Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian khi chỉ số axit uric máu tăng cao, trong đó cây hàm ếch (Saururus chinensis) thường được truyền tai như vị thuốc quý giúp trị gút và thải lọc độc tố. Nhu cầu tìm kiếm giải pháp tự nhiên nhằm kiểm soát bệnh mạn tính là điều rất phổ biến. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại thảo dược này đến đâu dưới góc nhìn khoa học là điều cần làm rõ.

Hiện tại, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định cây hàm ếch giúp hạ axit uric hay thay thế thuốc điều trị gút. Cơ sở lý thuyết của việc dùng thảo dược hạ axit uric thường xoay quanh khả năng ức chế enzym xanthine oxidase, nhưng các dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác hiện nay chủ yếu dừng lại ở mức mô hình phòng thí nghiệm và tế bào.

Axit uric tăng cao và vai trò then chốt của enzym xanthine oxidase

Để hiểu cách các thảo dược tác động lên chỉ số axit uric, cần nhìn vào con đường chuyển hóa purine trong cơ thể. Xanthine oxidoreductase tồn tại dưới hai dạng là xanthine dehydrogenase và xanthine oxidase [1]. Hai dạng này phối hợp xúc tác cho bước cuối cùng của quá trình thoái giáng purine bằng cách chuyển hypoxanthine thành xanthine, rồi tiếp tục oxy hóa xanthine tạo thành axit uric [1].

Quá trình enzyme xanthine oxidase xúc tác tạo ra axit uric cũng đồng thời giải phóng các gốc oxy hóa tự do (ROS) [2, 5]. Sự gia tăng hoạt tính của enzyme này không chỉ làm tăng lượng axit uric mà còn kích hoạt phản ứng viêm và stress oxy hóa [5, 8]. Ở người, do thiếu hụt enzyme uricase trong quá trình tiến hóa, việc đào thải axit uric phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thận [2].

Tuy nhiên, sự tái hấp thu axit uric tại ống thận diễn ra rất hiệu quả, khiến khả năng đào thải qua đường niệu không hoàn hảo [2]. Vì vậy, việc tăng sản xuất axit uric do hoạt tính xanthine oxidase tăng vọt hoặc giảm bài tiết tại thận đều dẫn đến tình trạng tăng axit uric máu, căn nguyên của bệnh gút [6, 8].

Các cơ chế tác động và những tổn thương liên quan

Khi xanthine oxidase hoạt động quá mức, nó không chỉ đơn thuần tạo ra axit uric. Quá trình này kích thích biểu hiện thụ thể LOX-1 trên màng tế bào đại thực bào và tế bào cơ trơn mạch máu, làm gia tăng tạo gốc tự do ROS [3]. Từ đó, hệ thống miễn dịch nội bào NLRP3 bị kích hoạt cùng các tín hiệu tiền viêm xuôi dòng như caspase-1, interleukin-1beta (IL-1beta) và interleukin-18 (IL-18) [3].

Các nghiên cứu thực nghiệm trên tế bào cơ trơn mạch máu người (VSMC) và đại thực bào THP-1 cho thấy xanthine oxidase thúc đẩy hình thành tế bào bọt thông qua con đường kích hoạt LOX-1 và NLRP3 [3]. Trong khi đó, bản thân axit uric tạo tế bào bọt hoàn toàn thông qua con đường thụ thể CD36 [3]. Sự tích tụ quá mức axit uric còn có thể kết tinh thành sỏi trong nước tiểu bão hòa [1].

Bên cạnh đó, xanthine oxidase còn có khả năng giải phóng sắt từ ferritin thông qua cơ chế phụ thuộc và không phụ thuộc superoxide [4]. Lượng sắt tự do này chuyển hóa superoxide thành các gốc hydroxyl có độc tính rất cao, làm trầm trọng thêm tổn thương mô trong các tình trạng thiếu máu cục bộ và viêm nhiễm [4].

Chính vì những tác hại kép từ việc tăng sinh axit uric và các gốc oxy hóa, việc tìm kiếm các chất ức chế xanthine oxidase là mục tiêu trọng tâm trong điều trị [6, 8]. Thuốc ức chế enzym này như allopurinol đã cho thấy khả năng cải thiện chức năng nội mô, điều mà thuốc tăng đào thải axit uric như probenecid không làm được [2].

Bằng chứng khoa học về các hợp chất tự nhiên ức chế xanthine oxidase

Trong nỗ lực tìm kiếm các chất ức chế tự nhiên tương tự như những gì được kỳ vọng ở cây thảo dược, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro và trên động vật đối với các chiết xuất thực vật và hợp chất tự nhiên [1, 6].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát hoạt tính của tinh dầu chiết xuất từ lá cây Pistacia chinensis thu hái tại Ai Cập [5]. Phân đoạn hoạt tính E1 chứa thành phần chính là limonene (chiếm 61,06%) và 3-carene (chiếm 7,04%) [5]. Khi thử nghiệm ức chế xanthine oxidase trong phòng thí nghiệm với cơ chất hypoxanthine, giá trị IC50 của limonene là 37,69 microgam/mL (0,28 mM) và của 3-carene là 110,34 microgam/mL (0,81 mM) [5].

Khi đổi sang cơ chất xanthine, limonene vẫn duy trì tác dụng với IC50 đạt 48,04 microgam/mL (0,35 mM), trong khi 3-carene mất tác dụng [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận hai hợp chất flavonoid phổ biến trong thực vật là apigenin và rutin thể hiện hoạt tính ức chế xanthine oxidase với IC50 lần lượt là 35 microgam/mL và 61 microgam/mL trên cơ chất hypoxanthine [5].

Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2011, các nhà khoa học tổng hợp và thử nghiệm dẫn xuất chalcone [6]. Hợp chất 3,5,2',4'-tetrahydroxychalcone cho thấy khả năng ức chế cạnh tranh xanthine oxidase in vitro với giá trị IC50 là 22,5 microM và chỉ số Ki là 17,4 microM [6].

Khi thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột bị tăng axit uric máu bằng đường uống, hợp chất này làm giảm đáng kể nồng độ axit uric huyết thanh và ức chế hoạt tính xanthine oxidase tại gan theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [6]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho thấy hợp chất này an toàn ở liều lên tới 5 g/kg [6].

Dù vậy, các bằng chứng này chủ yếu phản ánh khả năng của từng hợp chất đơn lẻ hoặc chiết xuất từ các loài thực vật khác nhau trong điều kiện phòng thí nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm [1, 6]. Riêng với cây hàm ếch, các bằng chứng lâm sàng xác thực trên người để chứng minh khả năng hạ axit uric vẫn còn thiếu hụt nghiêm trọng.

Hiện tượng tự ức chế tự nhiên của axit uric trong cơ thể

Một điểm thú vị về mặt sinh học phân tử là bản thân axit uric có khả năng tạo ra cơ chế phản hồi ngược để tự điều hòa enzyme sản sinh ra nó [3, 7]. Nghiên cứu động học công bố năm 1992 chỉ ra axit uric đóng vai trò là chất ức chế phi cạnh tranh đối với xanthine oxidase khi xét trên cơ chất xanthine [7]. Dưới điều kiện 50 microM xanthine và 210 microM oxy, hằng số ức chế Ki biểu kiến của axit uric là 70 microM [7].

Nghiên cứu công bố năm 1993 thực hiện trên mẫu huyết tương của 8 người lớn và 8 trẻ sơ sinh cho thấy nồng độ axit uric sinh lý có thể ức chế hoạt tính của xanthine oxidase [8]. Khi bổ sung axit uric ở các mức 150 và 300 microM vào huyết tương người lớn, phản ứng oxy hóa xanthine thành axit uric giảm lần lượt 37,5 ± 5,6% và 48,9 ± 6,1% [8]. Quá trình hình thành gốc tự do superoxide cũng giảm tương ứng 23,2 ± 1,9% và 32,0 ± 2,3% [8].

Mô hình tương tự cũng được ghi nhận trên huyết tương trẻ sơ sinh, với mức độ ức chế hình thành superoxide diễn ra mạnh hơn [8]. Sự hiện diện của enzym xanthine oxidase nội sinh cũng được phát hiện qua sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) ở 9 trẻ sơ sinh khác [8]. Điều này cho thấy hệ thống chuyển hóa nội sinh trong cơ thể luôn có sự tự cân bằng rất phức tạp, không thể chỉ can thiệp bằng các biện pháp dân gian truyền miệng chưa kiểm chứng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị gút

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cây hàm ếch hay các loại thảo mộc nói chung hoàn toàn vô hại và có thể "đánh tan" tinh thể tophi hay chữa dứt điểm bệnh gút. Thực tế, không có loại thảo dược nào được công nhận có thể chữa khỏi bệnh gút hoàn toàn.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng kết quả thử nghiệm trên chuột hoặc trong ống nghiệm với hiệu quả trên cơ thể người. Động vật gặm nhấm có hệ enzyme và chuyển hóa purine khác biệt so với người, đặc biệt là sự hiện diện của uricase giúp chúng tự phân giải axit uric [2]. Việc một dịch chiết hạ được axit uric trên chuột hoàn toàn không đồng nghĩa sẽ có tác dụng tương tự khi uống vào cơ thể người.

Nhiều người cũng tự ý bỏ thuốc hạ axit uric do bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống nước sắc thảo dược. Hành động này rất nguy hiểm vì có thể khiến nồng độ axit uric tăng vọt trở lại, kích hoạt các cơn gút cấp dữ dội và đẩy nhanh tốc độ hủy hoại khớp xương.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cây hàm ếch?

Bất kỳ ai có ý định sử dụng thảo dược hỗ trợ kiểm soát bệnh đều cần hết sức thận trọng, đặc biệt là các nhóm đối tượng sau:

  • Người bệnh suy giảm chức năng thận hoặc mắc bệnh thận mạn tính: Sự tích tụ các chất chuyển hóa chưa rõ độc tính từ thảo dược có thể làm tăng gánh nặng lọc cho cầu thận [1].
  • Người có tiền sử sỏi thận: Bất kỳ sự xáo trộn nào trong quá trình bài tiết xanthine và purine đều có nguy cơ làm tăng hình thành sỏi trong nước tiểu bão hòa [1].
  • Người đang dùng thuốc hạ axit uric chuyên biệt hoặc thuốc chống đông máu: Hoạt chất trong dịch chiết thực vật có thể tương tác với thuốc điều trị, làm biến đổi sinh khả dụng hoặc gia tăng tác dụng phụ.
  • Phụ nữ có thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ: Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng các loại nước sắc thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế để kiểm soát axit uric hiệu quả

Thay vì phụ thuộc vào cây hàm ếch hay các thảo dược truyền miệng chưa rõ liều lượng chuẩn, người có nồng độ axit uric cao nên áp dụng các biện pháp khoa học đã được chứng minh:

  • Tuân thủ điều trị y tế: Nếu được chẩn đoán tăng axit uric máu kèm gút, người bệnh cần uống đúng và đủ các loại thuốc kiểm soát enzym hoặc tăng đào thải theo đơn của bác sĩ chuyên khoa [2].
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Hạn chế các thực phẩm giàu purine như nội tạng động vật, thịt đỏ và hải sản; tránh xa rượu bia và đồ uống chứa nhiều đường fructose.
  • Cung cấp đủ nước cho cơ thể: Uống đủ 2 đến 2,5 lít nước mỗi ngày giúp thận tăng cường đào thải axit uric tự nhiên qua đường tiểu, hạn chế hiện tượng kết tinh tinh thể urat [2, 8].
  • Thận trọng khi dùng thảo dược: Nếu muốn dùng cây hàm ếch như một loại trà hỗ trợ, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Không tự ý thu hái, sắc uống đậm đặc kéo dài hoặc dùng thay thế nước lọc hàng ngày.

Kiểm soát nồng độ axit uric là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa lối sống khoa học và phác đồ điều trị chuẩn mực. Người bệnh cần giữ tinh thần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng, luôn đặt an toàn sức khỏe lên hàng đầu bằng cách tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại dược liệu nào.