Cây xô thơm giảm cơn bốc hỏa mãn kinh: Hiệu quả thật tới đâu?

Nỗi ám ảnh bốc hỏa tuổi mãn kinh

Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh thường xuyên đối mặt với cảm giác nóng bừng đột ngột từ ngực lên mặt, vã mồ hôi ban đêm và tim đập nhanh. Những cơn bốc hỏa này làm gián đoạn giấc ngủ, gây mệt mỏi và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống cũng như công việc hàng ngày ^[1]. Do lo ngại tác dụng phụ của liệu pháp hormone thay thế, không ít người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên ^[2].

Trong số các giải pháp dân gian và thảo dược hiện đại, cây xô thơm (tên khoa học là Salvia officinalis) nổi lên như một lựa chọn phổ biến. Thảo dược này thường được sử dụng dưới dạng trà, viên nén hoặc cồn chiết xuất nhằm làm dịu các rối loạn vận mạch. Nhưng liệu hiệu quả của cây xô thơm đã được khoa học chứng minh rõ ràng hay chỉ là lời đồn thổi?

Các nghiên cứu lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên cho thấy chiết xuất cây xô thơm thực sự có khả năng hỗ trợ giảm số lần xuất hiện cơn bốc hỏa ở phụ nữ mãn kinh ^[1]. Tuy nhiên, mức độ cải thiện độ nghiêm trọng của triệu chứng vẫn còn nhiều kết quả trái chiều giữa các thử nghiệm lâm sàng ^[1].

Cây xô thơm tác động lên cơ thể như thế nào?

Cơ chế điều hòa thân nhiệt trong cơ thể phụ nữ bị rối loạn khi lượng estrogen suy giảm trong giai đoạn mãn kinh ^[2]. Phytoestrogen (các hợp chất có nguồn gốc thực vật tương tự estrogen) có trong cây xô thơm đóng vai trò quan trọng nhờ các tác động kháng dopaminergic ^[1]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy phân đoạn chiết xuất ethanol-nước của cây có hoạt tính estrogen với giá trị EC50 là 64 microg/mL ^[3]. Hoạt tính này chủ yếu đến từ các flavonoid như luteolin-7-O-glucuronide và luteolin-7-O-glucoside ^[3].

Bên cạnh hoạt tính estrogen, cây xô thơm còn can thiệp sâu vào các đường truyền dẫn thần kinh điều hòa thân nhiệt ^[4]. Một thử nghiệm trong ống nghiệm năm 2019 ghi nhận chiết xuất cồn không chứa thujone từ lá xô thơm tươi có ái lực gắn kết mạnh với nhiều thụ thể thần kinh: thụ thể adrenergic alpha2A (IC50 = 15 mug/ml), thụ thể mu-opioid (IC50 = 20 mug/ml), thụ thể muscarinic M3 (IC50 = 25 mug/ml) và thụ thể serotonin 5-HT1A (IC50 = 19 mug/ml) ^[4]. Chiết xuất này cũng gắn kết với thụ thể GABAA (IC50 = 89 mug/ml) và GABAB (IC50 = 229 mug/ml), đồng thời ức chế vừa phải các thụ thể serotonin 5-HT2B, 5-HT2C và chất vận chuyển serotonin ^[4].

Dữ liệu gắn kết thụ thể này đã được xác nhận trực tiếp trên mô vùng dưới đồi của hai phụ nữ (51 và 37 tuổi) ^[4]. Sự tác động lên các thụ thể thần kinh và chất vận chuyển serotonin giúp bình thường hóa trung tâm điều nhiệt và cải thiện tâm trạng ^[4]. Đồng thời, chiết xuất từ lá xô thơm tươi cho hoạt tính cao hơn từ 2 đến 4 lần so với chiết xuất từ cây khô hoặc cuống lá ^[4].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng

Các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên người đã cung cấp cái nhìn chi tiết về hiệu quả thực tế của cây xô thơm.

Năm 2021, một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược được thực hiện trên 80 phụ nữ mãn kinh từ 48 đến 65 tuổi trong 4 tuần ^[5]. Nhóm can thiệp sử dụng viên nén Menosan chứa 3.400 mg chiết xuất cồn từ lá xô thơm tươi thu hoạch ^[5]. Kết quả cho thấy chỉ số đánh giá mãn kinh (MRS) giảm 39,2% (từ 15,3 +- 6,87 xuống 9,3 +- 5,75), vượt trội có ý nghĩa thống kê so với giả dược (p = 0,002) ^[5]. Điểm mức độ nghiêm trọng của bốc hỏa (HFS) giảm 55,3% (từ 15,9 +- 13,77 xuống 7,1 +- 7,41), đạt mức khác biệt rõ rệt từ tuần thứ 3 (p = 0,028) ^[5]. Hiệu quả này tương ứng với sự giảm cường độ sóng beta2 ở thùy trán trên điện não đồ định lượng (qEEG) tại các điện cực F3, F4, F7, F8 ^[5].

Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng giả dược năm 2020 tại Shiraz thực hiện trên 66 phụ nữ sau mãn kinh trong 3 tháng ^[2]. Nhóm can thiệp uống viên nén chứa 100 mg chiết xuất Salvia officinalis với liều 3 viên mỗi ngày (tổng 300 mg/ngày) ^[2]. So với nhóm dùng giả dược, nhóm uống chiết xuất xô thơm giảm đáng kể điểm số bốc hỏa (giảm 1,6 đơn vị), hồi hộp đánh trống ngực (giảm 0,4 đơn vị), rối loạn giấc ngủ (giảm 1,6 đơn vị), đau cơ khớp (giảm 2,1 đơn vị), trầm cảm (giảm 1,4 đơn vị), lo âu (giảm 1,6 đơn vị) và cải thiện thỏa mãn tình dục (giảm 0,8 đơn vị trên thang đo khó chịu) (p < 0,001) ^[2]. Điểm số chất lượng giấc ngủ PSQI cũng giảm tích cực 3,8 đơn vị (từ 9,4 +- 3,7 xuống 5,6 +- 1,9, p < 0,05) ^[2].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2019 khảo sát phụ nữ sau mãn kinh có độ tuổi trung bình 52,6 +- 0,643 và chỉ số khối cơ thể (BMI) 25,1 +- 0,486 ^[6]. Kết quả sau khi dùng viên uống xô thơm ghi nhận sự suy giảm có ý nghĩa thống kê về độ nghiêm trọng của các triệu chứng: bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, hoảng loạn, mệt mỏi và khả năng tập trung (p <= 0,05) ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ ra xô thơm không tạo nên sự khác biệt đối với nhịp tim, nhịp thở, cảm giác buồn bã, đau đầu hay sự hứng thú công việc ^[6].

Tổng hợp bằng chứng: Giảm tần suất hay giảm mức độ?

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2023 đã rà soát 148 bài báo và phân tích 4 thử nghiệm lâm sàng với tổng cộng 310 phụ nữ sau mãn kinh để đánh giá lại toàn diện ^[1]. Trong đó, 3 nghiên cứu theo dõi tần suất bốc hỏa, 3 nghiên cứu theo dõi mức độ nghiêm trọng và 1 nghiên cứu theo dõi thời gian kéo dài cơn ^[1].

Tất cả 4 nghiên cứu đơn lẻ đều chỉ ra xô thơm làm giảm cả tần suất lẫn mức độ bốc hỏa ^[1]. Tuy nhiên, khi gộp dữ liệu thống kê, hiệu quả của Salvia officinalis chỉ có ý nghĩa vượt trội so với giả dược ở chỉ tiêu giảm tần suất cơn bốc hỏa (cỡ hiệu ứng ES = -1,12; khoảng tin cậy 95%: -2,37 đến 0,14 với độ không đồng nhất I2 = 71%) ^[1]. Ở chỉ tiêu mức độ nghiêm trọng, sự khác biệt so với giả dược không đạt mức ý nghĩa thống kê (ES = -2,05; khoảng tin cậy 95%: -6,53 đến 2,43; I2 = 70%) ^[1]. Điều này đồng nghĩa với việc xô thơm giúp người dùng ít bị bốc hỏa hơn mỗi ngày, nhưng khi cơn xuất hiện thì cảm giác khó chịu có thể không giảm rõ rệt so với nhóm dùng giả dược ^[1].

Ngoài ra, ở nhóm đối tượng khác là nam giới bị bốc hỏa do điều trị ung thư tuyến tiền liệt bằng liệu pháp triệt tiêu androgen (ADT), một thử nghiệm thí điểm năm 2012 với liều 150 mg chiết xuất xô thơm x 3 lần/ngày cũng cho thấy điểm số bốc hỏa trung bình giảm từ 112 xuống 59 sau can thiệp (p = 0,002), nhưng không cải thiện chất lượng sống chung ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về cây xô thơm

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị hormone hoặc chữa dứt điểm các cơn bốc hỏa. Đây là quan niệm không chính xác. Cây xô thơm chỉ mang tính chất hỗ trợ làm giảm nhẹ triệu chứng và cần thời gian can thiệp từ 3 đến 4 tuần mới bắt đầu phát huy hiệu quả rõ rệt ^[5].

Một hiểu lầm khác là dùng xô thơm dạng nào cũng có kết quả như nhau. Các kiểm nghiệm dược lý cho thấy cồn chiết xuất từ lá xô thơm tươi bảo tồn hoạt tính sinh học lên thụ thể thần kinh tốt hơn gấp 2 đến 4 lần so với các bộ phận khô hay cuống lá ^[4]. Ngược lại, một số dạng cồn ngâm chiết thô 66% qua thử nghiệm in vitro lại không thể hiện rõ hoạt tính estrogen nếu không được phân đoạn chiết xuất đúng quy chuẩn ^[3]. Do đó, việc tự ý hái lá xô thơm khô nấu nước uống có thể không đem lại hiệu quả tương đương các chiết xuất chuẩn hóa trong nghiên cứu lâm sàng ^[4].

Cũng cần lưu ý rằng dữ liệu tổng quan cho thấy xô thơm không giải quyết được mọi triệu chứng mãn kinh. Các chỉ số về niệu - sinh dục không ghi nhận sự cải thiện đáng kể khi dùng viên chiết xuất xô thơm trong 4 tuần ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Trong các nghiên cứu lâm sàng, chiết xuất cây xô thơm được ghi nhận là có độ dung nạp rất tốt, không gây tác dụng phụ nguy hiểm ^[5], ^[7]. Thử nghiệm dùng viên Menosan chỉ ghi nhận 3 biến cố bất lợi nhẹ và không có trường hợp nào liên quan trực tiếp đến việc điều trị bằng xô thơm ^[5].

Dẫu vậy, thảo dược này có chứa các phân tử flavonoid mang hoạt tính estrogen yếu ^[3]. Những phụ nữ có tiền sử mắc các bệnh nhạy cảm với hormone như ung thư vú, ung thư nội mạc tử cung hoặc u xơ tử cung cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào từ xô thơm.

Các dữ liệu nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên hiện tại chủ yếu tập trung trên phụ nữ mãn kinh tự nhiên ^[1], ^[6], ^[5], ^[2] và một nghiên cứu thí điểm nhỏ trên nam giới điều trị ung thư tuyến tiền liệt ^[7]. Hiện chưa có nghiên cứu đầy đủ về độ an toàn của chiết xuất xô thơm liều cao trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc an thần, thuốc tác động lên hệ thần kinh cần thận trọng vì xô thơm có ái lực gắn kết với các thụ thể GABA và Serotonin trong não bộ ^[4].

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế

Nếu muốn áp dụng cây xô thơm để hỗ trợ kiểm soát các cơn bốc hỏa nhẹ và vừa, người dùng cần lưu ý chọn lựa các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.

Về liều lượng, các thử nghiệm lâm sàng đã ghi nhận hiệu quả với các mức liều cụ thể sau:

• Dạng viên nén chiết xuất lá xô thơm tươi: Liều tương đương 3.400 mg chiết xuất cồn lá tươi, dùng liên tục tối thiểu từ 3 đến 4 tuần để thấy rõ hiệu quả giảm số cơn bốc hỏa và cải thiện giấc ngủ ^[5].
• Dạng viên chiết xuất chuẩn hóa thông thường: Uống viên 100 mg chiết xuất xô thơm với liều 1 viên x 3 lần mỗi ngày (tổng 300 mg/ngày) trong thời gian từ 2 đến 3 tháng ^[2].

Người dùng nên duy trì lối sống lành mạnh bằng cách uống đủ nước, hạn chế đồ ăn cay nóng, giảm tiêu thụ caffeine và tập luyện thể dục đều đặn. Cây xô thơm là giải pháp hỗ trợ tự nhiên tiềm năng, nhưng không thay thế cho các chỉ định y khoa. Khi các cơn bốc hỏa quá nặng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, chị em cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp nhất.