Cây sú ngập mặn (tên khoa học Aegiceras corniculatum) là loài thực vật quen thuộc dọc các dải rừng ngập mặn ven biển Việt Nam. Nhiều người dân địa phương lưu truyền kinh nghiệm dùng thân sú để giảm đau nhức xương khớp, trị phong thấp và các chứng viêm sưng. Dù vậy, phần lớn mọi người vẫn thắc mắc liệu loài cây mọc hoang ở vùng bãi lầy mặn này có thực sự đem lại tác dụng trị bệnh hay chỉ là lời đồn thổi dân gian.
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đã bắt đầu làm sáng tỏ câu hỏi này. Dịch chiết từ cây sú ngập mặn thực sự chứa nhiều hoạt chất tự nhiên giúp ức chế phản ứng viêm và chặn đứng tín hiệu dẫn truyền cơn đau [1, 2, 3]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu khoa học hiện nay mới dừng lại ở quy mô tế bào trong phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm, chưa từng bước qua giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1, 2, 3, 5].
Nguồn gốc tự nhiên và kinh nghiệm chữa bệnh dân gian
Cây sú ngập mặn thuộc họ Anh thảo (Primulaceae), là loài cây bụi hoặc thân gỗ nhỏ có thể phát triển chiều cao lên tới 7 mét [1]. Lá cây có hình trứng ngược, mọc so le với chiều dài khoảng 3 đến 10 cm và chiều rộng từ 1,5 đến 5 cm [1]. Quả của cây sú có dạng hình trụ cong đặc trưng, khi còn non mang màu xanh và dần chuyển sang sắc hồng lúc già [1].
Trong y học cổ truyền, cây sú giữ vai trò đáng chú ý ở nhiều nền văn hóa ven biển. Chẳng hạn, các thầy thuốc dân gian tại vùng Sindh thuộc Pakistan thường thu hái thân cây sú để sắc thuốc chữa phong thấp, viêm khớp đau nhức và các bệnh lý viêm nhiễm mạn tính [1, 4]. Trải qua hàng thế kỷ, việc sử dụng cây sú chủ yếu dựa trên quan sát thực tế và kinh nghiệm truyền miệng, thiếu đi những cơ sở khoa học để xác minh độc tính cũng như hoạt tính sinh học [1].
Phân tích hóa học: Nhóm chất nào mang lại tác dụng?
Các phân tích hóa thực vật tiêu chuẩn đối với vỏ cây, thân cây và lá sú ngập mặn đã xác định được sự có mặt của hàng loạt nhóm chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng [1]. Trong đó bao gồm các alkaloid, acid amin, benzoquinone, tannin, coumarin, saponin (triterpenoid), glycoside và flavonoid [1].
Chính các hợp chất polyphenol như flavonoid và tannin đóng vai trò chất chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Chúng hoạt động như các tác nhân khử, đóng vai trò đồng yếu tố cho enzyme hoặc cung cấp electron để trung hòa các gốc tự do có hại [2]. Trong dịch chiết vỏ thân cây sú, khả năng chống oxy hóa qua thử nghiệm khử gốc tự do DPPH ghi nhận giá trị IC50 đạt 20,49 ± 2,14 microgam/mL [2]. Các chất chuyển hóa này tạo nên nền tảng sinh học trực tiếp giúp ngăn ngừa quá trình phá hủy mô tế bào liên quan đến phản ứng viêm [2].
Cơ chế giảm đau: Tác động đa hướng từ thần kinh đến thụ thể opioid
Tác dụng giảm đau của chiết xuất từ thân cây sú đã được chứng minh thông qua nhiều mô hình gây đau bằng nhiệt và hóa chất trên chuột [3]. Trong thử nghiệm gây quặn đau bằng acid acetic, dịch chiết methanol từ thân cây sú (liều 1 đến 10 mg/kg tiêm màng bụng) đã làm giảm số lần quặn đau của chuột theo mức liều phụ thuộc [3]. Tác dụng giảm đau của dịch chiết methanol này thậm chí còn mạnh hơn cả hai loại thuốc giảm đau hạ sốt kinh điển là acetaminophen và acid acetylsalicylic (aspirin), đạt nồng độ ức chế bán tối đa IC50 là 4,2 ± 0,99 mg/kg [3].
Bên cạnh đó, trong mô hình gây đau bằng cách tiêm formalin vào bàn chân chuột, phản ứng liếm chân đau đớn bị ức chế rõ rệt ở cả hai pha [3]. Chiết xuất ethyl acetate kìm hãm cả pha 1 (pha đau thần kinh cấp) lẫn pha 2 (pha đau do viêm) [3]. Dịch chiết n-hexane và methanol ức chế pha 1 với IC50 lần lượt là 12 ± 0,76 mg/kg và ức chế pha 2 với IC50 là 3,8 ± 0,55 mg/kg [3].
Đáng chú ý, khi các nhà khoa học sử dụng các chất đối kháng như naloxone, beta-funaltrexamine và naltrindole, hiệu quả giảm đau ở pha 1 của phân đoạn n-hexane bị vô hiệu hóa hoàn toàn [3]. Điều này chứng minh dịch chiết n-hexane hoạt động thông qua việc kích hoạt không chọn lọc các thụ thể opioid trong hệ thần kinh để chặn tín hiệu đau [3]. Ngược lại, phân đoạn ethyl acetate không phụ thuộc vào thụ thể opioid [3]. Cả hai phân đoạn này còn kéo dài thời gian chịu đựng của chuột trong thử nghiệm mâm nhiệt (hot plate), đồng thời làm giảm hội chứng cai khi phụ thuộc morphine nhờ khả năng tăng cường hoạt động của hệ thống dẫn truyền thần kinh GABAergic [3].
Đánh bại phản ứng viêm nhờ can thiệp chuỗi eicosanoid
Tình trạng sưng đau khi bị viêm bắt nguồn từ sự tích tụ bạch cầu và giải phóng các chất trung gian hóa học. Thử nghiệm trên mô hình gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan và prostaglandin E2 cho thấy phân đoạn dịch chiết methanol phân cực cao (liều 100 mg/kg) có khả năng làm giảm tới khoảng 90% hiện tượng phù nề [4]. Sự sưng phù màng bụng chuột và sự thâm nhiễm của tế bào viêm cũng bị triệt tiêu đáng kể dưới tác động của phân đoạn hexane và ethyl acetate [4].
Về mặt sinh hóa, các phân đoạn chiết xuất từ thân sú nhắm trực tiếp vào con đường chuyển hóa acid arachidonic để tạo ra eicosanoid [4]. Khi kích thích tiểu cầu người và bạch cầu trung tính của chuột bằng chất mang ion canxi A23187, phân đoạn ethyl acetate ức chế đồng thời cả hai enzyme then chốt là cyclooxygenase (COX) và 5-lipoxygenase (5-LOX) [4]. Tác động này làm giảm mạnh sự sản sinh chất chuyển hóa 12-HHT của COX-1 (IC50 đạt 0,08 ± 0,002 microgam/mL) và leukotriene B4 (LTB4) của 5-LOX (IC50 đạt 0,86 ± 0,03 microgam/mL) [4]. Phân đoạn n-hexane thể hiện tính chọn lọc cao với 12-lipoxygenase khi ức chế tạo thành 12-HETE (IC50 đạt 0,36 ± 0,12 microgam/mL), đồng thời dập tắt sự tạo thành LTB4 và 5-HETE trong bạch cầu [4].
Ngoài ra, dịch chiết vỏ thân cây sú còn thể hiện khả năng ức chế trực tiếp enzyme LOX với IC50 đạt 23,58 ± 1,75 microgam/mL [2]. Trên mô hình gây phù bàn chân chuột bằng dextran, dịch chiết thực vật này ức chế mức độ sưng khoảng 60%, chứng minh khả năng cải thiện tình trạng giải phóng hai amin vận mạch gây giãn mạch và thoát mạch là histamine và serotonin [4].
Khả năng bảo vệ tế bào và chống tổn thương oxy hóa
Viêm và stress oxy hóa luôn là hai quá trình song hành phá hủy các mô khớp hoặc cơ quan nội tạng. Các nghiên cứu năm 2008 cho thấy dịch chiết n-hexane, ethyl acetate và methanol từ thân sú ngập mặn có khả năng quét sạch các gốc tự do superoxide (O2•-) và hydroxyl (•OH) qua các thử nghiệm khử nitro blue tetrazolium và thoái biến deoxyribose [5]. Tất cả các phân đoạn này đều chặn đứng quá trình peroxy hóa màng lipid ngay từ bước khởi đầu, đồng thời ngắt chuỗi phản ứng gốc tự do peroxy lipid trong vi thể gan chuột [5].
Trong bạch cầu trung tính của người bị kích thích bởi PMA hoặc zymosan, dịch chiết thân sú ức chế sự gia tăng gốc oxy hóa O2•- với giá trị IC50 khoảng từ 3 đến 20 microgam/mL nhờ can thiệp vào con đường enzyme NADPH oxidase [5]. Trên mô hình động vật sống, dịch chiết ethyl acetate và methanol (ở các mức liều 10, 50 và 100 mg/kg tiêm màng bụng) làm giảm hiện tượng phù bàn chân chuột do enzyme glucose oxidase gây ra [5]. Đồng thời, khi chuột cống bị tổn thương gan cấp tính bằng carbon tetrachloride (CCl4), việc cho uống dịch chiết sú ở liều 250, 500 và 1000 mg/kg đã bảo vệ mô gan hiệu quả, giúp hạ khoảng 60% nồng độ các men gan aminotransferase huyết thanh [5].
Bằng chứng hiện tại: Tiềm năng lớn nhưng giới hạn rõ ràng
Các kết quả nghiên cứu hiện có đã cung cấp cơ sở sinh học vững chắc, giải thích nguyên nhân thân cây sú ngập mặn được dân gian tin dùng để giảm đau và chống viêm [1, 2, 3]. Việc chiết xuất ethyl acetate ở liều 50 mg/kg làm giảm 53 ± 3,0% và phân đoạn hexane ở cùng liều giảm 28 ± 2,5% chứng quặn đau ở chuột khẳng định giá trị dược lý của loài cây này [1].
Mặc dù vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị thực tế còn rất xa xôi. Toàn bộ các dữ liệu trên mới được thực hiện trên chuột, tiểu cầu tách rời hoặc dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2, 3, 5]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định hiệu quả thực sự, độ an toàn hay khả năng dung nạp khi sử dụng lâu dài [4, 5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây sú chữa bệnh
Nhiều người thường lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên ngoài rừng ngập mặn là "lành tính tuyệt đối", có thể hái về đun nước uống thay trà để chữa dứt điểm bệnh thoái hóa khớp hoặc gút. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc. Dược liệu thô tự nhiên chứa hỗn hợp phức tạp của rất nhiều hóa chất thực vật chưa qua tinh chế loại bỏ tạp chất [1].
Thêm vào đó, việc giảm đau trên mô hình thí nghiệm được ghi nhận với các dạng cao chiết dùng dung môi hóa học chuyên biệt như hexane, ethyl acetate hoặc methanol phân cực [1, 3]. Nấu nước hoặc ngâm rượu theo phương pháp dân gian tại nhà hoàn toàn không thể thu nhận chính xác tỷ lệ các hoạt chất sinh học mong muốn, thậm chí có thể chiết xuất phải các độc chất không mong muốn từ bùn lầy ven biển. Cây sú không thể thay thế cho các phác đồ điều trị thoái hóa hay viêm khớp do bác sĩ chỉ định.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Do cây sú ngập mặn kích hoạt hệ thống thụ thể opioid trung ương và ảnh hưởng lên hệ dẫn truyền GABAergic [3], những người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc giảm đau gây nghiện tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm trôi nổi từ loài cây này để tránh tương tác thuốc ức chế thần kinh.
Ngoài ra, vì dịch chiết của sú có cơ chế ức chế cyclooxygenase và sinh tổng hợp các eicosanoid tương tự như nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) [4], những người có tiền sử loét dạ dày tá tràng, rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông tiểu cầu cần hết sức cẩn trọng. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận mạn tính không nên sử dụng dược liệu chưa được chuẩn hóa liều lượng này. Khi có bất kỳ bệnh lý mạn tính nào, người bệnh cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất cứ bài thuốc dân gian nào.
Gợi ý hướng tiếp cận và kết luận
Hiện nay, khoa học chưa cấp phép cho bất kỳ loại thuốc hay thực phẩm chức năng nào bào chế từ sú ngập mặn dùng đường uống tự do cho mục đích giảm đau toàn thân. Tiềm năng ứng dụng thực tế gần nhất đang được các nhà nghiên cứu hướng tới là việc bào chế các dung dịch súc miệng thảo dược kháng khuẩn, kháng viêm tại chỗ phục vụ chăm sóc răng miệng [2].
Đối với người bệnh gặp phải các vấn đề về đau nhức xương khớp hay viêm mạn tính, giải pháp an toàn nhất vẫn là duy trì lối sống khoa học: tập luyện các bài tập phù hợp với khớp, kiểm soát cân nặng, uống đủ nước và ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ tươi. Cây sú ngập mặn là nguồn dược liệu tự nhiên vô cùng hứa hẹn cho ngành dược học trong tương lai, nhưng người dân không nên tự ý thu hái để tự điều trị nhằm tránh các rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe.
