Tìm kiếm giải pháp cho chứng suy giảm trí nhớ
Suy giảm trí nhớ và các bệnh lý thoái hóa thần kinh như Alzheimer đang trở thành mối bận tâm lớn của xã hội già hóa. Nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc dược liệu truyền thống với hy vọng cải thiện sự minh mẫn. Trong số các thảo dược được chú ý, cây ngọc anh (tên khoa học Tabernaemontana divaricata) thường được nhắc tới như một thảo dược tiềm năng.
Tuy nhiên, liệu cây ngọc anh có thực sự giúp tăng cường trí nhớ ở người hay không? Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại các hoạt tính ức chế men acetylcholinesterase của loài cây này mới dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm, mô não cô lập và mô hình chuột, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người.
Cơ chế tác động: Ức chế acetylcholinesterase là gì?
Để hiểu cơ chế nghiên cứu, cần tìm hiểu về giả thuyết cholinergic trong bệnh Alzheimer. Acetylcholine là chất dẫn truyền thần kinh quan trọng tham gia vào quá trình học tập và ghi nhớ. Sự suy giảm chức năng cholinergic trong não có liên quan trực tiếp đến tình trạng sa sút trí nhớ [1].
Men acetylcholinesterase (AChE) có nhiệm vụ phá vỡ acetylcholine. Do đó, các thuốc ức chế AChE được sử dụng nhằm làm tăng mức acetylcholine trong não, hỗ trợ điều trị triệu chứng bệnh Alzheimer [2], [1]. Các loại thuốc hiện hành như tacrine, donepezil, rivastigmine và galanthamine dù mang lại lợi ích nhận thức nhưng vẫn đi kèm tác dụng phụ như rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, nôn [1]. Điều này thúc đẩy các nhà khoa học sàng lọc nguồn dược liệu tự nhiên nhằm tìm kiếm hợp chất ức chế AChE mới [1].
Nghiên cứu cho thấy chiết xuất methanol từ rễ ngọc anh ở nồng độ 0,1 mg/ml có khả năng ức chế hơn 90% hoạt tính của AChE trong ống nghiệm [3]. Cơ chế này bước đầu cho thấy tiềm năng sinh học của cây ngọc anh đối với hệ cholinergic [2], [3].
Bằng chứng trong phòng thí nghiệm: Phân lập các alkaloid
Các nghiên cứu hóa thực vật đã xác định nhóm hoạt chất chính tạo ra tác động này là các bisindole alkaloid. Năm 2006, một nghiên cứu phân lập từ rễ ngọc anh hai alkaloid bisindole là 19,20-dihydrotabernamine và 19,20-dihydroervahanine A bằng phương pháp đo màu Ellman [4]. Kết quả cho thấy các chất này có hoạt tính ức chế AChE mạnh hơn cả galanthamine, trong đó hoạt tính của 19,20-dihydroervahanine A mang tính đặc hiệu, thuận nghịch và cạnh tranh [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi cấu trúc ở các vị trí carbon 11', 12' và 16' có thể làm ảnh hưởng đến hoạt tính sinh học này [4].
Tiếp đó, một công bố năm 2013 phân lập được chất 3'-R/S-hydroxyvoacamine từ chiết xuất thân cây ngọc anh [5]. Hoạt chất này hoạt động như một chất ức chế không cạnh tranh đối với AChE với giá trị IC50 là 7,00 ± 1,99 µM [5]. Phân tích định lượng bằng phương pháp HPLC chỉ ra rằng hợp chất này chiếm khoảng 12,4% (khối lượng/khối lượng) trong phân đoạn giàu alkaloid của thân cây [5].
Bên cạnh đó, thử nghiệm trên lát cắt hồi hải mã của chuột cống đực Wistar năm 2010 ghi nhận chiết xuất ngọc anh làm giảm đáng kể điện thế kích thích sau synap (fEPSPs) [2]. Hiệu ứng này bị ngăn chặn bởi atropine (nhưng không bị chặn bởi pancuronium), phản ánh tác động điều hòa synap tương tự như galanthamine [2].
Dữ liệu từ các mô hình nghiên cứu trên động vật
Trên cơ thể sống của động vật gặm nhấm, chiết xuất ngọc anh cũng đã được thử nghiệm qua nhiều dạng mô hình khác nhau. Một nghiên cứu năm 2007 kiểm tra chuột cống sau khi uống liều đơn cấp tính 250, 500 và 1000 mg/kg chiết xuất ngọc anh [6]. Kết quả cho thấy sau 2 giờ, cả ba mức liều đều ức chế đáng kể hoạt tính AChE ở vỏ não và tăng hoạt động tế bào thần kinh thông qua biểu hiện Fos [6]. Hoạt tính AChE trong máu tuần hoàn cũng bị ức chế thuận nghịch ở các thời điểm 10, 30 và 60 phút sau dùng [6].
Năm 2010, nghiên cứu đánh giá tác động phòng ngừa trên chuột nhắt được cho uống chiết xuất rễ ngọc anh với liều 250, 500 và 1.000 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày trước khi tiêm peptide amyloid beta 25-35 vào não thất [7]. Đánh giá qua bài kiểm tra mê cung nước Morris và kiểm tra né tránh giật lùi, chiết xuất cho thấy khả năng cải thiện suy giảm trí nhớ và làm giảm mức hoạt tính AChE bị gia tăng bởi amyloid beta [7].
Một thử nghiệm khác năm 2017 trên chuột nhắt đực dòng ICR với phác đồ uống 250, 500 và 1000 mg/kg chiết xuất rễ ngọc anh liên tục 28 ngày trước khi tiêm amyloid beta 25-35 cũng ghi nhận hiệu quả bảo vệ [8]. Chuột dùng chiết xuất đã phòng ngừa được tình trạng suy giảm trí nhớ qua bài kiểm tra nhận diện vật thể thể mới (NOR), hạn chế mất tế bào thần kinh ở vùng CA3 hồi hải mã và giảm hiện tượng peroxy hóa lipid [8].
Bằng chứng hiện có dừng lại ở đâu?
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ranh giới nghiên cứu. Toàn bộ các kết quả ghi nhận tính đến nay chỉ dừng lại ở mô hình ống nghiệm, lát cắt mô và động vật (chuột cống, chuột nhắt) [2], [7], [6], [8].
Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người đối với cây ngọc anh để điều trị hay phòng ngừa suy giảm trí nhớ. Hiệu quả chuyển hóa, sinh khả dụng, độc tính tích lũy và liều lượng tác dụng trên người vẫn là ẩn số. Do đó, không thể dùng kết quả từ chuột để suy diễn thành lợi ích thực tế cho con người.
Những hiểu lầm cần tránh
Một hiểu lầm phổ biến là xem ngọc anh như thảo dược "trị dứt điểm" bệnh Alzheimer hay chứng mất trí nhớ tuổi già. Khoa học hiện đại chỉ mới xác định được chiết xuất có đặc tính ức chế AChE thuận nghịch và chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm [2], [6], [8]. Các thuốc ức chế AChE được phê duyệt hiện nay cũng chỉ mang tính chất điều trị giảm nhẹ triệu chứng, không thể đảo ngược hoàn toàn thoái hóa thần kinh [1].
Hiểu lầm thứ hai là việc tự ý đào rễ, hái thân ngọc anh để nấu uống tăng cường trí não. Trong cây ngọc anh chứa nhiều loại alkaloid phức tạp, có hoạt tính dược lý mạnh trên thần kinh và tuần hoàn [5], [4], [6]. Việc tự chế biến thô sơ không định lượng được hoạt chất, tiềm ẩn rủi ro trúng độc hoặc rối loạn thần kinh.
Ai cần thận trọng?
Do ngọc anh có hoạt tính sinh học tác động lên dẫn truyền cholinergic và hệ thần kinh trung ương, việc tự ý dùng thảo dược này là rất rủi ro.
Những đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng dịch chiết hoặc bộ phận của cây ngọc anh bao gồm: phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em và người cao tuổi có bệnh lý nền tim mạch hoặc tiêu hóa. Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá độ an toàn trên các nhóm người này. Bất kỳ ai đang điều trị sa sút trí nhớ bằng các thuốc kê đơn như donepezil hay galanthamine không được tự ý dùng thêm thảo dược vì nguy cơ tương tác thuốc cholinergic nghiêm trọng [1].
Lời khuyên thực tế
Cây ngọc anh hiện nay chủ yếu được trồng làm cảnh, chưa có chế phẩm chuẩn hóa nào được cấp phép dùng làm thuốc hay thực phẩm chức năng hỗ trợ trí nhớ trên người dựa trên bằng chứng lâm sàng. Người dân không nên nghe theo lời đồn thổi để tự ý sắc uống thân, rễ của loài cây này.
Để duy trì trí nhớ tốt, các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng gồm duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên, ngủ đủ giấc và tăng cường các hoạt động rèn luyện trí não. Nếu bản thân hoặc người thân xuất hiện dấu hiệu suy giảm nhận thức, hay quên, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để được thăm khám và tư vấn điều trị chính thống, không tự ý dùng thảo dược thay thế chỉ định y khoa.
