Chà là đồi ngâm rượu: Lợi ích tiêu hóa thực sự hay chỉ là thói quen?

Nhiều gia đình Việt có thói quen ngâm các loại rễ, quả rừng với rượu trắng để dùng dần sau mỗi bữa ăn. Trong đó, chà là đồi (thuộc chi chà là - Phoenix) ngâm rượu thường được truyền tai như bài thuốc quý giúp kiện tỳ, kích thích tiêu hóa và êm bụng. Tuy nhiên, liệu cồn ngâm dược liệu có thực sự mang lại lợi ích cho dạ dày hay chỉ là thói quen truyền khẩu tiềm ẩn nhiều rủi ro?

Câu trả lời ngắn gọn: Các hợp chất sinh học tự nhiên trong thực vật cùng chi chà là có hoạt tính chống oxy hóa nhất định, nhưng việc ngâm chúng trong cồn nồng độ cao lại phản tác dụng. Rượu là tác nhân trực tiếp phá hủy hàng rào niêm mạc dạ dày, triệt tiêu lợi ích sinh học vốn có của dược liệu.

Hoạt chất thực vật và cơ chế bảo vệ tiêu hóa

Trong tự nhiên, các bộ phận của cây thuộc chi chà là chứa nhiều hợp chất thứ cấp có giá trị sinh học. Nghiên cứu thực hiện năm 2021 tiến hành sàng lọc hóa thực vật trên chiết xuất hạt phấn của Phoenix dactylifera (chà là) cùng một số thảo mộc hoang dã khác ^[1]. Kết quả phân tích ghi nhận nhóm mẫu này chứa lượng lớn hợp chất phenolic tổng số cũng như flavone và flavonol, dao động từ 2,48 +- 0,05 đến 8,03 +- 0,01 mg QE (đương lượng Quercetin)/g ^[1].

Cơ chế sinh học giúp các chất này hỗ trợ hệ tiêu hóa đã được làm rõ qua nhiều mô hình dược lý. Quercetin - một flavonoid phổ biến được tìm thấy rộng rãi - có khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (ROS) và gốc nitơ phản ứng (RNS) sinh ra trong quá trình chuyển hóa hoặc do tổn thương từ môi trường ^[2]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, quercetin thúc đẩy hoạt động của enzym chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD), gia tăng nồng độ glutathione (GSH), đồng thời ức chế quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào ^[2].

Không chỉ dừng lại ở việc dọn gốc tự do, quercetin còn hỗ trợ bảo vệ niêm mạc bằng cách ức chế tiết acid dịch vị tại tế bào viền khi bị kích thích bởi histamine và dibutyryl-cAMP, đồng thời ngăn cản hoạt động của bơm H+/K+-ATPase ^[2]. Tác động kháng peroxy hóa, kháng histamin và kích hoạt hệ thống bảo vệ nội sinh giúp tế bào biểu mô chống lại sự bào mòn của dịch vị acid ^[2].

Bằng chứng khoa học về các chất chống oxy hóa tự nhiên

Nhiều nghiên cứu hiện đại đã chứng minh tác dụng bảo vệ dạ dày của nhóm hợp chất polyphenol và flavonoid chiết xuất từ thực vật tự nhiên trên mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2025 thử nghiệm chiết xuất hạt phỉ Trabzon giàu hợp chất phenolic trên chuột bị loét dạ dày do indomethacin ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất ở liều 100 mg/kg làm giảm tới 90,6% chỉ số loét dạ dày ^[3].

Cơ chế phục hồi mô tổn thương của chiết xuất liên quan mật thiết đến việc củng cố mạng lưới bảo vệ tế bào. Nghiên cứu năm 2025 ghi nhận chiết xuất giúp ức chế 86,0% quá trình peroxy hóa lipid, tăng hoạt tính enzym catalase lên mức 19,02 mmol/phút/mg mô, kéo giảm nồng độ peroxy hóa lipid về 52,67 nmol/g mô và phục hồi lượng glutathione nội sinh đạt 2,10 nmol/g mô ^[3]. Nhờ đó, tính toàn vẹn của mô dạ dày được duy trì đáng kể trước các yếu tố gây loét ^[3].

Bên cạnh đó, các hợp chất thiol phi protein (NP-SH) cũng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì lớp chất nhầy bảo vệ thành dạ dày ^[4]. Dữ liệu nghiên cứu năm 2016 về hoạt chất tự nhiên chỉ ra rằng các chất chống oxy hóa giúp gia tăng nồng độ NP-SH trong mô dạ dày chuột ^[4]. NP-SH gắn với các gốc ROS tự do do các chất độc hại sinh ra, ngăn ngừa hiện tượng thoái hóa và hoại tử tế bào niêm mạc ^[4].

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2016 còn nhấn mạnh vai trò của protein sốc nhiệt HSP70 ^[4]. Đây là loại protein phản ứng trước các căng thẳng tế bào, có chức năng giữ ổn định cấu trúc và ức chế chu trình chết tế bào (apoptosis) ^[4]. Sự biểu hiện của HSP70 được ghi nhận là yếu tố sống còn giúp biểu mô dạ dày chống lại các tổn thương cấp tính do ethanol gây ra ^[4].

Mô hình nghiên cứu năm 2020 trên các loại quả giàu polyphenol khác cũng củng cố thêm tiềm năng sinh học của hoạt chất thực vật ^[5]. Chiết xuất hạt Pouteria campechiana chứa acid protocatechuic, acid gallic, quercetin, myricetin ở liều 100 mg/kg và 200 mg/kg thể hiện mức ức chế tổn thương dạ dày do cồn lần lượt là 80% và 90% trên chuột thí nghiệm ^[5]. Chiết xuất hạt Mimusops balata ở liều 300 mg/kg cũng bảo vệ mô nhờ duy trì GSH, ức chế peroxy hóa lipid và ngăn chặn sự thâm nhiễm bạch cầu trung tính ^[5]. Hoạt chất taxifolin tinh sạch từ hạt này có tác dụng chống loét do acid/ethanol ở liều chỉ 1,14 mg/kg ^[5].

Rủi ro khi dung môi chiết xuất là cồn nồng độ cao

Mặc dù các polyphenol, flavonoid như quercetin hay acid gallic có tiềm năng sinh học cao, việc đưa chúng vào cơ thể dưới dạng cồn ngâm lại là nghịch lý lớn [2, 7]. Trong hầu hết các nghiên cứu dược lý thực nghiệm, ethanol nguyên chất hoặc hỗn hợp cồn-acid chính là chất độc tiêu chuẩn được dùng để chủ động tạo ổ loét hoại tử trên niêm mạc dạ dày động vật [2, 6, 7].

Cồn nồng độ cao trong rượu ngâm truyền thống khi tiếp xúc trực tiếp với biểu mô đường tiêu hóa sẽ hòa tan lớp dịch nhầy, gây tổn thương vi mạch và làm sụt giảm nghiêm trọng lượng NP-SH nội sinh ^[4]. Sự suy giảm hàng rào bảo vệ tự nhiên tạo điều kiện cho acid dịch vị tấn công sâu vào lớp cơ niêm, dẫn đến viêm trợt, xuất huyết và hình thành các vết loét sâu [2, 6].

Do đó, lượng hoạt chất hòa tan được từ rễ hoặc quả chà là đồi vào rượu khó lòng bù đắp lại tác hại phá hủy tế bào do chính ethanol gây ra. Việc uống rượu ngâm để "chữa đau dạ dày" hay "giúp tiêu hóa êm hơn" thực chất là sự đánh đổi nguy hiểm, biến một loại thảo mộc lành tính thành tác nhân kích ứng đường ruột.

Những hiểu lầm thường gặp về rượu chà là đồi

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "rượu thuốc càng đậm, uống vào càng bổ dạ dày". Cảm giác nóng bừng bụng và hưng phấn thần kinh nhẹ sau khi uống một ly rượu nhỏ thường bị nhầm là dấu hiệu của việc kích thích tiêu hóa. Thực tế, cảm giác này đến từ sự giãn mạch cục bộ và phản ứng kích ứng ban đầu của cồn lên niêm mạc dạ dày chứ không phản ánh sự tăng cường enzym tiêu hóa.

Một ngộ nhận khác là việc đồng nhất dữ liệu chiết xuất phòng thí nghiệm với rượu ngâm tự chế. Trong các công trình khoa học, quá trình chiết tách sử dụng dung môi phân đoạn chuẩn hóa (như ethyl acetate, methanol), định lượng hoạt chất chính xác và loại bỏ triệt để tạp chất có hại [2, 3]. Trái lại, rượu ngâm tại nhà tiềm ẩn nhiều nguy cơ từ cồn công nghiệp lẫn tạp chất, nấm mốc trên quả khô hoặc rễ cây hoang dã, hoàn toàn không tương đương với các thử nghiệm y học chuẩn mực.

Hơn nữa, các thử nghiệm về dịch chiết hạt hay rễ cây hiện nay chủ yếu dừng lại trên mô hình chuột hoặc ống nghiệm [3, 7]. Thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người khiến hiệu quả thực tế của các bài thuốc ngâm cồn vẫn chỉ dừng lại ở mức kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng khoa học đầy đủ ^[3].

Ai nên tuyệt đối thận trọng?

Những đối tượng đang gặp vấn đề về đường tiêu hóa cần tránh xa các loại rượu thuốc ngâm rễ, quả rừng:

• Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản: Cồn kích thích trực tiếp vết trợt, làm tăng tiết acid và có thể gây xuất huyết tiêu hóa cấp tính [2, 6].
• Người suy giảm chức năng gan: Gan là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa toàn bộ lượng cồn dung nạp. Việc bổ sung rượu ngâm làm tăng gánh nặng chuyển hóa, thúc đẩy hủy hoại tế bào gan.
• Người đang sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID): Các thuốc như indomethacin vốn đã ức chế hàng rào bảo vệ niêm mạc và gây loét ^[3]. Kết hợp thêm cồn sẽ nhân đôi nguy cơ thủng dạ dày hoặc chảy máu tiêu hóa.

Bất kỳ ai khi có các triệu chứng đau bụng kéo dài, ợ chua, sụt cân không rõ nguyên nhân cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa, không tự ý dùng rượu ngâm để điều trị.

Hướng tiếp cận an toàn và cách áp dụng thực tế

Để khai thác các giá trị dinh dưỡng tự nhiên từ quả chà là mà không phải gánh chịu độc tính của cồn, người tiêu dùng nên ưu tiên các phương thức chế biến thanh lành:

• Dùng quả tươi hoặc sấy khô tự nhiên: Quả chà là chứa lượng đường tự nhiên, chất xơ và polyphenol lành tính. Ăn trực tiếp 2-3 quả mỗi ngày trong các bữa phụ cung cấp năng lượng và chất chống oxy hóa tự nhiên mà không gây hại dạ dày.
• Nấu nước uống hoặc hãm trà: Với rễ hoặc quả thảo mộc đã được sơ chế sạch và xác định đúng nguồn gốc dược liệu, đun sôi lấy nước uống trong ngày là giải pháp an toàn hơn rất nhiều so với ngâm rượu. Nước nóng giúp chiết xuất các hợp chất hòa tan mà không làm biến tính tế bào niêm mạc ruột.
• Chế biến món ăn: Sử dụng chà là làm chất tạo ngọt tự nhiên trong các món hầm, chè dưỡng nhan hoặc làm sinh tố cùng các loại ngũ cốc, sữa hạt giúp cải thiện vị giác và cung cấp chất xơ hỗ trợ nhu động ruột tự nhiên.

Thói quen dùng rượu chà là đồi ngâm như một giải pháp hỗ trợ tiêu hóa mang tính truyền khẩu nhiều hơn là căn cứ khoa học xác đáng. Dù các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên trong thảo mộc có tiềm năng bảo vệ tế bào, tác hại bào mòn của cồn nồng độ cao lên niêm mạc dạ dày là điều không thể phủ nhận. Người tiêu dùng thông thái nên lựa chọn các cách thưởng thức không cồn để bảo vệ toàn diện hệ tiêu hóa và sức khỏe lá gan.