Chế độ ăn Địa Trung Hải và nguy cơ thoái hóa điểm vàng: Bằng chứng đoàn hệ

Khi bước qua tuổi trung niên, nhiều người bắt đầu nhận thấy mắt mờ đi, nhìn đường thẳng hóa gợn sóng hoặc xuất hiện điểm tối ngay giữa tầm nhìn. Đây thường là dấu hiệu cảnh báo thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác (AMD) – một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực và mù lòa ở người trên 55 tuổi ^[1]. Nhiều người băn khoăn liệu thói quen ăn uống hằng ngày có thể giúp làm chậm căn bệnh nguy hiểm này hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có. Nhiều nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn xác nhận việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải – đặc trưng bởi lượng lớn cá béo, rau xanh, dầu ô liu và các loại hạt – có mối liên hệ nghịch rõ rệt với nguy cơ mắc và sự tiến triển sang các thể nặng của bệnh thoái hóa điểm vàng [1, 2, 3].

Thoái hóa điểm vàng và cơ chế tác động của dinh dưỡng

Thoái hóa điểm vàng là tình trạng tổn thương vùng hoàng điểm – phần trung tâm của võng mạc chịu trách nhiệm cho thị giác sắc nét nhất. Căn bệnh này tiến triển qua nhiều giai đoạn, từ tổn thương sớm với sự xuất hiện của các nốt lắng đọng dưới võng mạc gọi là drusen, cho đến giai đoạn muộn [2, 4]. Ở giai đoạn tiến triển, bệnh chia thành hai dạng chính: teo bản đồ (dạng khô thể nặng) và tân mạch võng mạc (dạng ướt với mạch máu bất thường rò rỉ dịch hoặc máu) [2, 4].

Căn nguyên của bệnh liên quan mật thiết đến căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm mạn tính tại mô mắt ^[1]. Điểm vàng là nơi tiếp nhận ánh sáng liên tục và có tốc độ chuyển hóa oxy rất cao, khiến tế bào biểu mô sắc tố võng mạc dễ bị tổn thương bởi các gốc tự do. Chế độ ăn Địa Trung Hải cung cấp dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp trung hòa các gốc tự do này [6, 7].

Bên cạnh đó, các loại cá béo trong thực đơn Địa Trung Hải rất giàu axit béo omega-3, đóng vai trò cấu trúc màng tế bào võng mạc và ức chế các con đường sinh viêm ^[2]. Ngược lại, chế độ ăn kiểu phương Tây chứa nhiều thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, dầu ăn chứa nhiều omega-6 và đường tinh bột hấp thu nhanh (chỉ số đường huyết cao) thúc đẩy quá trình viêm và làm tăng nguy cơ tổn thương võng mạc ^[2].

Các nghiên cứu đoàn hệ lớn nói gì về chế độ ăn Địa Trung Hải?

Các nhà khoa học trên thế giới đã thực hiện nhiều công trình theo dõi dài hạn để đánh giá chính xác tác động của mô hình ăn uống này đối với thị lực.

Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2015 phân tích từ thử nghiệm AREDS trên 2.525 người tham gia ^[3]. Các nhà nghiên cứu theo dõi 1.028 mắt tiến triển thành AMD giai đoạn muộn trong suốt 13 năm ^[3]. Dữ liệu dinh dưỡng được đánh giá qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm để tính thang điểm Địa Trung Hải thay thế (aMeDi, từ 0 đến 9 điểm) dựa trên rau, trái cây, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt, cá, thịt đỏ, thịt chế biến, rượu và tỷ lệ chất béo không bão hòa đơn/chất béo bão hòa ^[3]. Kết quả cho thấy người có điểm aMeDi cao (6–9 điểm) giảm 26% nguy cơ tiến triển sang AMD tiến triển so với người có điểm thấp (HR: 0,74; khoảng tin cậy 95%: 0,61–0,91; P-trend = 0,007) sau khi hiệu chỉnh các yếu tố nhân khẩu học, lối sống và gen ^[3].

Tiếp đó, một phân tích hồi cứu năm 2020 trên 2 đoàn hệ lâm sàng có kiểm soát là AREDS (4.255 người) và AREDS2 (3.611 người), theo dõi tổng cộng 13.204 mắt của 7.756 người tham gia (tuổi trung bình 71; 56,5% nữ) trong thời gian trung vị 10,2 năm ^[4]. Kết quả ghi nhận nhóm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao nhất (nhóm 1/3 cao nhất) giảm 22% nguy cơ tiến triển thành AMD muộn so với nhóm thấp nhất (HR: 0,78; khoảng tin cậy 95%: 0,71–0,85; P < 0,0001) ^[4]. Phân tích theo từng thể bệnh muộn, chế độ ăn này giúp giảm 29% nguy cơ teo bản đồ (HR: 0,71; khoảng tin cậy 95%: 0,63–0,80) và giảm 16% nguy cơ thể tân mạch (HR: 0,84; khoảng tin cậy 95%: 0,75–0,95) ^[4]. Ngoài ra, trên 5.029 mắt của 3.026 người, mức tuân thủ cao còn giảm 21% nguy cơ tiến triển thành nốt drusen kích thước lớn (HR: 0,79; P = 0,004) ^[4].

Tại châu Âu, nghiên cứu của Liên minh EYE-RISK công bố năm 2019 đã gộp dữ liệu từ 2 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu dân số: Rotterdam Study I (Hà Lan, 4.446 người từ 55 tuổi trở lên, theo dõi trung bình 9,9 năm) và Alienor Study (Pháp, 550 người từ 73 tuổi trở lên, theo dõi trung bình 4,1 năm) ^[5]. Trong tổng số 4.996 người tham gia, có 155 trường hợp xuất hiện AMD tiến triển ^[5]. Kết quả phân tích mô hình đa biến cho thấy người có điểm số ăn Địa Trung Hải cao (6–9 điểm) giảm tới 41% nguy cơ phát triển AMD tiến triển so với người có điểm số thấp (0–3 điểm) (HR: 0,59; khoảng tin cậy 95%: 0,37–0,95; P = 0,04) ^[5].

Các nghiên cứu cắt ngang và bệnh chứng cũng ghi nhận kết quả đồng thuận. Nghiên cứu Mắt châu Âu (European Eye Study) năm 2017 khảo sát 4.753 người từ 65 tuổi trở lên tại 7 quốc gia (Na Uy, Estonia, Anh, Pháp, Ý, Hy Lạp, Tây Ban Nha) cho thấy người tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao nhất (>6 điểm) giảm gần một nửa tỷ lệ mắc AMD thể tân mạch so với nhóm thấp nhất (≤4 điểm) với tỷ số chênh hiệu chỉnh OR = 0,53 (khoảng tin cậy 95%: 0,27–1,04; P-trend = 0,01) ^[6].

Tương tự, các báo cáo từ Nghiên cứu Mắt Coimbra (Bồ Đào Nha) năm 2018 và 2023 chỉ ra rằng người có điểm tuân thủ mediSCORE ≥6 giảm nguy cơ mắc bệnh so với nhóm tuân thủ thấp [5, 6]. Cụ thể, nghiên cứu bệnh chứng năm 2018 trên 1.992 người cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải liên quan đến khả năng không mắc bệnh với OR = 0,73 (P = 0,009), trong đó lượng rau củ (OR = 0,63) và trái cây cùng các loại hạt (OR = 0,78) đóng góp bảo vệ nổi bật ^[7]. Năm 2023, nghiên cứu trên 612 người cũng ghi nhận tuân thủ cao giảm 60% nguy cơ mắc AMD so với tuân thủ thấp ^[8].

Chế độ ăn và yếu tố di truyền: Tương tác bất ngờ

Thoái hóa điểm vàng là bệnh lý đa yếu tố, chịu ảnh hưởng từ cả môi trường sống lẫn cơ địa di truyền [5, 7]. Một câu hỏi lớn đặt ra là: Liệu một người mang gen nguy cơ cao có thể giảm bớt rủi ro bằng cách thay đổi đĩa ăn mỗi ngày?

Dữ liệu khoa học cho thấy mối tương tác rất đáng lưu ý. Trong nghiên cứu AREDS năm 2015, chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ tiến triển bệnh rõ rệt ở những người mang alen bảo vệ không mang nguy cơ (alen T) của gen CFH Y402H (P-trend = 0,0004) ^[3]. Tuy nhiên, tác dụng giảm nguy cơ này lại không thấy rõ ở những người mang đồng hợp tử alen nguy cơ (alen C) ^[3]. Nghiên cứu năm 2020 trên dữ liệu AREDS cũng ghi nhận sự tương tác tương tự giữa chế độ ăn Địa Trung Hải cũng như lượng cá tiêu thụ với biến thể gen CFH rs10922109: việc ăn nhiều cá và tuân thủ thực đơn Địa Trung Hải liên quan đến việc giảm nguy cơ bệnh chủ yếu ở người mang alen bảo vệ ^[4].

Tại Nghiên cứu Coimbra năm 2023, các tác giả phát hiện sự cộng gộp nguy hiểm giữa gen và lối sống: người vừa có điểm nguy cơ di truyền (GRS) cao vừa ít tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải có nguy cơ mắc bệnh tăng gần 5 lần so với người có nguy cơ di truyền thấp và tuân thủ ăn uống tốt ^[8]. Mặc dù mô hình nhân không đạt ý nghĩa thống kê (OR = 1,111; P = 0,859), mô hình cộng gộp cho thấy nguy cơ vượt mức tương đối do tương tác giữa gen và chế độ ăn lên tới 150,9% (P = 0,062), với tỷ lệ quy kết do tương tác là 32,6% ^[8].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại hy vọng lớn nhưng cũng cần được nhìn nhận một cách khách quan và tỉnh táo.

Điểm mạnh của dữ liệu là kích thước mẫu rất lớn (hơn 13.000 mắt trong AREDS/AREDS2, gần 5.000 người trong liên minh EYE-RISK) và thời gian theo dõi kéo dài từ 4 đến hơn 13 năm [1, 2, 3]. Dù vậy, phần lớn dữ liệu đến từ các nghiên cứu đoàn hệ quan sát và phân tích hồi cứu [2, 3]. Dữ liệu khẩu phần chủ yếu dựa vào bảng câu hỏi tần suất ăn uống (FFQ), vốn có thể chứa sai lệch do khả năng nhớ lại của người tham gia [1, 4, 6]. Ngoài ra, trong khi chế độ ăn Địa Trung Hải cho thấy hiệu quả rất rõ trong việc giảm nguy cơ AMD giai đoạn muộn (tân mạch hoặc teo bản đồ), tác dụng với các tổn thương giai đoạn sớm (độ 1 đến 3) lại không thấy mối liên hệ rõ ràng ở một số nghiên cứu ^[6].

Một hiểu lầm phổ biến là ăn uống có thể "chữa khỏi" hoàn toàn hoặc đảo ngược tổn thương võng mạc đã mất. Thực tế, dinh dưỡng chỉ giúp làm chậm tốc độ tiến triển của bệnh và bảo tồn thị lực hiện có [1, 2, 8]. Một sai lầm khác là nghĩ rằng chỉ cần uống viên bổ sung chiết xuất là đủ thay thế bữa ăn. Nghiên cứu cho thấy hiệu quả bảo vệ đến từ sự phối hợp tổng thể của cả mô hình ăn uống: chất xơ, vitamin A, C, alpha-tocopherol, carotene, folate, kẽm, magie, sắt và các axit béo không bão hòa đơn/đa từ thực phẩm tự nhiên ^[7].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?

Mặc dù chế độ ăn Địa Trung Hải lành mạnh cho đa số mọi người, một số nhóm đối tượng cần có sự tư vấn y khoa trước khi áp dụng:

• Người có bệnh lý thận mạn tính: Chế độ ăn Địa Trung Hải rất giàu các loại đậu, hạt, rau xanh lá đậm và ngũ cốc nguyên hạt. Những thực phẩm này chứa lượng kali và phốt pho dồi dào, có thể gây quá tải cho thận suy yếu.
• Người đang dùng thuốc chống đông máu: Việc tăng đột ngột lượng rau xanh lá (chứa nhiều vitamin K) có thể làm thay đổi hiệu quả của một số loại thuốc kháng đông.
• Người bị dị ứng hải sản hoặc bệnh gút: Cần thận trọng khi tăng tiêu thụ cá và hải sản, tránh nguy cơ kích phát cơn gút cấp.
• Người có tiền sử lạm dụng rượu: Chế độ ăn Địa Trung Hải truyền thống cho phép một lượng nhỏ rượu trong bữa ăn [1, 3], nhưng uống quá 2 ly rượu mỗi ngày lại làm tăng nguy cơ mắc AMD ^[2]. Nhóm đối tượng này nên kiêng rượu hoàn toàn.

Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi thực đơn lớn.

Áp dụng thực tế: Xây dựng thực đơn bảo vệ đôi mắt

Để bảo vệ võng mạc theo chuẩn Địa Trung Hải, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau vào bữa ăn hằng ngày:

• Tăng cường cá béo: Nên ăn cá 2–3 bữa mỗi tuần. Ưu tiên các loại cá giàu axit béo omega-3 như cá hồi, cá thu, cá trích, cá mòi ^[2]. Trong nghiên cứu AREDS, tiêu thụ cá ở mức cao nhất giúp giảm nguy cơ mắc AMD muộn tới 31% ^[4].
• Đổ đầy nửa đĩa ăn bằng rau củ quả: Tăng cường rau xanh đậm và rau củ quả giàu carotenoid (như rau bina, cải xoăn, cà rốt, ớt chuông) [6, 8]. Phân tích dinh dưỡng cho thấy lượng tiêu thụ rau xanh và trái cây liên quan mật thiết đến việc bảo vệ mắt ^[7].
• Sử dụng chất béo lành mạnh: Thay thế mỡ động vật và dầu ăn công nghiệp giàu omega-6 bằng dầu ô liu nguyên chất để tăng tỷ lệ chất béo không bão hòa đơn so với chất béo bão hòa [1, 8].
• Bổ sung các loại đậu và hạt hạch: Một nắm nhỏ hạt óc chó, hạnh nhân hoặc đậu phộng mỗi ngày cung cấp nguồn khoáng chất và axit béo linoleic quý giá ^[7].
• Cắt giảm thịt đỏ và tinh bột tinh chế: Hạn chế thịt chế biến sẵn và các món ăn có chỉ số đường huyết cao để hạn chế phản ứng viêm toàn thân ^[2].
• Duy trì vận động thể chất: Kết hợp dinh dưỡng với tập luyện thể dục đều đặn, bởi thói quen vận động thường xuyên cũng được chứng minh có mối liên hệ độc lập giúp ngăn ngừa AMD ^[7].

Một chế độ ăn Địa Trung Hải phong phú với cá, rau xanh và dầu thực vật tốt kết hợp lối sống năng động là chiến lược tự nhiên, an toàn giúp làm chậm thoái hóa điểm vàng. Hãy bắt đầu thay đổi từ từng bữa ăn nhỏ và luôn thăm khám mắt định kỳ để bảo vệ thị lực vững bền khi về già.