Độc tính chi Thao sáp: Cây chân danh có an toàn để sắc uống dài ngày?

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ mọc hoang hoặc cây thuốc nam truyền miệng để sắc uống hàng ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể, trị đau nhức xương khớp hay ngăn ngừa khối u. Cây chân danh (các loài thuộc chi Thao sáp - Euonymus, họ Dây gối Celastraceae) là một trong những nhóm thực vật thường được nhắc đến trong kinh nghiệm dân gian khu vực Đông Á ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, liệu việc tự ý thu hái và sắc uống loại cây này trong thời gian dài có thực sự an toàn cho sức khỏe?

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học hiện đại là hoàn toàn không nên và tiềm ẩn rủi ro độc tính rất lớn. Các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy chi thực vật này chứa hàng loạt hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, gây độc tế bào rõ rệt trên các dòng tế bào thử nghiệm, trong khi các bằng chứng lâm sàng về độ an toàn trên người gần như chưa được xác lập đầy đủ ^[3], ^[4], ^[5]. Việc sử dụng dài ngày mà không có kiểm soát y khoa có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc tế bào và tổn thương các cơ quan nội tạng.

Hoạt tính sinh học mạnh và nguy cơ độc tính tế bào

Các loài thuộc chi Chân danh (Euonymus) từ lâu đã được ghi nhận trong y học dân gian của một số quốc gia châu Á. Đơn cử, loài Euonymus alatus từng được ứng dụng trong y học cổ truyền Hàn Quốc như một vị thuốc hỗ trợ điều trị ung thư ^[4]. Tại Trung Quốc, cành và lá của loài Euonymus hederaceus cũng được dùng trong dân gian để chữa trị chấn thương, tiêu chảy mãn tính hay rối loạn kinh nguyệt ^[2].

Dù vậy, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính tế bào của các cây thuộc họ Celastraceae rất mong manh. Chi thực vật này sở hữu thành phần hóa học vô cùng phức tạp với hơn 230 hợp chất đã được phân lập, bao gồm các sesquiterpenoid, diterpenoid, triterpenoid, lignan, phenylpropanoid, steroid và đặc biệt là các alkaloid cùng glycoside tim ^[1], ^[5]. Trong tự nhiên, các chất này thường đóng vai trò tự vệ, giúp cây chống lại sâu bệnh hại nhờ cơ sở gây độc tế bào hoặc ức chế phát triển sinh học ^[2].

Khi sắc uống toàn phần dưới dạng dược liệu thô, người dùng đưa vào cơ thể một hỗn hợp chưa qua tinh chế gồm nhiều hoạt chất có khả năng tiêu diệt tế bào. Khi các chất này tiếp xúc với các mô lành trong cơ thể người, nhất là gan và thận - hai cơ quan chuyển hóa và đào thải chính - nguy cơ tích lũy độc tố dẫn đến hoại tử tế bào hoặc suy giảm chức năng cơ quan là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Nghiên cứu khoa học ghi nhận những gì?

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã chứng minh rõ khả năng gây độc và ức chế tăng sinh tế bào của các hợp chất phân lập từ nhiều loài chân danh khác nhau:

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành phân lập các hợp chất từ thân và cành của cây Euonymus acanthocarpus ^[3]. Các nhà khoa học đã tìm thấy một dẫn xuất phenylpropanoid mới cùng 5 phenylpropanoid, 2 monoepoxy lignan, 1 bisepoxy lignan, 2 cyclolignan, 6 neolignan, 2 lignan-neolignan hỗn hợp, 2 lignan glycoside và 4 flavonolignan ^[3]. Khi thử nghiệm hoạt tính trên các dòng tế bào khối u ở người gồm SK-OV-3 (tế bào ung thư buồng trứng) và MCG-803 (tế bào ung thư dạ dày), các hợp chất được đánh số 3, 10, 12 và 18 biểu hiện độc tính tế bào yếu đối với dòng SK-OV-3; trong khi các hợp chất 3-4, 10-13 và 19 cho thấy độc tính tế bào yếu đối với dòng tế bào MCG-803 ^[3].

Đến năm 2015, một nghiên cứu sàng lọc chiết xuất methanol từ cành loài Euonymus alatus đã xác nhận dịch chiết thô này có độc tính tế bào đáng kể trên các dòng tế bào A549 (ung thư phổi), SK-OV-3 và SK-MEL-2 (ung thư hắc tố) ^[4]. Quá trình tách chiết phân đoạn đã phân lập được 14 hợp chất triterpene chính, bao gồm lupeol, betulin, betulone, acid maslinic, hederagenin, acid ursolic và messagenin ^[4]. Tất cả các triterpenoid phân lập được đều cho thấy hoạt tính ức chế tăng sinh tế bào đồng nhất trên cả 4 dòng tế bào A549, SK-OV-3, SK-MEL-2 và HCT-15 (ung thư biểu mô đại trực tràng) ^[4]. Đáng chú ý, các hợp chất betulin (2), betulone (5) và messagenin (7) thể hiện độc tính tế bào rất mạnh trên cả bốn dòng tế bào nói trên, với giá trị nồng độ ức chế tối đa một nửa (IC50) đạt mức rất thấp, chỉ từ 3,26 đến 8,61 microM ^[4].

Không dừng lại ở đó, từ năm 1996, nghiên cứu trên phần gỗ của cây Euonymus alata đã phân lập được ba hợp chất nhóm cardenolide (glycoside tim) gây độc tế bào, bao gồm acovenosigenin A 3-O-alpha-L-ramnopyranoside, euonymoside A và một cardenolide mới có tên là euonymusoside A ^[5]. Cả ba hợp chất này đều biểu hiện hoạt tính gây độc tế bào rất mạnh đối với một số dòng tế bào tân sinh thử nghiệm ^[5]. Cardenolide vốn là nhóm chất có hoạt tính tương tự digitalis, tác động trực tiếp lên cơ tim và màng tế bào, có thể gây loạn nhịp hoặc nhiễm độc cấp tính nếu dùng sai liều.

Nhầm lẫn hình thái và rủi ro nhận diện loài

Bên cạnh độc tính vốn có, việc tự thu hái cây chân danh ngoài tự nhiên còn đối mặt với rủi ro rất lớn từ việc nhầm lẫn loài thực vật. Chi Chân danh (Euonymus) là một chi thực vật rất đa dạng với hơn 200 loài, trong đó phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Á ^[1].

Một nghiên cứu phân tích phát sinh loài năm 2012 cho thấy chi Euonymus có ít nhất 129 loài được xác định và đang có nhiều phức tạp trong việc phân loại tự nhiên ^[6]. Nghiên cứu năm 2022 về bộ gen lục lạp của loài Euonymus hamiltonianus cũng khẳng định rằng việc định danh các loài trong chi này dựa trên hình thái học bên ngoài là cực kỳ khó khăn do sự đa dạng hình thái rất lớn ^[7]. Phân tích di truyền chỉ ra rằng ngay trong nội bộ một loài như E. hamiltonianus, các nhà khoa học đã phát hiện tới 339 đa hình đơn nucleotide (SNP) và 293 đột biến chèn/mất đoạn giữa các mẫu cây khác nhau ^[7].

Điều này đồng nghĩa với việc người dân rất dễ hái nhầm giữa loài này với loài khác, hoặc nhầm lẫn với các loài cây độc khác trong cùng họ Celastraceae. Mỗi loài, thậm chí mỗi cá thể cây ở các vùng thổ nhưỡng khác nhau, có thể chứa hàm lượng hoạt chất gây độc tế bào hoặc cardenolide hoàn toàn khác nhau ^[7], ^[5].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Khi tiếp cận các thông tin truyền thông về việc thảo dược có tác dụng "chống ung thư" hay "diệt tế bào khối u", người dân rất dễ ngộ nhận rằng uống cây này vào sẽ giúp phòng ngừa hoặc trị bệnh. Tuy nhiên, cần hiểu rõ bản chất của các bằng chứng khoa học hiện có:

Toàn bộ các thử nghiệm về độc tính và hoạt tính của cây chân danh (Euonymus) nêu trên đều được tiến hành trên mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm (in vitro) ^[3], ^[4], ^[5]. Hiện tượng một hợp chất gây độc cho tế bào ung thư trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc nó là một vị thuốc an toàn khi dung nạp vào cơ thể sống. Trong môi trường ống nghiệm, dịch chiết không có sự chọn lọc: nó tiêu diệt cả tế bào bệnh lẫn tế bào lành.

Đặc biệt, cho đến nay hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người nhằm đánh giá độ an toàn, độc tính bán trường diễn, độc tính trường diễn cũng như liều lượng an toàn của chi thực vật này. Do đó, việc xem cây chân danh là vị thuốc bồi bổ hay nước uống giải độc hàng ngày là nhận định hoàn toàn sai lệch và thiếu căn cứ khoa học nghiêm ngặt.

Những ai tuyệt đối nên tránh xa?

Do chứa các hoạt chất có hoạt tính ức chế tăng sinh và độc tính tế bào cao, chiết xuất thô từ cây chân danh tiềm ẩn nguy hiểm nghiêm trọng đối với các nhóm đối tượng sau:

• Người có tiền sử bệnh gan, suy thận: Gan và thận phải gánh chịu độc tính trực tiếp khi chuyển hóa các triterpenoid, phenylpropanoid và lignan ^[3], ^[4]. Việc tích lũy các chất này có thể thúc đẩy tổn thương tế bào nhu mô gan và cầu thận.
• Người mắc bệnh lý tim mạch: Sự hiện diện của các cardenolide gây độc tế bào trong một số loài thuộc chi này ^[5] có thể gây rối loạn dẫn truyền tim, làm trầm trọng thêm các bệnh lý rối loạn nhịp tim sẵn có.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Độc tính ức chế tế bào và tác động lên chu kỳ tế bào ^[4] có thể gây dị tật thai nhi, sảy thai hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến trẻ sơ sinh.
• Người cao tuổi, trẻ em và người đang sử dụng thuốc điều trị: Sự tương tác giữa các hợp chất tự nhiên có hoạt tính mạnh trong cây với các thuốc chuyển hóa qua gan có thể làm tăng độc tính của thuốc hoặc gây suy tạng cấp.

Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc y tế sau:

• Tuyệt đối không tự ý thu hái: Không tự hái các loại cành, lá, thân cây thuộc chi Chân danh (Euonymus) hoặc các cây họ Dây gối hoang dại để đun sắc uống thay trà ^[6], ^[7].
• Không áp dụng bài thuốc truyền miệng dài ngày: Việc sử dụng nước sắc từ các loại thảo dược chứa triterpene độc và glycoside tim liên tục trong nhiều tuần, nhiều tháng có thể gây ngộ độc tích lũy mà không biểu hiện triệu chứng rầm rộ ở giai đoạn đầu ^[4], ^[5].
• Thận trọng trước quảng cáo thảo dược: Cảnh giác với các sản phẩm thảo mộc tự chế gắn mác "tiêu u", "thanh lọc giải độc" có thành phần từ cây họ Celastraceae khi chưa được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành.
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược điều trị bệnh, người dân phải thăm khám tại các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ chỉ định các vị thuốc đã được chứng minh an toàn, tuyệt đối không tự làm bác sĩ cho chính mình.

Mọi thảo mộc tự nhiên đều chứa các hợp chất hóa sinh có tác động dược lý hai mặt. Cây chân danh nói riêng và các loài thuộc chi Thao sáp nói chung là nhóm thực vật chứa nhiều chất có độc tính tế bào mạnh trong thử nghiệm thực nghiệm ^[3], ^[4], ^[5]. Khi dữ liệu an toàn trên cơ thể người chưa được chứng minh, việc từ bỏ thói quen sắc uống tùy tiện là biện pháp tốt nhất để tránh những tổn thương đáng tiếc cho sức khỏe.