Chỉ ăn nông sản bản địa: Nguy cơ thiếu i-ốt và vi chất gì?

Nhiều gia đình hiện nay có xu hướng chuộng lối sống thuận tự nhiên, ưu tiên dùng trọn vẹn nông sản tại chỗ hoặc các loại thực phẩm tự cung tự cấp. Không ít người tin rằng chỉ cần rau củ vườn nhà, ngũ cốc canh tác bản địa và nước suối tự nhiên là đủ để cung cấp toàn diện dưỡng chất cho cơ thể.

Tuy nhiên, chế độ ăn hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn thực phẩm bản địa tiềm ẩn lỗ hổng dinh dưỡng lớn, đặc biệt là nguy cơ thiếu hụt i-ốt và các vi chất thiết yếu dẫn đến bướu cổ cùng suy giảm chức năng tuyến giáp. Khi nguồn đất và nguồn nước tại địa phương bị rửa trôi khoáng chất, thực phẩm nuôi trồng trên đó không thể tự sinh ra lượng i-ốt cần thiết cho con người.

Vì sao nông sản vùng đất nghèo khoáng thiếu hụt i-ốt?

I-ốt không được phân bố đồng đều trên bề mặt vỏ trái đất ^[1]. Tình trạng chặt phá rừng gia tăng, xói mòn đất và các quá trình rửa trôi tự nhiên khiến lượng khoáng chất quý giá này ngày càng cạn kiệt trong tầng đất canh tác ^[1]. Khi cây trồng hay vật nuôi sinh trưởng trên nền đất nghèo nàn vi chất, hàm lượng i-ốt tích lũy trong nông sản sẽ ở mức không đáng kể [3, 5].

Các nghiên cứu sinh học dinh dưỡng ghi nhận rau củ và các loại đồ uống thông thường chứa lượng i-ốt gần như không đáng kể ^[2]. Ngay cả với các vùng chăn nuôi, chất lượng khoáng chất trong thịt cũng phụ thuộc mật thiết vào địa hình; thịt cừu chăn thả ở vùng đảo có bãi biển tiếp xúc hơi mặn chứa tới 105 mcg/kg i-ốt, trong khi chăn thả tại vùng vách đá chỉ đạt 53 mcg/kg ^[2]. Người chỉ ăn nông sản khép kín tại các vùng sâu trong nội địa, xa biển sẽ không thể bù đắp lượng vi chất thiếu hụt này ^[1].

Tuyến giáp cần đủ lượng i-ốt để tổng hợp các hormone điều hòa chuyển hóa năng lượng, phát triển trí não và duy trì thân nhiệt. Khi chế độ ăn dài ngày thiếu vắng i-ốt, tuyến giáp buộc phải phì đại nhằm tăng cường bắt giữ khoáng chất, dẫn đến bệnh bướu cổ lan tỏa hoặc bướu cổ nhân. Thiếu i-ốt nặng hơn còn gây suy giáp, mệt mỏi mạn tính và giảm sút trí tuệ ^[3].

Nghiên cứu khoa học cảnh báo gì về thiếu hụt vi chất?

Bằng chứng thực địa tại nhiều quốc gia chỉ ra rằng, việc cắt bỏ các nguồn tăng cường vi chất và chỉ phụ thuộc vào thực phẩm tự nhiên bản địa gây ra gánh nặng bệnh tật rõ rệt.

Một nghiên cứu dịch tễ tổng hợp năm 2015 tại khu vực Đông Phi đã làm rõ bức tranh thiếu hụt này tại ba quốc gia Kenya, Uganda và Tanzania ^[1]. Do địa hình sâu trong nội địa, tách biệt với biển và người dân hạn chế tiếp cận muối i-ốt, tỷ lệ thiếu i-ốt lần lượt là 2,4% ở Kenya, 4,2% ở Uganda và lên tới 41,5% tại Tanzania ^[1]. Các nhà khoa học xác định người dân sống ở vùng núi xa xôi, vùng nội địa không giáp biển và người ăn chay thuần nông sản địa phương là nhóm chịu tổn thương nặng nề nhất ^[1].

Tại Trung Quốc, các đánh giá dinh dưỡng quy mô lớn công bố năm 2011 phân tích lượng i-ốt đưa vào cơ thể ở những vùng có nồng độ i-ốt trong nước uống dưới 150 mcg/L [6, 8]. Kết quả cho thấy, nếu người dân sử dụng muối i-ốt, có 80,8% dân số đạt mức khuyến nghị dinh dưỡng (RNI) ^[4]. Ngược lại, trong kịch bản chỉ sử dụng muối thường không bổ sung i-ốt (hoàn toàn dựa vào thực phẩm bản địa và nước tự nhiên), có tới 97,6% cư dân bị thiếu hụt, không đạt mức RNI, và 97,4% người trưởng thành rơi xuống dưới mức nhu cầu trung bình ước tính (EAR) [6, 8]. Điều này khẳng định thực phẩm tự nhiên đơn thuần tại các vùng nước nghèo khoáng không thể cung ứng đủ i-ốt cho cơ thể ^[5].

Nghiên cứu ca bệnh năm 2023 tại tỉnh Phayao, Thái Lan trên đối tượng phụ nữ mang thai tiêu thụ nông sản và nguồn nước địa phương cho thấy i-ốt niệu trung bình dưới 150 mcg/L, thuộc ngưỡng chẩn đoán thiếu i-ốt ^[3]. Nồng độ TSH huyết thanh ở đa số đối tượng dưới 2,5 mcg/L, cảnh báo nguy cơ suy giảm chức năng tuyến giáp ^[3].

Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2020 về chế độ ăn thuần thực vật chỉ ra rằng người trưởng thành ăn chay sống tại các nước công nghiệp không dùng rong biển hoặc viên uống bổ sung có nguy cơ cao bị thiếu hụt i-ốt ^[6]. Trung vị i-ốt niệu (MUIC) của nhóm ăn thực vật trong hầu hết nghiên cứu đều thấp hơn mức chuẩn quốc gia, và không có nam giới ăn chay thuần nào đạt đủ lượng vi chất theo khuyến nghị ^[6].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ thừa vi chất ngoài ý muốn

Mặc dù việc can thiệp vi chất là giải pháp then chốt để giải quyết bệnh bướu cổ, y văn cũng chỉ ra rằng việc bổ sung cần có kiểm soát. Nghiên cứu năm 2019 về các can thiệp vi chất tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình nhấn mạnh nguy cơ quá liều i-ốt, vitamin A, axit folic và sắt ^[7]. Tiêu thụ muối quá mức, dùng nguồn nước ngầm có sẵn hàm lượng i-ốt cao hoặc nồng độ tăng cường quá đà có thể gây ngộ độc hoặc rối loạn tuyến giáp ngược ^[7].

Tương tự, ô nhiễm sắt từ đất canh tác hoặc thiết bị xay xát và hàm lượng sắt cao trong nước uống làm tăng nguy cơ quá tải sắt trong cơ thể ^[7]. Do đó, can thiệp dinh dưỡng cần dựa trên việc đánh giá lâm sàng và xét nghiệm sinh hóa thực địa trước khi áp dụng trên diện rộng, tránh việc lạm dụng bừa bãi ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thực phẩm bản địa

Nhiều người lầm tưởng rằng nông sản hữu cơ, rau củ tự nhiên hái từ vườn nhà luôn chứa đầy đủ mọi chất dinh dưỡng cần thiết. Trên thực tế, thực vật chỉ có thể hút những khoáng chất sẵn có trong đất; nếu đất đã bạc màu và nghèo i-ốt qua hàng trăm năm phong hóa, củ quả không thể tự tổng hợp ra loại khoáng chất này [3, 5].

Một ngộ nhận khác là ăn nhiều rau củ có thể thay thế được thủy hải sản hay các thực phẩm tăng cường vi chất. Nghiên cứu thực tế cho thấy các loại rau củ và đồ uống có nồng độ i-ốt gần như bằng không, trong khi hải sản biển và chim biển có hàm lượng i-ốt cao vượt trội từ 300 mcg/kg trở lên ^[2].

Cũng có quan niệm cho rằng dùng muối hạt thô tự nhiên, muối mỏ bản địa tốt hơn muối bổ sung vi chất. Dữ liệu khoa học đã chứng minh nếu không dùng muối có bổ sung i-ốt ở vùng nước nghèo khoáng, hơn 97% người dân lập tức rơi vào trạng thái thiếu hụt vi chất nghiêm trọng [6, 8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú là nhóm nguy cơ hàng đầu, do nhu cầu i-ốt của thai nhi và trẻ sơ sinh phụ thuộc hoàn toàn vào người mẹ để phát triển hệ thần kinh trung ương [2, 8]. Thiếu hụt dù ở mức độ nhẹ cũng có thể ảnh hưởng đến chỉ số thông minh của trẻ ^[1].

Trẻ em trong độ tuổi đi học sinh sống tại các khu vực vùng cao, vùng sâu nội địa hẻo lánh cần được theo dõi sát sao khẩu phần vi chất ^[1]. Chế độ ăn đơn điệu chỉ có rau củ bản địa dễ dẫn đến chậm phát triển thể chất và bướu cổ ^[1].

Người ăn chay trường hoặc ăn thuần thực vật không sử dụng hải sản biển, sữa hay muối i-ốt cũng đối mặt với nguy cơ thiếu hụt i-ốt cao nhất trong cộng đồng [1, 7]. Nhóm này cần chủ động tìm kiếm các giải pháp bổ sung dinh dưỡng an toàn ^[6].

Lời khuyên áp dụng dinh dưỡng thực tế

Để cân bằng giữa việc sử dụng nông sản sạch tại địa phương và bảo vệ sức khỏe tuyến giáp, người tiêu dùng nên thực hiện các biện pháp điều chỉnh bữa ăn hàng ngày:

• Sử dụng muối i-ốt trong nấu nướng hàng ngày với lượng vừa phải, không kiêng khem muối tăng cường vi chất để thay bằng muối hạt nghèo khoáng [6, 8].
• Đa dạng hóa nguồn cung thực phẩm, không phụ thuộc hoàn toàn vào nông sản cục bộ; kết hợp thêm thủy hải sản biển tối thiểu 1-2 bữa mỗi tuần nếu điều kiện cho phép ^[2].
• Bổ sung sữa và chế phẩm sữa tiệt trùng vào khẩu phần; sữa là nguồn cung cấp i-ốt quan trọng, đóng góp khoảng 40% lượng i-ốt khẩu phần tại một số quốc gia nhờ quy trình bổ sung khoáng trong chăn nuôi ^[8].
• Người ăn chay thuần nên cân nhắc sử dụng thêm rong biển tự nhiên hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia y tế về viên uống vi chất ^[6].
• Thận trọng khi sử dụng nguồn nước giếng khoan hoặc đất canh tác chưa qua kiểm nghiệm kim loại nặng và khoáng chất ^[7].

Việc lựa chọn nông sản bản địa tươi sạch là thói quen tốt cho môi trường và sức khỏe tiêu hóa. Dẫu vậy, người dân không nên thần thánh hóa thực phẩm địa phương mà bỏ qua các vi chất thiết yếu như i-ốt. Một chế độ ăn thông minh đòi hỏi sự đa dạng nguồn gốc thực phẩm và chủ động bổ sung khoáng chất hợp lý để bảo vệ tuyến giáp cả gia đình.