Nhiều người mắc bệnh cao huyết áp thường tìm kiếm các phương pháp ăn kiêng cấp tốc nhằm giảm cân với hy vọng chỉ số huyết áp sẽ nhanh chóng hạ xuống. Chế độ ăn Keto (Ketogenic) – vốn cắt giảm tối đa tinh bột và tăng cường lượng chất béo – đang trở thành một trào lưu phổ biến được nhiều người truyền tai nhau [1, 7]. Tuy nhiên, liệu giải pháp này có thực sự an toàn và đem lại hiệu quả lâu dài cho người có vấn đề về huyết áp hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là: Chế độ ăn Keto có thể hỗ trợ giảm cân và hạ huyết áp tạm thời trong ngắn hạn, nhưng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro tim mạch đáng lo ngại [1]. Tình trạng gia tăng lượng mỡ xấu LDL-cholesterol và những rối loạn chuyển hóa đi kèm khiến phương pháp này không phải là lựa chọn an toàn tuyệt đối cho người cao huyết áp [3, 5].
Cơ chế tác động của chế độ ăn Keto đối với cơ thể
Keto là chế độ ăn đặc trưng bởi lượng carbohydrate rất thấp kết hợp cùng hàm lượng chất béo cao hoặc lượng đạm vừa phải [2]. Khi cơ thể bị cắt giảm tinh bột đột ngột, nguồn năng lượng chính từ đường glucose bị thiếu hụt, buộc gan phải chuyển hóa chất béo thành các thể ceton (ketone bodies) để làm nguồn nhiên liệu thay thế [3]. Trạng thái trao đổi chất này được gọi là ketosis [1].
Về mặt lý thuyết, thể ceton dồi dào nhất trong cơ thể là beta-hydroxybutyrate đã được ghi nhận có tác động tích cực đến sức khỏe nội mô và mạch máu [4]. Ngoài ra, việc giảm cân nhờ hạn chế năng lượng cũng góp phần làm giảm sức cản ngoại biên, từ đó tạo ra tác dụng hỗ trợ hạ áp tức thì [4]. Tuy nhiên, các tác động chuyển hóa toàn thân khi ép cơ thể tiêu thụ lượng mỡ lớn trong thời gian dài vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn và có thể gây tổn thương thành mạch nếu phát sinh rối loạn lipid máu [1, 2].
Bằng chứng khoa học về tác động hạ áp và giảm cân
Các tổng quan y khoa công bố năm 2022 và 2024 chỉ ra rằng chế độ ăn Keto đem lại tiềm năng kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân béo phì, suy tim và cao huyết áp thông qua việc sụt giảm cân nặng [1, 4]. Một phân tích tổng hợp trên 21 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 1.074 người tham gia cho thấy, chế độ ăn Keto ít carbohydrate giúp giảm cân nặng, chỉ số khối cơ thể (BMI) và vòng eo đáng kể ở bệnh nhân thừa cân, béo phì mắc đái tháo đường típ 2 [5]. Đồng thời, can thiệp này giúp giảm chỉ số đường huyết lúc đói, HbA1c, hạ triglyceride và tăng cholesterol tốt (HDL-C) [5].
Tuy vậy, hiệu quả hạ huyết áp thực tế của chế độ ăn này vẫn là đề tài gây nhiều tranh luận và chưa có kết luận đồng nhất [2, 7]. Một đánh giá tổng quan về nguy cơ tim mạch nhấn mạnh rằng khả năng giảm cân nhanh, hạ triglyceride, cải thiện chỉ số HbA1c và giảm huyết áp của Keto chỉ thể hiện rõ trong thời gian ngắn [1]. Khi theo dõi dài hạn, hiệu quả giảm cân cũng như những cải thiện chuyển hóa kể trên không còn duy trì được mức độ có ý nghĩa thống kê [1]. Hơn nữa, việc xác định Keto làm tăng nguy cơ cao huyết áp từ một số khảo sát diện rộng như dữ liệu NHANES giai đoạn 2007-2018 từng gây hiểu lầm, bởi phân tích chỉ số dinh dưỡng trong nghiên cứu đó thực chất chưa phản ánh đúng khẩu phần ăn Keto chuẩn mực [6].
Mối lo về sự gia tăng đột biến của mỡ xấu LDL-C
Mặc dù có khả năng cải thiện nồng độ triglyceride, Keto lại tồn tại một nhược điểm chí mạng là làm tăng đáng kể cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) – loại mỡ máu xấu liên quan mật thiết đến xơ vữa động mạch [3, 5]. Bằng chứng từ các nghiên cứu ở người cho thấy phản ứng của cơ thể đối với các yếu tố nguy cơ tim mạch khi ăn Keto là rất phức tạp và trái chiều [7].
Một báo cáo ca lâm sàng năm 2020 đã ghi nhận trường hợp điển hình: một nữ bệnh nhân 56 tuổi có tiền sử cao huyết áp và đau cơ xơ hóa đã áp dụng thực đơn Keto nghiêm ngặt kết hợp tập thể dục hàng ngày trong khoảng 30 đến 40 ngày [8]. Bệnh nhân ăn các loại rau ít carb, hải sản, bơ, trứng và dầu dừa, giúp giảm được khoảng 6 đến 7 pound (khoảng 2,7 đến 3,2 kg), đưa chỉ số BMI về mức 28 kg/m2 [8]. Thế nhưng, xét nghiệm lipid máu lúc đói lại cho thấy cholesterol toàn phần vọt lên mức 283 mg/dl và LDL-C tăng vọt lên tận 199 mg/dl [8]. Tình trạng mỡ máu tăng cao chỉ thuyên giảm sau khi bệnh nhân dừng hẳn ăn Keto và chuyển sang chế độ dinh dưỡng cân bằng có kiểm soát chất béo [8].
Bên cạnh nguy cơ gia tăng LDL-C, các thử nghiệm thực hiện trên động vật gặm nhấm còn cho thấy chế độ ăn Keto làm tăng tình trạng kháng insulin và không dung nạp glucose [7]. Tình trạng rối loạn lipid máu xuất hiện khi ăn Keto có thể làm trầm trọng thêm kiểu hình cao huyết áp sẵn có ở người bệnh [4].
Lợi ích tạm thời và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Nhìn nhận một cách khách quan, chế độ ăn Keto có thể mang lại lợi ích hỗ trợ giảm mỡ cấp tốc và ổn định đường huyết tạm thời cho những trường hợp béo phì nghiêm trọng cần hạ áp tức thì [4, 8]. Việc giảm tải trọng lượng cơ thể là phương pháp can thiệp lối sống cần thiết trước khi người bệnh phải phụ thuộc nhiều vào thuốc hạ áp [4].
Tuy nhiên, chế độ ăn Keto không đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của một chế độ ăn uống lành mạnh bền vững [1]. Bằng chứng khoa học về hiệu quả bảo vệ tim mạch dài hạn của Keto còn rất hạn chế khi đặt lên bàn cân so sánh với các chế độ ăn đã được chứng minh an toàn như chế độ ăn Địa Trung Hải [1]. Khi xét về tỷ lệ tử vong do tim mạch, mô hình ăn giảm tinh bột vừa phải cho thấy lợi ích tốt hơn nhiều so với việc cắt giảm cực đoan như Keto [1]. Thêm vào đó, việc mất khối lượng nạc không chứa mỡ, các tác dụng phụ khi cơ thể rơi vào trạng thái nhiễm ceton hoặc nguy cơ tương tác với thuốc điều trị cũng là những rào cản lớn chưa được nghiên cứu đầy đủ [1].
Những hiểu lầm thường gặp về Keto ở người cao huyết áp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chỉ số huyết áp hạ xuống sau vài tuần ăn Keto thì hệ tim mạch đã hoàn toàn khỏe mạnh. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm vì việc giảm huyết áp ban đầu phần lớn đến từ quá trình giảm cân cấp tốc và giảm sức cản ngoại biên tạm thời [2, 7]. Trong khi đó, lượng mỡ xấu LDL-C âm thầm tích tụ trong lòng mạch có thể thúc đẩy quá trình xơ vữa diễn ra nhanh hơn [3, 5].
Một số người cho rằng việc nồng độ LDL-C tăng cao khi ăn Keto không đáng ngại do kích thước hạt LDL lớn hơn [8]. Dù giả thuyết này từng được đưa ra, các chuyên gia tim mạch vẫn khuyến cáo những tác động tiêu cực lên hệ mạch máu cần phải được cân nhắc cẩn trọng trước khi khuyến nghị áp dụng cho bệnh nhân, đặc biệt là những người đã có sẵn bệnh lý tim mạch nền tảng [7].
Ai cần thận trọng tuyệt đối khi tiếp cận chế độ ăn này?
Chế độ ăn Keto không phải là giải pháp đại trà và đòi hỏi sự giám sát y khoa chặt chẽ nếu muốn áp dụng [3]. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang mắc bệnh tim mạch, có tiền sử xơ vữa động mạch hoặc đã từng bị biến cố mạch vành [5, 7]. Người mắc bệnh cao huyết áp kèm theo rối loạn lipid máu, mỡ máu cao từ trước [2, 3]. Người thừa cân, béo phì có kèm bệnh lý đái tháo đường típ 2 đang sử dụng thuốc điều trị, do nguy cơ tương tác thuốc và biến chứng ceton [7, 8]. Những người gặp khó khăn trong việc duy trì kỷ luật ăn uống nghiêm ngặt dài hạn [4].
Trước khi thay đổi hoàn toàn chế độ dinh dưỡng, người có bệnh lý nền bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá toàn diện các chỉ số mỡ máu và chức năng tim mạch [5, 7].
Gợi ý xây dựng lối sống khoa học cho người cao huyết áp
Thay vì áp dụng các biện pháp ăn kiêng quá ngặt nghèo, người bệnh cao huyết áp nên hướng đến một lối sống cân bằng, kết hợp đồng bộ giữa dinh dưỡng, vận động thể chất và điều trị y khoa phù hợp [5].
Để kiểm soát cân nặng và huyết áp an toàn, khẩu phần ăn hàng ngày nên tập trung vào các loại thực phẩm tự nhiên, giàu chất xơ từ rau củ, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm nạc. Cần hạn chế các chất béo bão hòa từ thịt mỡ, dầu cọ, dầu dừa nhằm tránh đẩy nồng độ mỡ xấu LDL-C lên cao [8]. Việc duy trì tập luyện thể dục đều đặn mỗi ngày không chỉ giúp cải thiện độ nhạy insulin mà còn hỗ trợ tim mạch co bóp hiệu quả, giúp hạ huyết áp tự nhiên và bền vững hơn [3, 8].
Tóm lại, dù chế độ ăn Keto có thể đem lại một số chuyển biến tích cực ngắn hạn về cân nặng, những nguy cơ tiềm ẩn về mỡ máu và tim mạch lâu dài của nó là điều không thể xem nhẹ [3, 7]. Một chế độ dinh dưỡng cân đối, giảm cân từ tốn và tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa vẫn luôn là chìa khóa vàng bảo vệ sức khỏe cho người cao huyết áp [5, 8].
