Nhiều người tìm đến các phương pháp thanh lọc cơ thể với niềm tin rằng thực phẩm tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối. Trong số đó, chế độ ăn thuần quả tươi (fruitarianism) đang được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội như một giải pháp giảm cân và thải độc nhanh chóng.
Tuy nhiên, việc chỉ ăn trái cây mỗi ngày không mang lại sức khỏe tối ưu mà trái lại, tiềm ẩn nhiều hiểm họa chuyển hóa và thiếu chất nghiêm trọng [1], [2]. Chế độ này bị xếp vào nhóm ăn kiêng cực đoan, thiếu bằng chứng khoa học về lợi ích lâu dài [2].
Chế độ Fruitarianism là gì?
Chế độ Fruitarianism là một nhánh ăn kiêng dựa chủ yếu trên quả tươi, quả hạch và các loại hạt [1]. Nhóm này chấp nhận thêm một số loại thực vật theo phân loại thực vật học là quả, chẳng hạn như quả bơ và cà chua [1].
Toàn bộ các nhóm thực phẩm quan trọng khác bị loại bỏ hoàn toàn khỏi thực đơn [1]. Người theo chế độ này không ăn thịt, cá, trứng, sữa và tẩy chay cả các loại đậu, ngũ cốc cùng các loại rau củ thông thường [1].
Sự cắt giảm triệt để này khiến khẩu phần mất cân đối nghiêm trọng [1]. Khác với chế độ ăn chay cân bằng, fruitarianism tước bỏ nguồn năng lượng bền vững và vi chất thiết yếu của cơ thể [1], [2].
Bẫy đường fructose và nguy cơ rối loạn chuyển hóa
Mối lo ngại lớn hàng đầu của chế độ ăn toàn trái cây nằm ở hàm lượng đường fructose quá cao [1]. Fructose dư thừa khi vào cơ thể sẽ thúc đẩy quá trình tạo mỡ tại gan (lipogenesis), trực tiếp làm tăng nồng độ chất béo trung tính triglyceride [1].
Nhiều dữ liệu dịch tễ học đã chỉ ra mối liên hệ rõ rệt giữa lượng tiêu thụ fructose trung bình mỗi ngày và chứng thoái hóa mỡ gan [1]. Tình trạng tích tụ mỡ trong gan sau khi nạp nhiều fructose đã được ghi nhận ở cả người khỏe mạnh lẫn bệnh nhân đái tháo đường týp 2 [1].
Khi lượng đường đơn nạp vào quá lớn, cơ thể dễ đối mặt với biến chứng tim mạch và trao đổi chất [3]. Việc tiêu thụ thừa đường nói chung và fructose nói riêng thúc đẩy tăng cholesterol máu, tăng triglyceride và gây biến đổi chuyển hóa đường kèm tình trạng tăng insulin máu [3].
Chế độ ăn quá nhiều đường fructose còn liên quan đến hiện tượng tăng huyết áp, tăng axit uric máu và gây tích tụ mỡ sinh dục [3]. Về lâu dài, lượng đường vượt ngưỡng kích hoạt phản ứng viêm và đe dọa trực tiếp chức năng gan [3].
Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và teo cơ
Trái cây rất nghèo chất đạm và chất béo lành mạnh [1]. Khi loại bỏ hoàn toàn các loại đậu, hạt ngũ cốc và thực phẩm động vật, cơ thể sẽ bị thiếu protein trầm trọng [1]. Protein là vật liệu chính để xây dựng mô, nên việc thiếu hụt kéo dài khiến cơ bắp bị dị hóa để bù đắp năng lượng, dẫn đến suy nhược và teo cơ.
Bên cạnh đạm, cơ thể người ăn thuần quả còn thiếu hụt các axit béo omega-3 thiết yếu như EPA và DHA [1]. Đây là những chất béo quan trọng đối với cấu trúc tế bào và hoạt động thần kinh mà các loại trái cây thông thường không thể cung cấp đủ [1].
Hệ thống miễn dịch và quá trình tạo máu cũng suy yếu do chế độ này gây thiếu hụt hàng loạt vi chất quan trọng, điển hình là vitamin B12, sắt và kẽm [1]. Vitamin B12 hoàn toàn vắng bóng trong thực phẩm thực vật tự nhiên, trong khi kẽm và sắt từ quả tươi có sinh khả dụng thấp, khó hấp thu [1]. Thiếu kẽm và B12 kéo dài gây tổn thương thần kinh, suy giảm trí nhớ và thiếu máu mạn tính.
Nghiên cứu khoa học nói gì về Fruitarianism?
Một báo cáo ca bệnh lâm sàng xuất bản năm 2022 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân đái tháo đường týp 1 kiên quyết theo đuổi chế độ ăn fruitarian vì lý do môi trường và xã hội [1]. Nhóm bác sĩ điều trị đã chỉ ra những lỗ hổng chí mạng của chế độ này, bao gồm chất lượng dinh dưỡng kém và nguy cơ thiếu protein, omega-3 cùng khoáng chất [1].
Các nhân viên y tế đã phải lập kế hoạch theo dõi đặc biệt nghiêm ngặt đối với bệnh nhân này [1]. Quá trình kiểm tra định kỳ bao gồm đo nồng độ men gan, cân bằng điện giải trong máu, lượng mỡ tích tụ trong gan và tầm soát sự thiếu hụt vitamin, khoáng chất [1]. Bệnh nhân được khuyến cáo giảm tiêu thụ trái cây về mức tiêu chuẩn 400-500 g/ngày, đồng thời giảm các loại quả nhiều kali như chuối hay chà là [1].
Các chuyên gia cũng khuyên bệnh nhân chuyển hướng sang chế độ ăn cân bằng hơn, tăng cường nạp đạm và chất béo thực vật từ cây họ đậu, ngũ cốc nảy mầm và dầu ô liu nguyên chất [1]. Giới hạn lớn của nghiên cứu là thiết kế dạng báo cáo ca đơn lẻ, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng nào về tác động của fructose lên mỡ gan ở người mắc đái tháo đường týp 1 [1]. Dù vậy, dữ liệu vẫn phản ánh rõ rủi ro y khoa mà người ăn thuần trái cây phải đối mặt [1].
Bằng chứng khoa học và những hiểu lầm thường gặp
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 về các mô hình ăn chay khẳng định các chế độ ăn thực vật chỉ có lợi khi được cân đối hợp lý [2]. Nghiên cứu này nhấn mạnh fruitarianism là biến thể cực đoan, đặc biệt nguy hiểm cho sức khỏe và hoàn toàn không có xác nhận khoa học nào về tác dụng nâng cao thể trạng [2].
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thực vật thì ăn càng nhiều càng tốt, hoặc ăn thuần quả giúp làm sạch hệ tiêu hóa. Thực tế, một nghiên cứu tổng quan năm 2024 về bệnh viêm nha chu và bệnh viêm ruột không đặc hiệu (IBD) đã xem xét các can thiệp dinh dưỡng [4]. Kết quả cho thấy chế độ fruitarianism và ăn thuần chay cực đoan bị loại trừ thẳng tay khỏi danh sách các chế độ ăn khuyến nghị [4].
Các nhà nghiên cứu khẳng định mô hình fruitarianism thuộc nhóm chế độ ăn phi truyền thống không được khuyến nghị vì gây nguy cơ loạn khuẩn đường ruột và khoang miệng [4]. Ngược lại, những mô hình cân bằng như chế độ ăn Địa Trung Hải hay DASH mới là liệu pháp an toàn, hiệu quả [4].
Dù Hội nghị Quốc tế về Dinh dưỡng Chay từng nhận định các chế độ thuần thực vật có thể đáp ứng dinh dưỡng nếu được lập kế hoạch kỹ lưỡng, bổ sung thực phẩm tăng cường vi chất hoặc viên uống [5], nhưng điều đó áp dụng cho chế độ đa dạng, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dung nạp một chế độ chỉ có trái cây tươi [1], [2]. Việc loại bỏ sạch sẽ các nhóm chất cơ bản luôn phá hủy cân bằng nội môi [2].
Những ai tuyệt đối không nên thử?
Người mắc bệnh đái tháo đường (cả týp 1 và týp 2) cần tránh xa chế độ này vì lượng fructose khổng lồ gây áp lực nặng nề lên đường huyết, men gan và nồng độ triglyceride [1]. Người có men gan cao, gan nhiễm mỡ hoặc rối loạn lipid máu nếu ăn thuần quả sẽ làm bệnh tiến triển xấu đi rất nhanh [1], [3].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý viêm ruột mạn tính (IBD) hoặc bệnh lý răng miệng, viêm chu nha cũng không được áp dụng chế độ fruitarianism [4]. Quá nhiều đường đơn và axit từ quả tươi lên men có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân bằng vi khuẩn tại ruột và miệng [4].
Trẻ nhỏ trong giai đoạn ăn dặm và phát triển, phụ nữ mang thai hoặc nhóm người cao tuổi là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm về mặt sinh lý học [5], [6]. Thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ở các giai đoạn này để lại hậu quả nghiêm trọng về thể chất, gây chậm lớn và tổn thương phát triển tâm thần vận động không thể đảo ngược [6]. Người có tiền sử bệnh lý nền cần luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào về ăn uống.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Để nhận trọn vẹn lợi ích từ trái cây mà không gánh chịu rủi ro sức khỏe, bạn chỉ nên xem quả tươi là một phần của chế độ ăn toàn diện.
- Giới hạn lượng dùng: Chỉ nên ăn trái cây ở mức khuyến cáo chuẩn là khoảng 400 đến 500 gram mỗi ngày [1].
- Ăn nguyên quả: Ưu tiên ăn quả tươi nguyên miếng thay vì ép lấy nước uống để tận dụng chất xơ hòa tan tự nhiên và giữ chỉ số đường huyết ở mức thấp [1].
- Hạn chế quả quá ngọt: Tiết chế các loại trái cây chứa quá nhiều đường hoặc quá giàu kali như chuối, chà là nếu có vấn đề về chuyển hóa [1].
- Kết hợp đa dạng nhóm chất: Xây dựng bữa ăn phối hợp đầy đủ giữa đạm thực vật từ cây họ đậu, ngũ cốc nảy mầm cùng chất béo tốt như dầu ô liu hay quả bơ [1].
Trái cây là nguồn cung cấp vitamin và chất chống oxy hóa tuyệt vời, nhưng không thể thay thế một chế độ ăn cân bằng. Việc theo đuổi chủ nghĩa ăn thuần quả tươi cực đoan đẩy cơ thể vào tình trạng thiếu hụt protein, khoáng chất thiết yếu và đe dọa chức năng gan mật [1], [2]. Hãy thưởng thức hoa quả đúng lượng và kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm để duy trì một cơ thể khỏe mạnh bền lâu.
