Cây cơm rượu và khả năng kháng viêm: Nghiên cứu dược lý nói gì?

Cây cơm rượu (chi Glycosmis, họ Cam Rutaceae) là loài cây bụi mọc hoang dã rất quen thuộc tại các vùng nông thôn và rừng thứ sinh Việt Nam. Nhiều người thường hái lá, bẻ rễ để đun nước uống nhằm trị đau nhức xương khớp, hạ sốt, hoặc giã nát đắp ngoài da để trị vết thương mưng mủ. Tuy nhiên, liệu các kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn của khoa học hiện đại hay không?

Nghiên cứu dược lý cho thấy các loài thuộc chi cơm rượu thực sự sở hữu tiềm năng sinh học đa dạng, trong đó có đặc tính kháng viêm ^[1]. Đóng vai trò hạt nhân trong cơ chế kháng khuẩn và kháng viêm này là nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp đặc biệt: các carbazole alkaloid tập trung ở phần lá, thân và rễ của cây [1, 8].

Vị thuốc dân gian quen thuộc trong đời sống

Trong y học bản địa, các loài thuộc chi cơm rượu (Glycosmis) từ lâu đã được nhân dân dùng để chữa nhiều chứng bệnh phổ biến. Dược liệu này thường góp mặt trong các bài thuốc chữa bệnh phong thấp, đau nhức khớp, sốt, ho, bệnh lý về gan và làm lành vết thương ngoài da ^[1]. Đặc biệt, triệu chứng sưng phù, viêm nhiễm vùng mặt cũng được người xưa điều trị bằng các bộ phận của loài cây này ^[1].

Tại một số nước châu Á khác như Ấn Độ, cây cơm rượu (Glycosmis arborea) còn được biết đến với công dụng chữa ho, phong thấp, thiếu máu và vàng da ^[2]. Sự tương đồng giữa các bài thuốc cổ truyền ở nhiều nền văn hóa đã thúc đẩy giới khoa học đi sâu tìm kiếm các hoạt chất thực sự tạo nên giá trị y học của loài cây này.

Cơ chế tác động của nhóm carbazole alkaloid

Qua quá trình phân lập hóa thực vật học, chi Glycosmis sở hữu kho tàng hóa chất tự nhiên vô cùng phong phú. Tính đến năm 2021, giới khoa học đã phân lập và xác định cấu trúc của 307 hợp chất từ nhiều loài khác nhau thuộc chi này ^[1]. Trong đó, nhóm alkaloid, flavonoid, terpenoid, phenolic và các amide chứa lưu huỳnh là những nhóm chất mang hoạt tính sinh học chính ^[1].

Carbazole alkaloid là nhóm hợp chất được giới nghiên cứu quan tâm hàng đầu. Về bản chất, cây tạo ra carbazole alkaloid như một cơ chế tự vệ sinh học (phytoalexin) để chống lại các tác nhân gây hại từ môi trường ^[3]. Khi lá cây chịu tổn thương cơ học, tia cực tím hoặc bị nấm bệnh xâm nhiễm, các carbazole alkaloid sẽ được kích hoạt tổng hợp và tích tụ tại các mô để ngăn chặn sự lây lan của mầm bệnh ^[3]. Chính phản ứng tự vệ này cung cấp cho con người một nguồn dược chất có khả năng ức chế vi sinh vật gây hại và hỗ trợ giảm phản ứng viêm [1, 3].

Dược lý hiện đại nói gì về cây cơm rượu?

Hàng loạt nghiên cứu đã phân lập và đánh giá hoạt tính của các carbazole alkaloid trên từng loài cơm rượu cụ thể:

Đầu tiên, một công trình tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã rà soát toàn diện 51 loài đã được công nhận thuộc chi Glycosmis phân bố tại Australia, Trung Quốc, Ấn Độ và Đông Nam Á ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các dịch chiết thô và hợp chất tinh khiết từ chi này thể hiện phổ hoạt tính sinh học rất rộng: kháng viêm, kháng ung thư, kháng khuẩn, hạ sốt, trị đái tháo đường, chống oxy hóa, bảo vệ gan, làm lành vết thương, kháng virus và an thần ^[1]. Các carbazole và acridone alkaloid cũng cho thấy tiềm năng chống khối u qua nhiều thử nghiệm in vitro và in vivo ^[1].

Năm 2004, một nghiên cứu tại Dhaka, Bangladesh tập trung khảo sát thành phần hóa thực vật trên thân cây Glycosmis arborea ^[4]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được ba carbazole alkaloid mới đặt tên là glybomine A, B và C, cùng nhiều alkaloid dạng monomer khác thuộc các nhóm carbazole, quinazoline, furoquinoline, quinolone và acridone ^[4]. Trong đó, glybomine A là carbazole alkaloid dạng 2,5-oxygen hóa đầu tiên được tìm thấy trong tự nhiên ^[4]. Khi kiểm tra hoạt tính ức chế kháng nguyên sớm của virus Epstein-Barr (EBV-EA) gây ra bởi chất kích thích khối u TPA, tất cả 9 alkaloid được thử nghiệm đều cho thấy tác dụng ức chế ^[4].

Tại loài Glycosmis parviflora và Glycosmis pentaphylla, nghiên cứu năm 2001 phát hiện khi lá cây bị tổn thương, chiếu xạ UV hoặc nhiễm nấm Botrytis cinerea, cây lập tức tích lũy hàng loạt carbazole alkaloid mới mang tên carbalexin A, B và C ^[3]. Thử nghiệm sắc ký lớp mỏng sinh học với nấm Cladosporium herbarum cho thấy các carbalexin này và hợp chất 2-hydroxy-3-methylcarbazole có khả năng kháng nấm rất mạnh ^[3]. Việc ức chế nấm và mầm bệnh tại vùng mô bị thương là cơ sở quan trọng giúp ngăn ngừa các ổ viêm nhiễm lan rộng.

Đến năm 2005, các nhà khoa học tiếp tục phân lập từ cành và lá của cây Glycosmis montana Pierre (Rutaceae) một hợp chất diprenylated indole và 6 carbazole alkaloid đã biết ^[5]. Các alkaloid này thể hiện hoạt tính ức chế sự nhân lên của virus HIV trên tế bào C8166 ở mức yếu đến trung bình, đồng thời carbalexine A và B biểu hiện độc tính chống lại dòng tế bào ung thư bạch cầu ở người CCRF-CEM ^[5].

Năm 2013, nghiên cứu trên lá loài Glycosmis arborea đã chiết xuất phân đoạn methanol và phân lập được một flavone C-glycoside mới cùng ba flavonoid quen thuộc ^[2]. Hợp chất mới 5,7-dihydroxy-2-[4-hydroxy-3-(methoxy methyl) phenyl]-6-C-beta-d-glucopyranosyl flavone cho thấy hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt ^[2]. Trước đó, từ rễ của loài này, giới chuyên môn cũng đã phân lập được carbazole alkaloid glycoborinine cùng các alkaloid glycozoline và glycozolidine ^[2].

Năm 2015, từ thân cây Glycosmis pentaphylla, hai alkaloid dạng dimer độc đáo là glycosmisine A và B đã được tìm thấy ^[6]. Thử nghiệm MTT xác định hai hoạt chất này có khả năng ức chế tăng sinh và gây chết theo chương trình (apoptosis) trên ba dòng tế bào ung thư ở người gồm A549, HepG-2 và Huh-7 ^[6].

Bằng chứng hiện có mạnh đến đâu?

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đem lại nhiều triển vọng, độc giả cần nhìn nhận đúng bản chất của các chứng cứ khoa học hiện tại. Hầu hết các thử nghiệm dược lý trên chi cơm rượu (Glycosmis) cho đến nay mới chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm (in vitro) ^[1].

Bằng chứng in vivo (thực nghiệm trên cơ thể động vật sống) và các dữ liệu đánh giá độc tính chuyên sâu của dịch chiết thô cũng như các hợp chất tinh khiết vẫn còn rất hạn chế và cần được nghiên cứu bổ sung ^[1]. Do đó, con đường từ các hoạt chất chiết xuất trong phòng thí nghiệm đến một chế phẩm kháng viêm đường uống an toàn trên người vẫn còn khoảng cách lớn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cơm rượu

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cơm rượu là thảo dược tự nhiên lành tính tuyệt đối, có thể thu hái dùng thay thế hoàn toàn cho các loại thuốc kháng viêm tây y. Đây là quan niệm tiềm ẩn nhiều rủi ro. Việc tự ý nhai nuốt lá tươi hoặc sắc nước rễ cây cơm rượu không kiểm soát liều lượng có thể đưa vào cơ thể một lượng lớn alkaloid chưa qua tinh chế. Các alkaloid tự nhiên này vốn có hoạt tính sinh học mạnh, thậm chí gây độc tế bào [5, 6].

Thêm vào đó, việc phân loại nhầm loài cơm rượu trong tự nhiên cũng rất dễ xảy ra, bởi chi Glycosmis có tới 51 loài đã được định danh ^[1], mỗi loài và từng bộ phận cây lại có tỷ lệ hoạt chất khác biệt đáng kể [3, 8].

Ai cần thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có đầy đủ nghiên cứu độc học toàn diện trên người ^[1], những đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng cây cơm rượu để tự trị bệnh:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Các alkaloid có khả năng tác động đến sự phân chia tế bào ^[6] và có thể gây co bóp cơ trơn hoặc ảnh hưởng đến thai nhi.
• Người có bệnh lý nền về gan và thận: Quá trình chuyển hóa và đào thải các alkaloid phức tạp có thể gây thêm gánh nặng cho gan và thận suy yếu.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất trong cây có thể tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc.
• Người có cơ địa dị ứng: Sử dụng lá cây đắp trực tiếp lên các vết thương hở có thể gây viêm da tiếp xúc, nhiễm trùng thứ phát từ bào tử nấm mốc bám ngoài tự nhiên.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Người dân chỉ nên dùng cây cơm rượu theo đúng hướng dẫn của các thầy thuốc y học cổ truyền uy tín, không nên tự ý tìm hái lá, thân hay rễ để làm thuốc trị các bệnh viêm nhiễm cấp tính hay mãn tính.

Nếu ứng dụng theo kinh nghiệm dân gian cho các vết thương nhẹ ngoài da, cần rửa sạch thảo dược, ngâm nước muối để khử khuẩn trước khi dùng ngoài, và chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ tạm thời. Nếu triệu chứng viêm đau sưng đỏ kéo dài, người bệnh bắt buộc phải đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị chuẩn y khoa.

Tóm lại, cây cơm rượu là một nguồn dược liệu quý chứa nhiều carbazole alkaloid có hoạt tính sinh học cao đã được khoa học ghi nhận. Tuy nhiên, mọi người không nên lạm dụng kinh nghiệm truyền miệng để tự chữa bệnh, mà cần chờ đợi thêm các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối.