Cây ngà voi, còn gọi là lưỡi hổ hình trụ (tên khoa học Sansevieria cylindrica), là loài cây cảnh quen thuộc thường thấy trên bàn làm việc hay ban công gia đình [1]. Với hình dáng lá tròn mọc thẳng vút độc đáo, loại cây này không chỉ được trồng để trang trí mà trong dân gian còn gắn liền với nhiều bài thuốc truyền miệng [1]. Nhiều người thường băn khoăn liệu dịch chiết từ loài cây này có khả năng tiêu diệt vi khuẩn thật sự như lời đồn hay không.
Theo các kết quả thử nghiệm sinh học trong phòng thí nghiệm (in vitro), chiết xuất từ cây ngà voi ghi nhận hoạt tính kháng lại một số chủng vi khuẩn nhất định, đặc biệt là vi khuẩn Gram âm [2]. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ ở quy mô nuôi cấy tế bào thực nghiệm, khác xa với việc sử dụng trực tiếp lá tươi để chữa các bệnh nhiễm trùng trên cơ thể người [2].
Cây ngà voi và các ứng dụng truyền thống
Cây ngà voi có nguồn gốc bản địa từ Angola, mang đặc tính mọng nước và sức sống bền bỉ [1]. Cây còn được biết đến với nhiều tên gọi bản địa như African spear, cylindrical snake plant hay Saint Barbara sword tại Brazil [1]. Ngoài công dụng làm cảnh, cây ngà voi từ lâu đã xuất hiện trong kho tàng kinh nghiệm dân gian của nhiều nền văn hóa [1].
Tại y học cổ truyền Myanmar, toàn bộ cây ngà voi được dùng để hỗ trợ trị vết đứt, bong gân và gãy xương [1]. Bên cạnh đó, phần rễ cây còn được dùng theo kinh nghiệm truyền thống để xử trí vết rắn cắn [1]. Dù vậy, các ứng dụng dân gian trên chủ yếu dựa vào truyền miệng qua nhiều thế hệ mà chưa có phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực [1].
Cơ chế tác động kháng khuẩn được giải thích ra sao?
Khi đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của các chiết xuất thực vật dạng thô, giới nghiên cứu nhận định rằng mỗi dịch chiết luôn chứa một hỗn hợp nhiều nhóm hợp chất tự nhiên khác nhau [2]. Nếu dịch chiết biểu hiện hoạt tính rõ rệt, đây là dấu hiệu ban đầu cho thấy bên trong cây có chứa các thành phần hữu ích có thể tiếp tục phân tách [2].
Đối với vi khuẩn Gram âm – nhóm vi khuẩn vốn có cấu trúc thành tế bào phức tạp và thường kháng lại các tác nhân kháng khuẩn tốt hơn vi khuẩn Gram dương – chiết xuất ngà voi vẫn thể hiện được sự ức chế [2]. Giới khoa học giải thích rằng các hoạt chất có trong cây có thể tác động bằng cách ức chế sự sinh trưởng của vi khuẩn mà không nhất thiết phải thâm nhập trực tiếp vào bên trong tế bào vi khuẩn [2].
Bằng chứng từ các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm của dịch chiết lá bằng dung môi acetone từ các loài cây, trong đó ghi nhận dữ liệu liên quan đến Sansevieria cylindrica [2]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá khả năng ức chế đối với cả vi khuẩn Gram dương và Gram âm gây bệnh phổ biến [2].
Kết quả thực nghiệm cho thấy dịch chiết biểu hiện hoạt tính yếu đối với vi khuẩn Gram dương Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng), cũng như hai chủng vi khuẩn Gram âm là Escherichia coli và Pseudomonas aeruginosa (trực khuẩn mủ xanh) [2]. Tuy nhiên, chiết xuất lại cho thấy hoạt tính đáng chú ý đối với chủng vi khuẩn Gram âm Salmonella typhimurium [2].
Tổng hoạt tính tính toán của dịch chiết đối với Salmonella typhimurium đạt mức 2.300 mL/g, vượt trội hơn so với một số loài cây khác được đem so sánh trong cùng thử nghiệm (như C. capensis chỉ đạt 475 mL/g) [2]. Các nhà nghiên cứu đánh giá rằng đây là nguồn nguyên liệu tiềm năng để phân lập các hợp chất có hoạt tính sinh học [2].
Bên cạnh khả năng kháng khuẩn, các khảo sát khác trên cây ngà voi cũng phát hiện nhiều nhóm chất tự nhiên có hoạt tính đa dạng [3], [1]. Một nghiên cứu năm 2003 đã phân lập thành công một saponin steroid mới từ lá cây ngà voi, chất này không gây hiện tượng tán huyết trong thử nghiệm in vitro và thể hiện khả năng ức chế tính thấm mao mạch [3]. Một nghiên cứu năm 2020 cũng tổng hợp các hợp chất homoisoflavanone phân lập từ thân rễ và bộ phận trên không của cây, như (+)-(3S)-trifasciatine B thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do DPPH với IC50 đạt 35,2 microg/mL, xấp xỉ acid ascorbic (33,3 microg/mL) [1].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Dù kết quả in vitro đối với Salmonella typhimurium cho thấy tín hiệu khả quan, người đọc cần hiểu rõ ranh giới giữa thử nghiệm sinh học và điều trị lâm sàng [2]. Thử nghiệm in vitro là bước khởi đầu trong đĩa petri hoặc ống nghiệm, nơi vi khuẩn tiếp xúc trực tiếp với nồng độ chiết xuất tinh khiết [2].
Hoạt tính sinh học này không đồng nghĩa với việc uống hoặc đắp cây ngà voi có thể diệt sạch vi khuẩn trong cơ thể [2]. Hơn nữa, dịch chiết lá thể hiện tác dụng rất kém trên các vi khuẩn thường gặp như tụ cầu vàng S. aureus, trực khuẩn mủ xanh P. aeruginosa hay E. coli [2]. Do đó, cây ngà voi hoàn toàn không phải là một chất kháng sinh phổ rộng thay thế thuốc tây y [2].
Hiểu lầm thường gặp về đặc tính kháng khuẩn của cây ngà voi
Hiểu lầm phổ biến nhất là việc nhiều người cho rằng giã nát lá cây ngà voi tươi đắp lên vết thương hở sẽ giúp sát trùng, chống nhiễm khuẩn. Dù y học truyền thống Myanmar từng dùng chữa vết đứt, các bằng chứng hiện đại chưa hề xác nhận việc đắp lá tươi an toàn hay có tác dụng diệt khuẩn ngoài da [1]. Việc dùng thảo dược tươi chưa qua khử trùng có thể mang thêm vi khuẩn vào vết rách da, gây nguy cơ bội nhiễm nguy hiểm.
Một hiểu lầm khác là tin rằng uống nước ép hay trà ngà voi có thể chữa nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn đường tiêu hóa. Mặc dù chiết xuất thể hiện hoạt tính in vitro với Salmonella typhimurium, nồng độ các chất sau khi uống, tiêu hóa và chuyển hóa trong cơ thể người là hoàn toàn chưa được kiểm chứng [2]. Tự ý sử dụng theo đường uống có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng.
Ai nên thận trọng với cây ngà voi?
Những người đang bị các bệnh nhiễm trùng cấp tính (như viêm đường ruột, sốt do nhiễm khuẩn, áp xe da) tuyệt đối không được tự ý dùng cây ngà voi để thay thế kháng sinh do bác sĩ kê đơn [2]. Sự chậm trễ trong can thiệp y tế có thể làm tình trạng nhiễm trùng lan rộng và diễn tiến nghiêm trọng.
Người có cơ địa nhạy cảm, người mắc bệnh ngoài da mãn tính không nên tự ý bôi dịch ép lá lên da để thử nghiệm sát khuẩn vì có nguy cơ gây viêm da tiếp xúc. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh lý gan thận cần tránh dùng các chế phẩm tự chế từ loài cây này qua đường uống khi chưa có chỉ định y khoa.
Gợi ý tiếp cận và sử dụng an toàn
Cách ứng dụng an toàn và phù hợp nhất hiện nay đối với cây ngà voi là trồng làm cây cảnh nội thất hoặc trang trí khuôn viên sống [1]. Cây có dáng vẻ trang nhã, dễ chăm sóc và thanh lọc không gian sống mà không mang lại rủi ro sức khỏe khi chỉ tiếp xúc thông thường bên ngoài [1].
Đối với việc dùng làm dược liệu, người dân chỉ nên sử dụng các sản phẩm hay chế phẩm nếu đã được cơ quan chức năng kiểm định và được bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hướng dẫn. Tuyệt đối không tự ý ngâm rượu, đun nước uống hay nhai nuốt các bộ phận của cây ngà voi tại nhà.
Cây ngà voi chứa những hoạt chất sinh học tiềm năng có khả năng ức chế một số chủng vi khuẩn trong phòng thí nghiệm [2], [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu này mới dừng ở mức nghiên cứu ban đầu và chưa đủ cơ sở để ứng dụng trị bệnh thực tế [2]. Người dân cần tiếp nhận thông tin khoa học tỉnh táo, tránh biến một loài cây cảnh thành "thần dược" trị nhiễm khuẩn truyền miệng [2], [1].
