Nhiều người có thói quen hút thuốc lá thường tìm kiếm các loại thực phẩm bổ sung chứa chất chống oxy hóa như beta-carotene với mong muốn giảm bớt tác hại của khói thuốc lên phổi. Cà rốt là loại củ quen thuộc rất giàu hợp chất này, khiến không ít người nghĩ rằng uống nước ép đậm đặc hay dùng viên uống chiết xuất hàm lượng cao sẽ giúp bảo vệ hệ hô hấp. Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa đã chỉ ra mối liên hệ hoàn toàn trái ngược khi sử dụng liều cao.

Câu trả lời ngắn gọn: Người hút thuốc lá tuyệt đối không nên tự ý bổ sung beta-carotene tổng hợp liều cao qua thực phẩm chức năng vì làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổi và tử vong [2, 3]. Ngược lại, việc ăn cà rốt và các loại rau củ tự nhiên trong chế độ ăn hàng ngày lại an toàn và mang lại nhiều lợi ích [1, 3].

Nghịch lý beta-carotene: Từ chất chống oxy hóa thành tác nhân gây hại

Beta-carotene là tiền chất tự nhiên an toàn của vitamin A khi được đưa vào cơ thể qua thực phẩm ăn uống thông thường [1]. Dù vậy, các thử nghiệm can thiệp lâm sàng ghi nhận việc dùng viên uống bổ sung beta-carotene đơn lẻ liều cao gây ra nguy cơ nghiêm trọng đối với người đang hút thuốc [1, 2].

Nguyên nhân nằm ở sự tương tác phức tạp giữa hợp chất này và các thành phần độc hại trong khói thuốc lá. Trong môi trường chịu stress oxy hóa cực lớn do khói thuốc, nồng độ beta-carotene quá cao có thể kích thích biểu hiện của nhóm enzym cytochrome P450 và ức chế sự biểu hiện của thụ thể protein RAR-beta [2]. Đồng thời, tình trạng này khiến thụ thể axit retinoic hoạt động quá mức, dẫn đến tế bào biểu mô phổi phân chia và tăng sinh mất kiểm soát [2].

Bên cạnh đó, trong môi trường khói thuốc lá, beta-carotene liều cao có thể bị biến đổi thành chất tiền oxy hóa (pro-oxidant) thay vì chống oxy hóa [2]. Quá trình phản ứng với các chất trong khói thuốc sản sinh quá mức các chất chuyển hóa oxy hóa của beta-carotene, thúc đẩy các tín hiệu tăng sinh tế bào ác tính [1]. Trái lại, beta-carotene ở hàm lượng ăn uống thông thường lại làm giảm các con đường tín hiệu tăng sinh tế bào này [1].

Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu cộng đồng

Nghiên cứu tổng quan năm 1999 đánh giá các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên về beta-carotene trong phòng ngừa hóa học ung thư phổi chỉ ra kết quả trái ngược [3]. Trong 4 thử nghiệm lớn, có 2 thử nghiệm ghi nhận việc bổ sung beta-carotene làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc, dẫn đến kết luận việc bổ sung chất này là chống chỉ định ở người hút thuốc lá [3]. Thử nghiệm CARET từng cho người tham gia dùng liều bổ sung lên tới 30 mg/ngày [2].

Một đánh giá tổng hợp năm 2024 cho biết dựa trên dữ liệu từ hai thử nghiệm lâm sàng ghi nhận tỷ lệ mắc ung thư phổi và tỷ lệ tử vong toàn bộ gia tăng ở người hút thuốc nặng dùng liều 20 hoặc 30 mg/ngày, Ủy ban Chuyên gia chung của FAO/WHO về Phụ gia Thực phẩm (JECFA) đã rút lại khuyến cáo về Mức dung nạp hàng ngày chấp nhận được (ADI) từ 0-5 mg/kg thể trọng đối với beta-carotene [1].

Đánh giá năm 2024 này cũng xác định rằng ở người không hút thuốc, việc tiêu thụ tới 50 mg beta-carotene mỗi ngày không gây lo ngại về an toàn, trong khi người hút thuốc nặng tiêu thụ dưới 15 mg/ngày không được dự đoán là có tăng nguy cơ ung thư phổi [1].

Nghiên cứu thuần tập E3N năm 2005 tại Pháp theo dõi 59.910 phụ nữ trong thời gian trung bình 7,4 năm, ghi nhận 700 trường hợp mắc các ung thư liên quan đến thuốc lá [4]. Ở nhóm phụ nữ từng hút thuốc, việc dùng chất bổ sung (nhóm nạp liều cao) làm tăng nguy cơ ung thư với tỷ số nguy cơ đa biến là 2,14 (khoảng tin cậy 95%: 1,16-3,97) so với nhóm tiêu thụ thấp [4]. Tỷ lệ mắc bệnh tích lũy sau 10 năm ở nhóm từng hút thuốc tăng vọt từ 174,0 ca lên 368,3 ca trên 10.000 phụ nữ khi dùng liều cao [4].

Ngược lại, nghiên cứu năm 2022 tại vùng đông nam nước Mỹ trên nhóm người có thu nhập thấp đánh giá người hút thuốc nặng (trên 20 gói-năm) lại không tìm thấy mối liên quan thuận nào giữa lượng carotenoid qua chế độ ăn và nguy cơ ung thư phổi [2]. Lượng beta-carotene qua chế độ ăn hàng ngày theo các khảo sát dinh dưỡng chỉ dưới 3 mg/ngày, thấp hơn rất nhiều so với liều 30 mg/ngày từ viên bổ sung trong các thử nghiệm can thiệp [2].

Nghiên cứu bệnh chứng tại Montreal (Canada) công bố năm 2017 trên 1.105 ca bệnh ung thư phổi và 1.449 người đối chứng ghi nhận chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ cơ thể [5]. Nhóm tiêu thụ beta-carotene qua thực phẩm ở mức cao nhất giảm nguy cơ ung thư phổi so với nhóm thấp nhất với tỷ số chênh OR là 0,66 (khoảng tin cậy 95%: 0,51-0,84) [5]. Tác dụng gợi ý bảo vệ này cũng được ghi nhận ở nam giới hút thuốc nặng [5].

Nghiên cứu năm 2023 trên 98.451 đối tượng với thời gian theo dõi trung bình 12,2 năm (ghi nhận 1.642 ca ung thư phổi) cho thấy nhóm có tổng lượng beta-carotene tiêu thụ cao nhất (trung bình 9.775 mcg/ngày, tương đương khoảng 9,8 mg/ngày) có tỷ lệ mắc ung thư phổi giảm (HR = 0,69; khoảng tin cậy 95%: 0,59-0,80) [6]. Đồng thời, nghiên cứu ghi nhận xu hướng tăng nguy cơ không có ý nghĩa thống kê ở người uống bổ sung beta-carotene hàng ngày (HR = 1,04; khoảng tin cậy 95%: 0,94-1,15) [6].

Rau củ tự nhiên và sự khác biệt với viên uống tổng hợp

Các nghiên cứu quan sát dịch tễ học từ lâu đã ghi nhận mối liên quan chặt chẽ giữa việc tăng cường rau củ quả và việc giảm nguy cơ ung thư phổi ở cả nam và nữ, ở người hút thuốc lẫn không hút thuốc [7]. Lượng beta-carotene trong máu thấp thường phản ánh một chế độ ăn thiếu rau củ và dự báo nguy cơ ung thư phổi cao hơn [7].

Sự khác biệt cốt lõi giữa cà rốt tự nhiên và viên uống liều cao nằm ở ma trận dinh dưỡng tổng thể. Cà rốt hay các loại rau củ không chỉ chứa riêng beta-carotene mà còn cung cấp alpha-carotene, vitamin C, vitamin E, chất xơ và hàng loạt hợp chất thực vật khác [1, 2, 7]. Các vi chất này phối hợp cùng nhau để tạo ra tác động bảo vệ sinh học tự nhiên, điều mà các viên uống tinh chế liều cao không thể mô phỏng được [1, 2].

Ngoài ra, khói thuốc lá cũng làm thay đổi mối liên quan giữa lượng chất nạp vào và nồng độ chất trong máu. Nghiên cứu năm 1988 trên 302 người đang hoặc từng hút thuốc chỉ ra rằng hút thuốc làm giảm hệ số tương quan giữa beta-carotene trong chế độ ăn và nồng độ beta-carotene trong huyết thanh (r = 0,14 ở người đang hút so với r = 0,30 ở người đã cai) [8].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là vitamin hay chất chống oxy hóa thì dùng càng nhiều càng tốt, đặc biệt là dạng viên nén để bù đắp nhanh tác hại của thuốc lá. Trên thực tế, liều lượng và dạng dung nạp quyết định ranh giới giữa bảo vệ và gây hại [3, 5].

Một hiểu lầm khác là người hút thuốc phải kiêng hoàn toàn các thực phẩm giàu carotenoid như cà rốt, bí đỏ hay cà chua. Bằng chứng khoa học chỉ ra mức tiêu thụ dưới 15 mg beta-carotene/ngày từ thực phẩm không làm tăng nguy cơ ung thư ở người hút thuốc nặng [1]. Thậm chí, việc ăn đa dạng rau quả còn giúp giảm rủi ro tổn thương phổi so với việc thiếu hụt dinh dưỡng [5, 7].

Cũng có người tin rằng uống nước ép cà rốt liều lượng cực lớn mỗi ngày có thể thay thế việc cai thuốc. Nghiên cứu khẳng định việc ngừng hút thuốc lá vẫn luôn là biện pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu nguy cơ ung thư phổi [3].

Ai nên thận trọng?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và không tự ý sử dụng viên uống bổ sung beta-carotene tổng hợp bao gồm:

  • Người đang hút thuốc lá ở mọi mức độ [2, 4].
  • Người từng hút thuốc lá lâu năm (người có tiền sử hút thuốc nặng) [1, 4].
  • Người thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá thụ động hoặc làm việc trong môi trường ô nhiễm có nguy cơ hô hấp cao.

Khi lựa chọn các loại vitamin tổng hợp, nhóm người này cần đọc kỹ bảng thành phần dinh dưỡng và tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh sử dụng các sản phẩm có hàm lượng beta-carotene bổ sung liều cao [2, 3].

Áp dụng vào đời sống hàng ngày

Người hút thuốc hoàn toàn có thể thưởng thức cà rốt và các món ăn tự nhiên mà không cần lo lắng về tác dụng phụ nguy hại của beta-carotene:

  • Nguồn cung cấp: Ưu tiên bổ sung beta-carotene qua thực phẩm tươi sống như cà rốt, đu đủ, rau lá xanh đậm, bí đỏ [5].
  • Chế biến hợp lý: Beta-carotene tan trong dầu, do đó nấu chín cà rốt với một lượng nhỏ dầu thực vật giúp cơ thể hấp thu tối ưu hơn việc uống nước ép sống với số lượng quá nhiều.
  • Cân bằng khẩu phần: Ăn cà rốt luộc, xào hoặc nấu canh ở mức độ vừa phải trong bữa ăn gia đình, kết hợp đa dạng nhiều loại rau quả khác để nhận đủ các nhóm vi chất [2, 7].
  • Kiểm tra nhãn thực phẩm chức năng: Luôn kiểm tra kỹ các loại viên uống bổ trợ, tránh các chế phẩm chứa liều lượng beta-carotene cao đơn lẻ nếu chưa có chỉ định y tế [2, 3].

Việc duy trì một chế độ ăn uống lành mạnh, nhiều rau củ quả là cách tự nhiên giúp cơ thể tăng cường đề kháng. Tuy nhiên, dinh dưỡng không thể xóa bỏ hoàn toàn độc tính từ thuốc lá; từ bỏ thói quen hút thuốc vẫn là quyết định giá trị nhất đối với sức khỏe lá phổi.