khi quá trình tiêu hủy lấn lướt
Bộ xương con người liên tục trải qua chu trình tái tạo gồm hai quá trình đối nghịch: hủy xương cũ bởi hủy cốt bào và bồi đắp xương mới nhờ tạo cốt bào [2]. Quá trình này được phối hợp chặt chẽ nhằm duy trì cấu trúc vững chắc và tính toàn vẹn của khung xương [2]. Khi cán cân sinh học nghiêng về phía tiêu hủy mô xương nhiều hơn tạo lập mới, bệnh lý loãng xương sẽ phát triển [3].
Ước tính tại Mỹ có hơn 54 triệu người đang đối mặt với tình trạng loãng xương hoặc giảm mật độ xương [2]. Bệnh lý này đặc biệt phổ biến ở phụ nữ sau thời kỳ mãn kinh do suy giảm nội tiết tố estrogen [4]. Số liệu nghiên cứu dịch tễ ghi nhận tình trạng mất xương xảy ra ở khoảng 75% phụ nữ sau mãn kinh [4]. Sau giai đoạn mãn kinh, khối lượng xương giảm trung bình từ 3% đến 5% mỗi năm, dẫn tới việc khoảng 1,5 triệu phụ nữ gặp biến cố gãy xương hàng năm [4].
Nghiên cứu tế bào học cho thấy ở bệnh nhân loãng xương nguyên phát, tỷ lệ tế bào tiền thân hủy cốt bào lưu hành trong máu không khác biệt so với người khỏe mạnh [5]. Tuy nhiên, các hủy cốt bào hình thành ở nhóm bệnh nhân này lại bộc lộ hoạt tính tiêu xương gia tăng rõ rệt [5]. Tác nhân glucocorticoid như dexamethasone được chứng minh làm gia tăng tốc độ biệt hóa của hủy cốt bào [5]. Vì hủy cốt bào là tế bào duy nhất đảm nhận vai trò tiêu xương, phần lớn thuốc điều trị hiện nay chỉ tập trung ức chế hoạt động của chúng chứ hiếm có giải pháp nào giúp kích thích tạo xương mới [2].
Các hoạt chất sinh học tự nhiên kích thích xương hoạt động ra sao?
Giới khoa học đã hướng sự chú ý sang các hợp chất tự nhiên nhằm tìm kiếm cơ chế tác động kép: vừa ngăn tiêu xương, vừa kích thích tái tạo [3]. Một nghiên cứu năm 2012 công bố phát hiện các yếu tố hòa tan trong nước chiết xuất từ xà cừ ngọc trai Pteria martensii có khả năng ngăn ngừa mất xương trên chuột bị thiếu hụt estrogen [3]. Chiết xuất này vừa thúc đẩy tạo cốt bào khoáng hóa thông qua tín hiệu JNK và Fra-1, vừa ức chế hủy cốt bào thông qua việc chặn yếu tố NFATc1 [3].
Tương tự, nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên chuột Sprague-Dawley bị cắt buồng trứng nhằm mô phỏng chứng loãng xương sau mãn kinh [4]. Các cá thể chuột được phân ngẫu nhiên thành nhóm phẫu thuật giả, nhóm đối chứng cắt buồng trứng và các nhóm can thiệp bằng chiết xuất tảo nâu Ishige sinicola ở mức liều 20 mg/kg hoặc 200 mg/kg trong thời gian 6 tuần [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp cải thiện mật độ khoáng xương (BMD), củng cố cấu trúc bè xương và hạ thấp các chỉ dấu chu chuyển xương trong huyết thanh [4]. Về mặt phân tử, chiết xuất này ức chế quá trình hình thành hủy cốt bào thông qua ức chế các thụ thể NFATc1, TRAP, c-Src, c-Fos và cathepsin K [4].
Ngoài ra, các nghiên cứu tổng quan xác định một số hợp chất tự nhiên như resveratrol, sulforaphane, axit phenolic và anthocyanin có khả năng can thiệp biểu sinh để cải thiện biệt hóa tạo cốt bào và giảm hủy xương [2]. Những bằng chứng này chứng minh tiềm năng sinh học của các hợp chất tự nhiên trong việc tác động lên tế bào xương. Dù vậy, các cơ chế đầy triển vọng này không đồng nghĩa với việc cao quy bản đóng chai hay nấu thủ công có thể mang lại hiệu quả tương tự trên người.
Khoảng cách từ nghiên cứu tiền lâm sàng đến thực tiễn
Các thử nghiệm thành công với dịch chiết sinh học tự nhiên mới chỉ giới hạn trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm hoặc trên loài gặm nhấm [3], [4]. Chuột cống hay chuột nhắt có tốc độ chuyển hóa và cơ chế hấp thu đường tiêu hóa rất khác biệt so với người. Khi nạp qua đường miệng, các chuỗi peptide hoặc protein phức tạp có trong dịch chiết động vật như rùa Mauremys reevesii thường bị enzym tiêu hóa phân giải hoàn toàn thành axit amin đơn giản [1].
Bên cạnh đó, quy trình ninh nấu cao quy bản kéo dài ở nhiệt độ cao có nguy cơ làm biến tính hoặc phá hủy phần lớn các phân tử có hoạt tính sinh học nhạy cảm. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào đo lường mật độ xương của người bệnh trước và sau thời gian dài sử dụng cao quy bản. Việc đánh đồng chiết xuất phòng thí nghiệm chuẩn hóa với các bánh cao trôi nổi trên thị trường là ngộ nhận nguy hiểm của nhiều người tiêu dùng.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng cao quy bản
Nhiều người tin rằng dùng cao quy bản nguyên chất nấu từ yếm rùa càng lâu năm thì xương khớp càng đặc và chắc khỏe. Đây là quan niệm sai lầm vì độ cứng chắc của xương người đòi hỏi sự cân bằng hormone, vi chất chuyển hóa và tải lực vận động chứ không chỉ đơn thuần là nạp collagen hay chất keo. Cao quy bản không thể thay thế các thuốc chống hủy xương hoặc liệu pháp bổ sung nội tiết đã được khoa học phê chuẩn.
Hiểu lầm khác là cho rằng dược liệu tự nhiên hoàn toàn lành tính, dùng liều lượng càng nhiều càng tốt. Nấu cao thủ công từ động vật hoang dã tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng như chì, thủy ngân nếu nguồn nước và môi trường sinh sống của rùa bị ô nhiễm. Ngoài ra, việc dùng thực phẩm chứa hàm lượng purin và chất đạm cô đặc kéo dài có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa trong cơ thể.
Ai nên thận trọng khi muốn dùng cao quy bản?
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có chức năng lọc cầu thận suy giảm cần đặc biệt thận trọng với các dạng cao đạm động vật đậm đặc. Hàm lượng nitơ dư thừa từ quá trình dị hóa protein keo có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho thận. Bệnh nhân có tiền sử bệnh gút hoặc tăng axit uric máu cũng có nguy cơ bùng phát cơn viêm khớp cấp tính khi sử dụng cao thường xuyên.
Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa, chứng tỳ vị hư hàn, thường xuyên đầy bụng, tiêu chảy không nên tùy tiện dùng do cao quy bản có tính nê trệ, khó tiêu. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc nấu từ yếm rùa khi chưa có chỉ định y khoa. Những người đang điều trị loãng xương bằng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Hướng dẫn khoa học giúp phòng ngừa loãng xương bền vững
Để phòng ngừa loãng xương hiệu quả, nền tảng cốt lõi vẫn là điều chỉnh lối sống và dinh dưỡng khoa học mỗi ngày. Chế độ ăn cần bảo đảm đủ canxi nguyên tố từ các nguồn thực phẩm lành mạnh như sữa chua, cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ, rau màu xanh đậm kết hợp uống đủ nước. Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời buổi sáng giúp cơ thể tự tổng hợp vitamin D3, yếu tố cần thiết để hấp thu tối đa lượng canxi đưa vào qua đường ruột.
Vận động thể chất có chịu lực là phương pháp tự nhiên kích thích tạo cốt bào tăng sinh mạnh mẽ nhất. Các bài tập như đi bộ nhanh, leo cầu thang nhẹ nhàng, tập kháng lực với tạ tay phù hợp giúp duy trì mật độ khoáng chất của khung xương. Hạn chế thói quen hút thuốc lá, tránh lạm dụng rượu bia và kiểm soát cân nặng hợp lý giúp bảo tồn mô xương qua thời gian.
Tóm lại, cao quy bản hiện chưa có cơ sở khoa học lâm sàng vững chắc để được xem là giải pháp ngừa loãng xương chuyên biệt. Người dân không nên tốn kém chi phí chạy theo các sản phẩm đắt đỏ chưa được kiểm chứng mà bỏ qua các biện pháp y tế tiêu chuẩn. Khi có dấu hiệu đau mỏi xương khớp bất thường hoặc bước vào độ tuổi mãn kinh, việc đo mật độ xương tại bệnh viện là bước quan trọng nhất để được tư vấn phác đồ phòng trị kịp thời.
