Mẹo dân gian đắp lá chân danh và câu trả lời từ khoa học
Trong đời sống hằng ngày, mỗi khi xuất hiện các nốt mụn bọc, mụn nhọt sưng tấy hay các tổn thương da nhỏ, không ít người vẫn giữ thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh vườn để giã nát rồi đắp trực tiếp lên miệng vết thương. Cây chân danh (thuộc chi Euonymus) là một trong những loại thảo mộc thường được lưu truyền trong kinh nghiệm dân gian với lời truyền miệng về công dụng làm mát da, tiêu viêm, sát trùng và hút mủ mụn nhọt rất nhanh chóng. Nhiều người tin rằng các loại lá cây tự nhiên luôn lành tính, không chứa hóa chất độc hại nên có thể thay thế hoàn toàn cho các loại thuốc mỡ kháng sinh hoặc thuốc sát khuẩn bôi ngoài thông thường.
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác và an toàn dưới góc nhìn của y học thực chứng hay không? Câu trả lời thẳng thắn là: Hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người xác nhận việc đắp lá chân danh tươi có thể điều trị khỏi mụn nhọt hay nhiễm khuẩn da một cách an toàn. Mặc dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận một số dịch chiết hoặc vi sinh vật cộng sinh từ cây chân danh có khả năng ức chế vi khuẩn nhất định, nhưng việc tùy tiện hái lá giã đắp lên vết thương hở lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng và biến chứng khó lường.
Căn nguyên gây mụn nhọt và nguy cơ khi hàng rào da tổn thương
Làn da khỏe mạnh bình thường đóng vai trò như một hàng rào tự nhiên vững chắc, bảo vệ cơ thể trước sự xâm nhập của vô số tác nhân gây bệnh từ môi trường bên ngoài [1]. Khi bề mặt da bị tổn thương do trầy xước, vết rách, côn trùng cắn, vết bỏng hoặc mụn trứng cá vỡ, tính toàn vẹn của lớp màng bảo vệ này sẽ bị phá vỡ [2]. Tình trạng suy giảm hàng rào phòng thủ tạo điều kiện lý tưởng cho các vi sinh vật trên bề mặt da và từ môi trường xâm nhập sâu vào mô mềm, phát triển thành các ổ mụn nhọt hoặc nhiễm trùng khu trú [2].
Các tổn thương ngoài da được phân loại thành dạng cấp tính (như vết trầy xước, vết cắt, vết cắn, vết thương do phẫu thuật) hoặc mạn tính (như vết loét tì đè, loét tiểu đường) [2]. Hai tác nhân vi khuẩn phổ biến hàng đầu gây ra các nhiễm trùng da nguyên phát và thứ phát là tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) và liên cầu khuẩn nhóm A (Streptococcus nhóm A) [1]. Ngoài ra, các vi khuẩn Gram âm như trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa), vi khuẩn đường ruột Escherichia coli cùng nhiều loài vi khuẩn kỵ khí khác cũng thường xuyên được phân lập từ các tổn thương mô mềm [2].
Khi vi khuẩn tấn công và xâm nhập vào các mô dưới da, cơ thể sẽ phản ứng lại bằng quá trình viêm cấp tính [2]. Dấu hiệu kinh điển của tình trạng nhiễm trùng da bao gồm hiện tượng sưng, nóng, đỏ và đau nhức tại vùng mô xung quanh [2]. Nếu không được kiểm soát tốt, tổn thương sẽ nhanh chóng tiết dịch mủ, chảy máu khi va chạm, mô hạt phát triển kém và cấu trúc biểu bì bị phá hủy [2]. Nhiễm trùng da nghiêm trọng không chỉ dừng lại ở bề mặt mà còn có thể tiến triển thành viêm hoại tử, nhiễm trùng huyết, viêm tủy xương và thậm chí dẫn đến tử vong [2].
Bằng chứng phòng thí nghiệm nói gì về cây chân danh?
Trước sự gia tăng nhanh chóng của các chủng vi khuẩn kháng thuốc bôi ngoài da, giới khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu sàng lọc nhằm tìm kiếm các hợp chất kháng khuẩn mới từ nguồn gốc tự nhiên [2]. Các loài thực vật thuộc chi chân danh (Euonymus) cũng đã được đưa vào ống nghiệm để đánh giá các đặc tính sinh học cơ bản [3].
Một nghiên cứu công bố vào năm 2003 đã tiến hành khảo sát hoạt tính sinh học từ hạt của loài chân danh châu Âu (Euonymus europaeus) [3]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã sử dụng ba loại dung môi phân cực khác nhau gồm n-hexane, dichloromethane và methanol để thu nhận các phân đoạn chiết xuất từ hạt cây [3]. Kết quả thử nghiệm bước đầu ghi nhận các phân đoạn chiết xuất này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn trong điều kiện phòng thí nghiệm và có khả năng dọn dẹp gốc tự do [3]. Đồng thời, nghiên cứu cũng tiến hành thử nghiệm độc tính tổng quát bằng phương pháp thử độc tính trên ấu trùng tôm biển (brine shrimp lethality assay) nhằm đánh giá mức độ an toàn cơ bản của các dịch chiết [3].
Bên cạnh chiết xuất trực tiếp từ các bộ phận của cây, các nhà nghiên cứu còn quan tâm đến hệ sinh thái vi sinh vật sống cộng sinh bên trong loài thực vật này [4]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã phân lập thành công chủng nấm nội sinh Trichoderma sp. EFT2 từ cây chân danh Euonymus fortunei [4]. Từ chủng nấm nội sinh này, các nhà khoa học đã tách chiết được một cặp đồng phân đối quang có cấu trúc khung tricyclic 6/4/6 mới, được đặt tên là (+-)-trichodermatrione A [4]. Qua các thử nghiệm vi sinh, hợp chất tinh khiết này cho thấy hoạt tính ức chế rõ rệt đối với hai chủng vi khuẩn gây bệnh trên cây trồng là Xanthomonas oryzae pv. oryzae và Xanthomonas oryzae pv. oryzicola [4].
Khoảng cách rất xa giữa đĩa thạch và làn da người bệnh
Mặc dù các kết quả trong ống nghiệm cho thấy cây chân danh có chứa một số phân đoạn hoặc chất chuyển hóa có khả năng kháng khuẩn, người bệnh không nên nhầm lẫn giữa kết quả phòng thí nghiệm và tác dụng điều trị thực tế trên cơ thể người. Cần lưu ý rằng hợp chất trichodermatrione A phân lập từ nấm nội sinh trên cây chân danh mới chỉ được chứng minh có tác dụng diệt vi khuẩn gây bệnh bạc lá trên cây lúa (Xanthomonas oryzae), hoàn toàn chưa có thử nghiệm nào chứng minh hiệu quả trên các vi khuẩn gây mủ ở người như tụ cầu vàng hay trực khuẩn mủ xanh [4].
Trong da liễu học hiện đại, các chuyên gia khẳng định rằng dù rất nhiều chế phẩm thảo mộc cho thấy hoạt tính ức chế vi khuẩn mạnh mẽ trong môi trường nuôi cấy nhân tạo (in vitro), nhưng giá trị điều trị thực tế của chúng trên lâm sàng vẫn cần phải được kiểm chứng kỹ lưỡng thông qua các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao [1]. Một chất có thể tiêu diệt được vi khuẩn trong đĩa thạch thí nghiệm khi tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ cao, nhưng khi đưa lên da người, hoạt chất đó có thể không thấm qua được các lớp tế bào sừng để tiếp cận ổ mủ. Hơn nữa, dịch mủ, máu và phản ứng viêm của mô sống có thể dễ dàng làm bất hoạt các phân tử thảo dược tự nhiên.
Để một hoạt chất kháng khuẩn ngoài da được chấp thuận dùng trong điều trị y khoa, nó phải trải qua quá trình nghiên cứu cấu trúc, tinh chế và đánh giá sinh khả dụng vô cùng nghiêm ngặt [5]. Ví dụ, trong nỗ lực kiểm soát nhiễm trùng da do vi khuẩn kháng thuốc, các nhà khoa học đã phải tổng hợp các phân tử lai tetrazole thế hệ mới hoặc các loại kháng sinh chuyên biệt như Tedizolid để điều trị nhiễm trùng da và cấu trúc da cấp tính [5]. Một hướng tiếp cận khác là bào chế vật liệu nano cellulose dialdehyde (DNC) với độ tương thích da cao và độc tính tế bào thấp, đã được kiểm nghiệm thực tế làm giảm lượng tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) trên mô hình chuột thí nghiệm [6]. Thậm chí, giới nghiên cứu còn phát triển các màng hydrogel chứa lợi khuẩn sống như Streptococcus salivarius hay Lactobacillus plantarum nhằm tạo ra các chất kháng khuẩn sinh học tác động chọn lọc lên vi khuẩn gây mụn trứng cá và tụ cầu khuẩn [7]. Những bước tiến này cho thấy việc phát triển một bài thuốc bôi ngoài da đòi hỏi tiêu chuẩn định lượng và kiểm soát vi sinh rất khắt khe, điều mà các phương pháp giã đắp thảo mộc thô sơ hoàn toàn không thể đáp ứng.
Nguy cơ nhiễm trùng và viêm da tiếp xúc khi tự đắp lá
Nhiều người lầm tưởng rằng đắp lá cây tươi là liệu pháp "thuận tự nhiên" không gây hại, nhưng thực tế y khoa ghi nhận đây là nguyên nhân dẫn đến nhiều ca biến chứng hoại tử da nặng nề. Đầu tiên là nguy cơ nhiễm khuẩn chéo do tạp nhiễm [2]. Bề mặt lá cây, cành cây trong tự nhiên luôn chứa đầy bụi bẩn, trứng ký sinh trùng, nấm mốc và các bào tử vi khuẩn kỵ khí nguy hiểm [2]. Khi đem lá cây giã nát bằng cối chày gia đình không vô trùng rồi đắp trực tiếp lên miệng vết mụn nhọt đang hở, chúng ta vô tình cấy thêm hàng triệu vi khuẩn lạ vào sâu trong mô tổn thương [2].
Khi vết thương bị bít kín bởi bã lá cây ẩm ướt, nhiệt độ và độ ẩm tăng cao tạo thành môi trường yếm khí lý tưởng cho các vi khuẩn độc lực cao phát triển [2]. Tình trạng này có thể biến một nốt mụn nhọt thông thường thành một ổ áp xe lan tỏa, dẫn đến nguy cơ viêm mô tế bào hoặc nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng [2].
Thứ hai, nguy cơ khởi phát viêm da tiếp xúc dị ứng là một trong những trở ngại lớn nhất khi sử dụng các chế phẩm thảo dược hoặc thuốc bôi ngoài da chưa qua tinh chế [1]. Nghiên cứu độc tính trên ấu trùng tôm biển đối với hạt cây chân danh cho thấy chiết xuất của loài cây này chứa các thành phần có hoạt tính sinh học mạnh, có thể gây độc cho tế bào nếu không kiểm soát liều lượng [3]. Khi tiếp xúc trực tiếp với vùng da đang viêm loét, các chất kích ứng tự nhiên trong nhựa cây chân danh có thể gây phồng rộp, ngứa ngáy dữ dội, ban đỏ lan rộng và làm tổn thương hàng rào bảo vệ da sâu sắc hơn [1].
Những đối tượng cần tuyệt đối tránh tự ý đắp thuốc
Để đảm bảo an toàn tính mạng và tránh các biến chứng đáng tiếc, một số nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không được tự ý sử dụng lá chân danh hoặc bất kỳ loại lá cây dân gian nào để đắp lên da:
Thứ nhất là những người xuất hiện mụn nhọt ở vùng "tam giác chết" trên mặt (khu vực từ sống mũi xuống hai bên mép miệng). Tĩnh mạch ở khu vực này thông thẳng với xoang hang trong sọ não, việc đắp lá gây nhiễm trùng thứ phát có thể khiến vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương gây viêm tắc xoang hang cực kỳ nguy hiểm.
Thứ hai là bệnh nhân mắc các bệnh nền mạn tính như đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc người đang trong tình trạng suy dinh dưỡng [1]. Hàng rào bảo vệ tự nhiên của nhóm bệnh nhân này vốn đã suy yếu nghiêm trọng, khiến vết thương rất khó lành và dễ bùng phát nhiễm trùng lan rộng thành các vết loét mạn tính [1, 5].
Thứ ba là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Da của trẻ em rất mỏng manh, diện tích bề mặt da so với trọng lượng cơ thể lớn, khiến độc tính từ các chất lạ dễ dàng hấp thu qua da vào tuần hoàn chung gây ngộ độc.
Thứ tư là các trường hợp vết thương có dấu hiệu nhiễm trùng nặng như sưng to nhanh, tấy đỏ lan rộng trên 5 cm, chảy mủ nhiều kèm mùi hôi, sốt cao, rét run hoặc đau nhức dữ dội [2]. Đây là những dấu hiệu cảnh báo cơ thể đang bị nhiễm trùng lan tỏa, cần được can thiệp y tế ngay lập tức thay vì chần chừ điều trị tại nhà [2].
Hướng dẫn chăm sóc và xử trí mụn nhọt khoa học
Khi xuất hiện mụn nhọt hoặc tổn thương da nhỏ, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc vệ sinh và điều trị chuẩn mực theo khuyến cáo da liễu để ngăn ngừa vi khuẩn lây lan [1]:
Đầu tiên, tuyệt đối không tự ý dùng tay bóp, nặn hoặc chích rạch các nốt mụn nhọt khi chúng còn đang sưng đỏ và chưa gom cồi. Bàn tay chứa rất nhiều vi khuẩn, hành động nặn bóp thô bạo sẽ làm vỡ các cấu trúc nang lông dưới da, đẩy vi khuẩn tụ cầu vàng thâm nhập sâu hơn vào lớp hạ bì và các mạch máu xung quanh [1, 5].
Tiếp theo, hãy vệ sinh nhẹ nhàng vùng da bị mụn bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ. Người bệnh có thể chườm gạc ấm sạch lên vùng mụn nhọt từ 10 đến 15 phút, mỗi ngày thực hiện 3 đến 4 lần. Hơi ấm sẽ giúp tăng cường lưu thông máu tại chỗ, đưa các tế bào miễn dịch của cơ thể đến tiêu diệt vi khuẩn và hỗ trợ nốt mụn nhanh chóng gom mủ tự nhiên.
Trong điều trị y khoa thông thường đối với các tổn thương da nông, bác sĩ thường chỉ định các loại kháng sinh bôi ngoài chứa mupirocin hoặc axit fusidic để tiêu diệt các chủng tụ cầu khuẩn gây bệnh [1]. Đối với các tổn thương mụn trứng cá thông thường, hoạt chất benzoyl peroxide là lựa chọn đầu tay đơn độc hoặc kết hợp cùng các nhóm thuốc khác để kiểm soát vi khuẩn hiệu quả [1]. Việc sử dụng bất kỳ loại thuốc mỡ kháng sinh hoặc hoạt chất bôi ngoài nào đều cần tuân theo hướng dẫn chuyên môn để tránh tình trạng vi khuẩn phát triển tính kháng thuốc [1].
Tóm lại, cây chân danh chỉ mới dừng lại ở mức đối tượng nghiên cứu sơ khai trong phòng thí nghiệm về hoạt tính kháng khuẩn trên các mô hình sinh học nhân tạo [6, 7]. Mọi người không nên nghe theo các kinh nghiệm dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng để đắp lá tươi lên cơ thể. Khi gặp các vấn đề về mụn nhọt sưng đau hay tổn thương ngoài da kéo dài, hãy đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và điều trị an toàn, kịp thời.
