Catuaba thường được quảng bá như dược liệu tăng ham muốn hoặc hỗ trợ cương dương. Tuy nhiên, tên gọi này có thể chỉ nhiều loài thực vật khác nhau, còn thử nghiệm lâm sàng được nhắc đến nhiều nhất lại đánh giá một công thức gồm 11 thành phần chứ không thử Catuaba riêng lẻ [1, 2]. Vì vậy, kết quả của công thức không chứng minh bản thân Catuaba điều trị rối loạn cương.

Một thử nghiệm nhỏ trên 78 nam giới ghi nhận điểm chức năng cương cải thiện ở nhóm dùng sản phẩm phối hợp trong 12 tuần so với giả dược [1]. Đây là tín hiệu cần được nghiên cứu tiếp, không phải bằng chứng đủ để thay thế chẩn đoán hoặc điều trị đã được hướng dẫn. Bài viết này phân biệt dữ liệu ở người, nghiên cứu dược liệu và các tuyên bố quảng cáo để bạn biết bằng chứng hiện có nói được gì.

Catuaba là gì và vì sao tên gọi dễ gây nhầm?

Catuaba là tên dân gian và tên thương mại được dùng cho nhiều nguyên liệu thực vật tại Brazil. Một số sản phẩm mang tên này có thể chứa các loài hoặc bộ phận cây khác nhau. Tổng quan về cây bản địa Brazil ghi nhận nhiều loài được gọi phổ biến là “catuaba”, gây khó khăn cho việc nhận dạng và có thể dẫn đến nhầm lẫn hoặc pha trộn nguyên liệu [2].

Một nghiên cứu phân loại mẫu Catuaba thương mại cũng cho thấy cần dùng phương pháp phân tích để phân biệt các mẫu, trong bối cảnh dược điển Brazil nêu một loài nhưng thị trường có thể dùng tên Catuaba cho những cây khác [3]. Do đó, chỉ nhìn tên phổ thông trên nhãn chưa đủ để biết chính xác loài, bộ phận dùng, chất lượng hay mức tương đương giữa các sản phẩm. Bột vỏ cây, cao chiết và hỗn hợp nhiều vị cũng không thể xem là cùng một chế phẩm.

Đây là vấn đề quan trọng khi đọc nghiên cứu: nếu nguyên liệu không được định danh và chuẩn hóa rõ ràng, khó lặp lại kết quả và khó biết người dùng đang mua sản phẩm nào. Cụm từ “Catuaba” cũng không đại diện cho một hoạt chất duy nhất đã được xác lập.

Thử nghiệm ở người đã nghiên cứu điều gì?

Nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có nhóm giả dược năm 2012 tuyển 78 nam giới 25–50 tuổi bị rối loạn cương mức nhẹ đến vừa. Người tham gia dùng sản phẩm VXP hoặc giả dược trong 12 tuần; VXP được dùng hai viên, hai lần mỗi ngày [1].

Trong nhóm VXP, điểm miền chức năng cương của bộ câu hỏi IIEF tăng trung bình từ 16,08 lên 25,08; nhóm giả dược tăng từ 15,86 lên 16,47. Kết quả này mô tả nhóm được nghiên cứu và một công thức cụ thể, không phải tác dụng của Catuaba đơn độc [1]. VXP chứa 11 thành phần, trong đó có vỏ Erythroxylum catuaba 100 mg mỗi viên cùng nhiều nguyên liệu khác. Thiết kế thử nghiệm không tách riêng từng thành phần, nên không thể xác định phần đóng góp của Catuaba, sự phối hợp giữa các thành phần hay các yếu tố khác.

Quy mô 78 người và thời gian theo dõi 12 tuần cũng giới hạn khả năng đánh giá lợi ích lâu dài, tác dụng không mong muốn hiếm gặp và khả năng áp dụng cho những nhóm bệnh nhân khác. Một kết quả dương tính của sản phẩm phối hợp cần được lặp lại độc lập trước khi có thể xem là bằng chứng chắc chắn. Quan trọng hơn, kết quả đó không chứng minh một sản phẩm khác có nhãn Catuaba sẽ có cùng công thức hoặc hiệu quả.

Tổng quan dược liệu có xác nhận hiệu quả không?

Tổng quan năm 2024 rà soát cây bản địa Brazil được sử dụng theo truyền thống cho rối loạn tình dục nam. Tác giả mô tả 74 loài được ghi nhận trong sử dụng dân gian; 14 loài đã được nghiên cứu dược lý, với phần lớn dữ liệu đến từ nghiên cứu tiền lâm sàng. Tổng quan nêu một số cơ chế giả định như ảnh hưởng đến nitric oxide hoặc enzyme PDE5, nhưng đồng thời nhấn mạnh nhiều loài khác nhau cùng mang tên Catuaba và cần tiếp tục nhận dạng, đặc trưng hóa, chuẩn hóa hoạt chất và chế phẩm [2].

Cơ chế trong tế bào hoặc động vật giúp hình thành giả thuyết nghiên cứu, nhưng không đồng nghĩa người uống dược liệu sẽ cải thiện cương dương. Muốn khẳng định hiệu quả cần thử nghiệm ở người với nguyên liệu định danh, liều và quy trình sản xuất rõ ràng, nhóm đối chứng phù hợp, thước đo được xác nhận và báo cáo an toàn đầy đủ. Hiện các nguồn này chưa tạo cơ sở để khuyến nghị Catuaba như phương pháp điều trị rối loạn cương.

An toàn và chất lượng sản phẩm cần lưu ý gì?

Dữ liệu an toàn ở người về Catuaba đơn độc, liều dùng và sử dụng kéo dài còn thiếu. Không nên suy ra an toàn chỉ vì một cây được dùng theo truyền thống hoặc vì một nghiên cứu công thức phối hợp không ghi nhận vấn đề nghiêm trọng trong thời gian ngắn. Chất lượng sản phẩm cũng có thể khác nhau do tên gọi không thống nhất, định danh nguyên liệu, cách chiết xuất và kiểm soát tạp chất.

NCCIH lưu ý một số sản phẩm được quảng bá cho rối loạn cương hoặc tăng cường tình dục đã bị phát hiện có dược chất không khai báo. Những chất này có thể tương tác với thuốc nitrate và làm tụt huyết áp nguy hiểm [4]. Cảnh báo này áp dụng cho nhóm sản phẩm tăng cường tình dục, không phải bằng chứng rằng mọi chế phẩm Catuaba đều bị pha trộn.

Tránh sản phẩm hứa tác dụng tức thì như thuốc kê đơn, không ghi rõ thành phần hoặc yêu cầu ngừng thuốc đang điều trị. Nếu đang dùng thuốc tim mạch, thuốc nitrate, thuốc huyết áp hay thuốc khác, hãy đưa nhãn sản phẩm cho bác sĩ hoặc dược sĩ xem trước khi cân nhắc sử dụng. Không tự ngừng thuốc kê đơn để dùng thảo dược.

Khi nào nên đi khám rối loạn cương?

Khó đạt hoặc duy trì độ cương có thể liên quan đến mạch máu, chuyển hóa, nội tiết, thần kinh, thuốc, tâm trạng, giấc ngủ hoặc yếu tố quan hệ. Rối loạn cương kéo dài đôi khi đi cùng các yếu tố nguy cơ tim mạch và bệnh nền cần được đánh giá. Hướng dẫn của Hội Tiết niệu châu Âu khuyến nghị khai thác bệnh sử tình dục và sức khỏe toàn diện, khám phù hợp, đồng thời cân nhắc đánh giá glucose, lipid máu và testosterone để nhận diện yếu tố có thể điều chỉnh [5].

Bạn có thể ghi lại thời điểm bắt đầu, mức độ thường xuyên, thuốc đang sử dụng, bệnh nền và tình huống triệu chứng xuất hiện để trao đổi với nhân viên y tế. Đánh giá nguyên nhân giúp chọn hướng xử trí phù hợp hơn là tự thử nhiều sản phẩm không rõ thành phần. Nếu khó cương xuất hiện đột ngột kèm đau ngực, khó thở hoặc triệu chứng thần kinh, cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp.

Kết luận

Catuaba chưa được chứng minh là phương pháp điều trị rối loạn cương khi dùng riêng. Có một thử nghiệm nhỏ về công thức VXP 11 thành phần, trong đó có Catuaba, nhưng kết quả không cho phép quy hiệu quả cho một dược liệu cụ thể. Tên Catuaba còn được dùng cho nhiều loài và sản phẩm khác nhau, trong khi dữ liệu chuẩn hóa, hiệu quả và an toàn ở người còn hạn chế. Nếu rối loạn cương kéo dài, hãy đánh giá nguyên nhân y tế và thảo luận mọi thực phẩm bổ sung với bác sĩ hoặc dược sĩ.

Đọc thêm