Cây hoa bia dại sàn xạt: Khác gì hoa bia sản xuất bia?

Cơn sốt tìm kiếm hoa bia và sự nhầm lẫn với cây dại

Nhiều người tìm kiếm hoa bia để làm trà thảo mộc, hỗ trợ giấc ngủ hoặc tìm hiểu nguyên liệu làm bia thủ công tại nhà. Khi bắt gặp những dây leo mọc hoang rậm rạp ở bờ rào, ven đồi mang tên cây hoa bia dại hay cây sàn xạt, không ít người lầm tưởng đây chính là cây hoa bia dùng trong công nghiệp thực phẩm.

Thực tế, sàn xạt (tên khoa học là Humulus scandens) và cây hoa bia sản xuất bia (Humulus lupulus) là hai loài khác biệt thuộc cùng chi Humulus ^[1], ^[2]. Dù mang nhiều nét tương đồng về hình dáng lá xẻ thùy hay dạng dây leo, sàn xạt gần như không thể dùng để nấu bia do thiếu hụt nghiêm trọng các tuyến nhựa thơm đặc trưng tạo nên hương vị và vị đắng ^[2].

Tuy vậy, sàn xạt không phải là loài cây vô giá trị. Trong y học cổ truyền và các nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện đại, loài thực vật mọc dại này lại ẩn chứa nhiều hợp chất quý có tác dụng chống viêm và chống oxy hóa đáng chú ý ^[2].

Cấu tạo tuyến nhựa: Điểm cốt lõi khiến sàn xạt không thể nấu bia

Hoa cái của cây hoa bia thông thường (Humulus lupulus) phát triển thành các cụm hoa hình nón mang giá trị thương mại lớn ^[3]. Phía sau các lá bắc của cụm hoa cái này chứa dày đặc các tuyến lupulin được bao phủ bởi bột lupulin ^[4]. Đây chính là nơi tập trung tích tụ các axit đắng (alpha acid, beta acid), tinh dầu thơm và polyphenol quyết định độ đắng, mùi thơm cũng như độ bền bỉ của bọt bia ^[4].

Cây sàn xạt (Humulus scandens) cũng tạo ra các cụm hoa cái trông rất giống nón hoa bia thông thường ^[2]. Dẫu vậy, các cụm hoa này lại không được sử dụng cho quá trình lên men sản xuất bia ^[2]. Nguyên nhân cốt lõi là do sự hiện diện cực kỳ khan hiếm của các tuyến chứa nhựa thơm bên trong cụm hoa cái của loài này ^[2].

Vì thiếu hụt các tuyến nhựa chứa tinh dầu và axit đắng, sàn xạt hoàn toàn không tạo ra được mùi vị bia đặc trưng hay độ đắng mong muốn khi nấu ^[2], ^[4]. Thay vào đó, nó thường được trồng làm cây cảnh hoặc khai thác sợi thân để làm nguyên liệu sản xuất giấy và xà phòng ^[1], ^[2].

Khác biệt sâu sắc về thành phần hóa thực vật

Sự khác nhau giữa hoa bia nấu bia (H. lupulus) và sàn xạt (H. scandens) thể hiện rõ nét qua hồ sơ các hoạt chất sinh học bên trong mô thực vật.

Ở hoa bia sản xuất bia (H. lupulus), nhóm hoạt chất chiếm ưu thế là các axit đắng (như humulone, adhumulone, cohumulone) cùng các prenylflavonoid quý giá như xanthohumol và desmethylxanthohumol ^[3], ^[5]. Bột lupulin trong nón hoa cái đóng vai trò then chốt tạo vị đắng nhờ hàm lượng alpha-acid (humulone) và beta-acid (lupulon) dồi dào ^[4]. Những chất chuyển hóa này giúp mang lại đặc tính kháng khuẩn, bảo quản tự nhiên và chống oxy hóa cho thức uống ^[5], ^[4].

Trái lại, sàn xạt (H. scandens) lại nổi bật với nhóm hợp chất flavonoid phân bố rộng khắp các mô của cây ^[2]. Các nhà khoa học đã phân lập và nhận diện được hàng loạt hợp chất thuộc nhóm này, bao gồm vitexin, luteolin-7-O-beta-D-glucoside, apigenin-7-O-beta-D-glucoside và cosmosiin ^[2].

Bên cạnh đó, phân tích dịch chiết n-butanol từ sàn xạt còn xác định được 15 hợp chất khác nhau, nổi bật trong đó có astragalin – một hợp chất cũng từng được ghi nhận có mặt trong hoa bia thường ^[2]. Dù sở hữu phổ flavonoid phong phú, cây sàn xạt lại không phải là nguồn cung cấp dồi dào các axit đắng và prenylchalcone như hoa bia công nghiệp ^[3], ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng của cây sàn xạt?

Dù bị gạt khỏi ngành công nghiệp nấu bia, sàn xạt từ lâu đã là vị thuốc trong y học cổ truyền Trung Quốc nhằm hỗ trợ hạ huyết áp, trị bệnh phổi và phong cùi ^[1], ^[2]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng gần đây bắt đầu làm rõ tiềm năng sinh học của thảo dược này.

Năm 2007, một nghiên cứu của các tác giả Yu và cộng sự đã chỉ ra rằng toàn bộ flavonoid chiết xuất từ sàn xạt, kết hợp cùng luteolin glycoside, thể hiện tác động ức chế đáng kể đối với dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan ở người ^[2]. Đây là dữ liệu ghi nhận hoàn toàn trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm ^[2].

Đến năm 2021, nhóm nghiên cứu do Zhang dẫn đầu đã tiến hành đánh giá chiết xuất n-butanol của sàn xạt trên mô hình động vật ^[2]. Chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết này với liều lên đến 2000 mg/kg thể trọng ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất thể hiện tác dụng chống viêm rõ rệt, đồng thời không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc hành vi hay độc tính thần kinh nào ở chuột ^[2].

Đặc biệt, nghiên cứu này còn ghi nhận các phân đoạn chiết xuất bằng chloroform và n-butanol từ sàn xạt giúp cải thiện hoạt tính của hai enzyme chống oxy hóa quan trọng là superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) ở chuột ^[2]. Đáng chú ý, các hoạt tính sinh học này phụ thuộc chặt chẽ vào loại dung môi chiết xuất, tức gắn liền với từng nhóm hợp chất cụ thể thu được ^[2].

Ngoài ra, vào năm 2021, nghiên cứu của Park và cộng sự cũng ghi nhận tiềm năng hỗ trợ của sàn xạt trong việc cải thiện các triệu chứng liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ ^[2]. Tuy nhiên, các báo cáo khoa học hiện tại phần lớn mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để xác lập liều dùng điều trị bệnh ^[2].

Đặc điểm nhận dạng thực vật và khả năng thích nghi

Sàn xạt (H. scandens) là loài thân leo thuộc họ Gai dầu (Cannabinaceae), phân bố phổ biến ở các vùng ôn đới và cận nhiệt đới phía bắc như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản ^[1], ^[2]. Cây có sức sống vô cùng bền bỉ, thích nghi tốt với nhiều điều kiện thổ nhưỡng khác nhau và có thể phát triển mạnh ở độ cao từ 500 đến 1500 mét so với mực nước biển ^[2].

Đây là loài thực vật đơn tính khác gốc, thường là cây một năm nhưng đôi khi có thể sống sót qua nhiều mùa ^[2]. Dọc theo thân và cành leo của sàn xạt có các lông bám (trichomes) rất cứng và sắc nhọn, khiến việc cầm nắm hay thu hái thủ công gặp nhiều khó khăn ^[2]. Để phân biệt sàn xạt với các loài khác, giới chuyên môn thường dựa vào các đặc điểm vi phẫu học đặc trưng ở thân và lá ^[6].

Bên cạnh giá trị dược liệu, sàn xạt đôi khi còn đóng vai trò là ký chủ cho các mầm bệnh nông nghiệp. Điển hình như báo cáo năm 2023 tại một vườn trình diễn nông nghiệp ở Tứ Xuyên (Trung Quốc), người ta phát hiện nấm Podosphaera macularis ký sinh gây bệnh phấn trắng trên 90% số cây sàn xạt được quan sát, làm tổn thương 30% đến 100% diện tích bề mặt lá ^[1]. Đây cũng là loại nấm bệnh gây hại phổ biến trên hoa bia thương phẩm ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp giữa hai loài hoa bia

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi loại cây thuộc chi hoa bia (Humulus) đều có thể dùng để làm bia hoặc chiết xuất hương vị hoa bia. Cụ thể, trong khi hoa bia thường (H. lupulus) chứa nhiều axit đắng và tinh dầu giúp tạo mùi hương cùng vị đắng đậm đà, sàn xạt hoàn toàn không sở hữu các phẩm chất cảm quan này do thiếu các túi tiết nhựa ^[2], ^[4]. Nếu dùng sàn xạt để nấu bia, sản phẩm sẽ không thể có được lớp bọt bền hay vị đắng tiêu chuẩn ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng an thần, gây ngủ của hoa bia nấu bia cho sàn xạt. Hoa bia H. lupulus nổi tiếng với công dụng an thần, hỗ trợ giấc ngủ, kháng khuẩn và hỗ trợ dạ dày nhờ hàm lượng bitter acids và xanthohumol dồi dào ^[5], ^[4]. Trong khi đó, các tác dụng được nghiên cứu của sàn xạt hiện nay tập trung vào hoạt tính kháng viêm, tăng cường enzyme chống oxy hóa và khảo sát trên tế bào ung thư gan ^[2].

Cuối cùng, không ít người nhầm lẫn rằng các thử nghiệm an toàn trên chuột có thể áp dụng trực tiếp cho người. Mức liều 2000 mg/kg thể trọng không gây độc thần kinh ở chuột ^[2] không đồng nghĩa với việc người dùng có thể tự ý sắc uống lượng lớn cây sàn xạt mà không gặp phản ứng phụ.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc và sử dụng sàn xạt?

Dù sàn xạt là vị thuốc cổ truyền và bước đầu cho thấy tính an toàn ở liều cao trên chuột ^[1], ^[2], các dữ liệu nghiên cứu bài bản trên người vẫn còn hạn chế. Do đó, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

Người tự ý thu hái ngoài tự nhiên: Dây leo sàn xạt chứa nhiều lông móc cứng, rất dễ gây trầy xước, kích ứng hoặc viêm da tiếp xúc khi dùng tay không để chạm vào hoặc làm cỏ ^[2]. Cần trang bị găng tay bảo hộ dày khi tiếp xúc với loài cây này ^[2].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của sàn xạt trên các đối tượng này. Dữ liệu thử nghiệm độc tính hiện mới chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm ^[2]. Do vậy, nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng các bài thuốc hay sản phẩm từ sàn xạt.

Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị: Các flavonoid trong sàn xạt có hoạt tính sinh học mạnh mẽ và có thể tương tác với quá trình chuyển hóa tại gan ^[2]. Người có bệnh gan, thận hoặc đang điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa sàn xạt.

Lời khuyên áp dụng trong đời sống

Nếu bạn đang tìm kiếm nguyên liệu để nấu bia thủ công, làm bánh hay trà thảo mộc có hương thơm hoa bia đặc trưng, hãy chọn đúng hoa bia nón thương phẩm (Humulus lupulus) đã qua xử lý và sấy khô đạt chuẩn ^[5], ^[4]. Tuyệt đối không dùng cụm hoa của cây sàn xạt dại để thay thế vì sẽ làm hỏng hương vị mẻ bia và không đạt độ đắng mong muốn ^[2], ^[4].

Đối với việc sử dụng sàn xạt làm dược liệu, người dân chỉ nên dùng khi có sự hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Do hiệu quả chiết xuất và tính năng sinh học của thảo dược này phụ thuộc rất nhiều vào dạng dung môi và cách chế biến ^[2], việc tự ý ngâm rượu, nấu nước uống từ cây dại có thể không mang lại lợi ích mong muốn mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng.

Tóm lại, sàn xạt và hoa bia dù là họ hàng gần nhưng lại sở hữu giá trị sử dụng và thành phần hóa thực vật khác nhau rõ rệt ^[2]. Nhận thức đúng về từng loài sẽ giúp bạn khai thác tối đa lợi ích của thảo dược, đồng thời tránh những nhầm lẫn đáng tiếc trong sinh hoạt và chăm sóc sức khỏe.