Nhiều người chuyển sang ăn chay với hy vọng kiểm soát huyết áp và bảo vệ tim mạch mà không cần dùng thuốc. Thực tế, chế độ ăn không thịt cá đã trở thành xu hướng sức khỏe phổ biến trên toàn cầu. Tuy nhiên, mức độ tác động thực sự của chế độ ăn này lên chỉ số huyết áp vẫn là điều khiến không ít người băn khoăn.

Các bằng chứng khoa học cho thấy ăn chay trường thực sự giúp giảm huyết áp [1, 4, 6]. Mức giảm huyết áp tâm thu dao động trung bình từ 2,66 mmHg đến 4,8 mmHg trong các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [1, 4, 6]. Dù vậy, ăn chay không thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị và tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng nếu không được theo dõi chặt chẽ.

Cơ chế tác động của chế độ ăn thực vật

Ăn chay loại bỏ hoàn toàn thịt động vật, gia cầm và hải sản [5, 8]. Việc này làm giảm đáng kể lượng chất béo bão hòa và cholesterol nạp vào cơ thể [4, 7]. Nhờ đó, thành mạch máu ít bị xơ vữa, độ đàn hồi của mạch được cải thiện [4, 7].

Chế độ ăn dựa trên thực vật cũng liên quan trực tiếp đến việc kiểm soát cân nặng tốt hơn [3, 7]. Giảm cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI) giúp giảm bớt áp lực cơ học lên hệ thống tim mạch [1]. Ngoài ra, việc giảm huyết áp trong chế độ ăn chay được ghi nhận là độc lập với lượng muối ăn, tình trạng thừa cân hay mức độ vận động thể lực [2].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về huyết áp?

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2020 trên 15 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) với 856 người tham gia đã so sánh chế độ ăn chay với chế độ ăn hỗn hợp [3]. Kết quả chỉ ra rằng ăn chay giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 2,66 mmHg và giảm huyết áp tâm trương 1,69 mmHg [3]. Đáng chú ý, phân tích nhóm nhỏ cho thấy chế độ thuần chay (vegan) giúp giảm huyết áp tâm thu mạnh hơn, đạt mức 3,12 mmHg, trong khi chế độ chay có trứng - sữa (lacto-ovo-vegetarian) chỉ giảm 1,75 mmHg [3]. Đối với huyết áp tâm trương, chế độ thuần chay giảm 1,92 mmHg, còn nhóm ăn chay có trứng - sữa không ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê [3].

Trước đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2014 thu thập dữ liệu từ 7 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với tổng cộng 311 người tham gia (độ tuổi trung bình 44,5) [4]. Kết quả từ các thử nghiệm này cho thấy chế độ ăn chay làm giảm huyết áp tâm thu trung bình 4,8 mmHg và giảm huyết áp tâm trương 2,2 mmHg so với chế độ ăn thông thường [4]. Số liệu này cũng được tái khẳng định trong các tài liệu tổng quan tim mạch năm 2017 và 2023 [4, 7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu quan sát quy mô lớn

Bên cạnh các thử nghiệm can thiệp ngắn hạn, dữ liệu quan sát theo dõi cộng đồng dài hạn cho thấy mức chênh lệch huyết áp rõ rệt hơn [4, 6]. Phân tích trên 32 nghiên cứu quan sát với 21.604 người tham gia (độ tuổi trung bình 46,6) chỉ ra rằng người ăn chay có huyết áp tâm thu thấp hơn trung bình 6,9 mmHg so với người ăn thịt [4, 6]. Huyết áp tâm trương của nhóm ăn chay trong các nghiên cứu quan sát này cũng thấp hơn trung bình 4,7 mmHg [2].

Sự chênh lệch lớn hơn ở các nghiên cứu quan sát phản ánh tác động tích lũy qua nhiều năm của lối sống ăn thực vật [4, 6]. Người duy trì chế độ ăn chay lâu dài thường có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn và ít tăng cân hơn theo thời gian, từ đó giảm tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp [1].

Lợi ích tim mạch đi kèm và giới hạn của bằng chứng

Việc hạ huyết áp tuy ở mức khiêm tốn nhưng mang lại ý nghĩa phòng ngừa rất lớn trên quy mô dân số [1, 4]. Mức giảm 5 mmHg huyết áp tâm thu được ước tính giúp giảm 7% tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, giảm 9% tỷ lệ tử vong do bệnh tim mạch vành và giảm 14% tỷ lệ tử vong do đột quỵ [2]. Nếu tính toán gộp, mức giảm 4,8 mmHg huyết áp tâm thu cùng việc giảm cholesterol LDL dự báo giảm khoảng 11% nguy cơ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ [1].

Bên cạnh huyết áp, ăn chay còn giúp cải thiện nhiều chỉ số chuyển hóa tim mạch quan trọng [3, 5, 8]. Các nghiên cứu can thiệp từ 12 tuần trở lên ghi nhận mức giảm cholesterol LDL từ 0,24 mmol/L đến 0,41 mmol/L, giảm đường huyết lúc đói 0,35 mmol/L và giảm cân nặng trung bình 3,4 kg [3, 5, 8].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn nhất định [5]. Một phân tích tổng hợp năm 2022 trên những người đã mắc bệnh tim mạch hoặc có từ 2 yếu tố nguy cơ tim mạch trở lên cho thấy chế độ ăn chay kéo dài ít nhất 12 tuần làm giảm cân, giảm mỡ máu nhưng tác động lên huyết áp tâm thu lại không đáng kể (-0,1 mmHg) [5]. Điều này cho thấy với người đã có bệnh nền nặng, ăn chay đơn thuần không đủ để thay đổi chỉ số huyết áp ngay lập tức [5].

Hiểu lầm thường gặp khi ăn chay hạ huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn chay là huyết áp sẽ tự động trở về mức an toàn. Thực tế, ăn chay nhiều tinh bột tinh chế, đồ chiên xào nhiều dầu hoặc thực phẩm chay chế biến sẵn chứa lượng muối cao vẫn có thể gây tăng huyết áp. Chế độ ăn chay chỉ phát huy hiệu quả khi tập trung vào thực phẩm nguyên phần tự nhiên.

Một hiểu lầm khác là người bệnh có thể tự ý ngừng thuốc hạ áp khi bắt đầu ăn chay. Mức giảm từ 2,66 đến 4,8 mmHg qua chế độ ăn là mức hỗ trợ, không thể thay thế cho các nhóm thuốc điều trị đích danh ở bệnh nhân tăng huyết áp độ 2 trở lên [1, 6]. Tự ý bỏ thuốc có thể dẫn đến các cơn tăng huyết áp kịch phát nguy hiểm.

Ai nên thận trọng với nguy cơ thiếu hụt vi chất?

Người ăn chay trường, đặc biệt là nhóm thuần chay hoàn toàn không dùng trứng và sữa, đối mặt với nguy cơ thiếu vitamin B12 rất lớn. Vitamin B12 hầu như chỉ có tự nhiên trong thực phẩm nguồn gốc động vật. Thiếu B12 kéo dài có thể dẫn đến thiếu máu hồng cầu to, tổn thương hệ thần kinh ngoại biên, mệt mỏi và làm tăng nồng độ homocysteine máu – một yếu tố nguy cơ ngược lại cho hệ tim mạch.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, người cao tuổi và người có bệnh lý đường tiêu hóa cần hết sức thận trọng khi ăn chay trường. Những đối tượng này có nhu cầu vi chất cao và khả năng hấp thu kém hơn, cần được bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá kỹ lưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn.

Cách áp dụng chế độ ăn chay an toàn và hiệu quả

Để tối ưu hóa huyết áp mà vẫn đảm bảo an toàn dinh dưỡng, người thực hiện cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học:

  • Tăng cường rau xanh, đậu hạt, ngũ cốc nguyên cám: Đây là nguồn cung cấp chất xơ tự nhiên dồi dào, giúp cải thiện chuyển hóa đường và lipid máu [5, 8].
  • Hạn chế muối và đồ chế biến sẵn: Cắt giảm lượng muối nêm nếm, tránh dùng tương, chao hoặc thực phẩm chay đóng hộp có hàm lượng natri cao để bảo toàn lợi ích hạ áp [2].
  • Bổ sung vitamin B12 chủ động: Sử dụng thực phẩm tăng cường B12 (như men dinh dưỡng, sữa hạt tăng cường) hoặc viên uống bổ sung B12 định kỳ theo chỉ định của bác sĩ.
  • Kiểm tra định kỳ: Đo huyết áp tại nhà thường xuyên và xét nghiệm máu định kỳ để theo dõi nồng độ đường huyết, mỡ máu và vi chất [3, 5].

Ăn chay trường là một công cụ hỗ trợ lối sống giá trị giúp cải thiện huyết áp và giảm các yếu tố nguy cơ tim mạch [1, 4, 7]. Tuy nhiên, chế độ ăn này cần được thiết kế cân bằng, bổ sung đầy đủ vitamin B12 và không được dùng để thay thế phác đồ thuốc hạ áp khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị.