Cây Rì Việt hạ sốt, kháng viêm: Bằng chứng khoa học nói gì?

Thắc mắc dân gian về cây Rì Việt

Trong kho tàng cây thuốc nam và kinh nghiệm dân gian, nhiều loại cây mọc hoang quanh nhà thường được người dân tận dụng để sắc nước uống mỗi khi bị cảm sốt, nhức mỏi hoặc viêm nhiễm ngoài da. Cây Rì Việt (tên khoa học là Rivina humilis, thuộc họ Phytolaccaceae) là một trong những loài thảo dược thường xuyên được nhắc tới qua những lời truyền khẩu trị sốt, giải độc và kháng viêm.

Nhiều người tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính, cứ thấy cây cỏ có vị đắng nhẹ hoặc được người xưa dùng là có thể hái về làm thuốc. Thói quen sử dụng này tạo ra tâm lý ỷ lại, khiến không ít người bệnh trì hoãn việc thăm khám y tế khi xuất hiện triệu chứng nhiễm trùng hay sốt cao kéo dài.

Liệu công dụng hạ sốt, kháng viêm của cây Rì Việt có thực sự được y học hiện đại xác nhận hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ? Khi kiểm tra các cơ sở dữ liệu y sinh, câu trả lời thực tế lại rất khác biệt so với những lời đồn thổi phổ biến trong đời sống.

Bằng chứng khoa học thực sự nói gì?

Khác với những lời đồn đại dân gian, hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh cây Rì Việt (Rivina humilis) có khả năng hạ sốt hoặc giảm đau chống viêm trên cơ thể người cũng như trên mô hình động vật thí nghiệm. Các dữ liệu y khoa chính thống về loài cây này tập trung vào các đặc tính sinh học hoàn toàn khác.

Cụ thể, các thử nghiệm về Rivina humilis hiện chỉ dừng lại ở khảo sát khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ giảm đường huyết trên chuột mắc đái tháo đường ^[1], sử dụng dịch chiết lá để tổng hợp xanh các hạt nano bạc kháng khuẩn ^[2], và đánh giá an toàn độc học của nước ép quả ^[3].

Cần lưu ý rằng trong nghiên cứu dược lý học thực nghiệm, một số cây cỏ khác có tên gọi hoặc cách dùng tương tự đã được kiểm chứng tác dụng hạ sốt, kháng viêm. Ví dụ, chiết xuất nhựa cây sến mủ (Shorea robusta) được chứng minh làm giảm phù chân và giảm sốt rõ rệt ở chuột Wistar ^[4]. Tương tự, chiết xuất cành lá cây Thóc lép (Desmodium caudatum) cũng cho thấy hiệu quả ức chế co thắt do đau, giảm phù chân và hạ sốt do nội độc tố vi khuẩn trên chuột ^[5]. Dẫu vậy, các dữ liệu này thuộc về những loài thực vật hoàn toàn khác biệt, không thể đánh đồng hay suy diễn sang cho cây Rì Việt.

Cơ chế chống oxy hóa và chuyển hóa đường của Rì Việt

Dù không chứng minh tác dụng hạ sốt, các nhà khoa học đã tìm thấy một số hoạt tính sinh học đáng chú ý từ chiết xuất ethanol của cây Rì Việt (Rivina humilis) liên quan đến chuyển hóa đường và chống oxy hóa tế bào ^[1].

Trong nghiên cứu công bố năm 2023, chiết xuất ethanol từ cây Rì Việt đã được điều chế bằng phương pháp soxhlet và xác định hàm lượng hợp chất phenol ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã gây bệnh đái tháo đường tuýp 2 trên chuột cống trắng Wistar bằng cách cho uống nước pha fructose kết hợp tiêm một liều streptozotocin ^[1]. Sau 72 giờ, nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) được thực hiện để đánh giá khả năng chuyển hóa đường trong vòng 2 giờ ^[1].

Kết quả cho thấy, việc cho chuột dùng chiết xuất Rì Việt đã kích thích sử dụng đường, thể hiện qua việc giảm nồng độ đường huyết rõ rệt tại thời điểm 90 phút và 120 phút so với nhóm chuột bị tiểu đường không điều trị ^[1].

Khi tiến hành thử nghiệm dài ngày bằng cách cho chuột đái tháo đường dùng chiết xuất liên tục trong 21 ngày, đường huyết đã giảm rõ rệt vào ngày thứ 21 ^[1]. Đáng chú ý, các chỉ số đánh giá chức năng gan, thận, chỉ số HbA1c và nồng độ vitamin E đều duy trì ở mức bình thường ở nhóm dùng chiết xuất ^[1]. Phân tích mô học cho thấy có sự tái tạo tế bào beta tuyến tụy, đồng thời nồng độ các enzyme chống oxy hóa trong gan cũng gia tăng đáng kể ^[1]. Dù vậy, đây mới chỉ là tác động bảo vệ tế bào trước tình trạng stress oxy hóa liên quan đến chuyển hóa đường, không thể đồng nghĩa với việc dược liệu này có thể làm giảm phản ứng viêm sưng hay hạ sốt tức thời.

Tiềm năng kháng khuẩn thông qua công nghệ nano

Một hướng nghiên cứu khác liên quan đến cây Rì Việt là việc tận dụng dịch chiết lá làm chất khử để chế tạo hạt nano bạc sinh học ^[2]. Năm 2020, một nhóm nghiên cứu đã ứng dụng chiết xuất lá Rivina humilis để tổng hợp các hạt nano bạc nhằm chống lại các tác nhân gây bệnh nội bào nguy hiểm, đặc biệt là vi khuẩn gây bệnh Brucella ^[2].

Các hạt nano bạc được tổng hợp có kích thước trung bình 51 nm, mang hình cầu và phân tán đều trong nước ^[2]. Trong các thử nghiệm vi sinh, hạt nano chế tạo từ chiết xuất Rì Việt thể hiện hoạt tính ức chế hiệu quả đối với các chủng vi khuẩn Brucella abortus, Brucella melitensis và Brucella suis ở nồng độ 800 microgam/mL ^[2]. Nghiên cứu cũng đánh giá độ tương thích sinh học thông qua tỷ lệ gây tan máu, hoạt tính phân hủy fibrin và phản ứng ngưng kết hồng cầu ^[2].

Tuy nghiên cứu này mở ra tiềm năng mới trong việc chế tạo vật liệu nano diệt khuẩn, đây là kết quả của công nghệ hóa - sinh tích hợp trên hạt bạc. Người dân không thể tự ý sắc nước lá cây Rì Việt uống tại nhà với hy vọng tạo ra tác dụng diệt khuẩn hoặc giảm sốt tương đương trong phòng thí nghiệm.

Thử nghiệm độc tính và mức độ an toàn trên động vật

Trước khi bàn đến bất kỳ lợi ích điều trị nào, tính an toàn của thảo dược là yếu tố quan trọng hàng đầu. Quả cây Rì Việt tích tụ sắc tố betalain tự nhiên màu đỏ thẫm ^[3]. Một nghiên cứu năm 2011 đã tiến hành đánh giá độc tính cấp tính, bán cấp và bán mãn tính của nước ép quả Rì Việt (Rivina humilis berry juice - RBJ) trên chuột cống đực ^[3].

Thử nghiệm độc tính cấp tính được thực hiện với các liều đơn 1, 2 và 5 g/kg thể trọng trên chuột trưởng thành ^[3]. Trong khi đó, đánh giá bán cấp dùng liều lặp lại 2,5 và 5 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 35 ngày trên chuột đang phát triển ^[3]. Đánh giá bán mãn tính được tiến hành bằng cách trộn nước ép quả vào khẩu phần ăn với tỷ lệ 0,5%, 1% và 2% liên tục trong 90 ngày ^[3].

Kết quả cho thấy chuột dung nạp tốt với nước ép quả Rì Việt ở mọi thử nghiệm ^[3]. Lượng thức ăn tiêu thụ, mức tăng trọng lượng cơ thể và khối lượng các cơ quan nội tạng của nhóm dùng dịch quả tương đương với nhóm đối chứng không điều trị ^[3]. Bên cạnh đó, các chỉ số huyết học, hình thái mô học của các cơ quan quan trọng và các xét nghiệm sinh hóa trong huyết thanh lẫn gan đều không có sự sai khác bất thường so với chuột bình thường ^[3]. Nghiên cứu này kết luận nước ép quả Rì Việt an toàn đối với các thông số sinh hóa và sự tăng trưởng bình thường của chuột cống ^[3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu là mới chỉ thực hiện trên chuột đực và đánh giá phần dịch ép của quả tươi ^[3]. Kết quả an toàn này chưa thể áp dụng rộng rãi cho các bộ phận khác như rễ cây, thân già hay lá tươi, cũng như chưa có dữ liệu lâm sàng xác nhận độ an toàn dài hạn trên người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là nhầm lẫn giữa đặc tính chống oxy hóa và khả năng kháng viêm lâm sàng. Một loại thảo dược giàu chất chống oxy hóa hay hợp chất phenol có thể giúp bảo vệ tế bào gan trong ống nghiệm hoặc trên mô hình chuột ^[1], nhưng không có nghĩa nó có thể thay thế thuốc hạ sốt paracetamol hay các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID).

Một sai lầm khác là đánh đồng công dụng giữa các loài cây thuốc dân gian. Nhiều người nghe nói cây cỏ quanh nhà có thể hạ sốt, giảm đau nên gộp chung Rì Việt với các loài đã được chứng minh hiệu quả như cây sến mủ ^[4] hay cây Thóc lép ^[5]. Việc dùng lẫn lộn các loài thảo mộc chưa rõ hoạt tính có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng.

Nghiêm trọng hơn, việc tự ý hái lá, rễ cây Rì Việt đun nước uống liều cao để hạ sốt cho người thân, nhất là trẻ nhỏ, có thể dẫn đến nguy hiểm. Sốt là một phản ứng của hệ miễn dịch trước các tác nhân nhiễm trùng hoặc bệnh lý tiềm ẩn, việc dùng thảo dược không rõ hiệu quả vừa không cắt được cơn sốt, vừa có thể gây biến chứng co giật hoặc tổn thương nội tạng.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Do các dữ liệu khoa học về Rì Việt (Rivina humilis) mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật [2, 7], các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào về độ an toàn của cây Rì Việt trên thai nhi hoặc khả năng bài tiết qua sữa mẹ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ cây này.
• Trẻ em: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc gan thận của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, không dùng nước sắc từ các loài cây chưa được chuẩn hóa liều lượng y khoa.
• Người có bệnh lý nền mạn tính: Bệnh nhân suy gan, suy thận hoặc đang điều trị thuốc đái tháo đường cần tránh uống nước sắc thảo mộc không rõ nguồn gốc, tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
• Người đang bị sốt cao cấp tính: Cần tìm nguyên nhân y khoa thay vì tự ý điều trị tại nhà bằng các loại lá cây hoang dại.

Gợi ý tiếp cận và kết luận

Cây Rì Việt (Rivina humilis) là một loài thực vật có tiềm năng sinh học nhất định trong các nghiên cứu ban đầu về chống oxy hóa, hỗ trợ điều hòa đường huyết và công nghệ nano kháng khuẩn [2, 3]. Dù dịch quả cho thấy độ an toàn tốt trên mô hình chuột ^[3], nhưng bằng chứng khoa học hiện tại chưa hề ghi nhận tác dụng hạ sốt hay kháng viêm của dược liệu này.

Người dân không nên tin theo các kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng để tự ý dùng cây Rì Việt làm thuốc chữa bệnh. Khi gặp tình trạng sốt cao, viêm đau hoặc các vấn đề sức khỏe cấp tính, giải pháp an toàn và khoa học nhất là đến các cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và hướng dẫn phác đồ điều trị phù hợp.